Skip to main content

Full text of "Patrologiae cursus completus, sive bibliotheca universalis, integra, uniformis, commoda, oeconomica, omnium SS. Patrum, doctorum scriptorumque ecclesiasticorum qui ab aevo apostolico ad aetatem Innocentii III (Ann. 1216) pro Latinis et ad Photii tempora (Ann. 863) pro graecis floruerunt ... Series Graeca, in qua prodeunt patres, doctores scriptoresque ecclesiae Graecae A.S. Barnaba ad Photium"

See other formats


Google 


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 


Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 


Usage guidelines 
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 


public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 





We also ask that you: 


Ἔ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individual 
personal, non-commercial purposes. 





and we request that you use these files for 


Ὁ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 


Ἢ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 


* Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 






About Google Book Search 


Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 
a[nttp: //books . google. con/] 

















PATROLOGLE 


m CURSUS COMPLETUS 


SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, 


OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM, 


SIVE LATINORUM, SIVE GRACORUM, ' . 
QUI AB EVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III (ANNO 1516) PRO LATINIS 
ET CONCILII FLORENTINI (ANN. 1439) PRO GR,ECIS FLORUERUNT : 


RECUSIO CHRONOLOGICA . 
OMNIUM QU.E EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PBR. QUINDECIM PRIMA 
ECCLESLE SJECULA, 


JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM 
DILIGENTER CASTIGATA ; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; 
OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUA$ TRIBUS NOVISSIMIS SACULIS DEBENTUR ABSOLUTAS 
DETECTIS, AUCTA ; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIBS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS 
MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA ; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE LISPOSITIS, NECNON ET 
TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATE- 

RIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBII8, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO 
AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ; 


DUCENTIS XT AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHABETICIS, CHRONOLOGICUS, 
STATISTICIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, 
LITURGICUM, CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA S8INE ULLA EXCEPTIONE ; 8ED PRA- 
SERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCILICET HERUM, QUO CONSULTO, 
QUIQUID NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM 
ÓMISSO, IN QUODLIBET THEMA 8CRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTRO SCRIPTUHRLI 
SACRA/E, κα QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM 
SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM $8. SCRIPTUR/E VERSUS, A PRIMO 
GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT. 


WSDITIO AGCCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR CHARACTERUM  NITIDITAS 
CHARTA4E QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS, TUM 
NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGIA DECURSU CONSTANTER 
SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PFLESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOL OGICA, 
SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM 
IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET MSS. ADOMNES ATATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE 
PERTINENTIBUS, COADUNATORUM. 


SERIES LATINA, 
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINJR 


À TERTULLIANO AD INNOCENTIUM Ill : 
ACCURANTE J.-P. MIGNE, 


Bibliothees Cleri uuiversee, 
SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTICJE RAMOS EDITORE. 





PATROLOGLE LATINJE TOMUS CXLVII. 


JOANNES ARCHIEPISCOPUS ROTHOMAGENSIS, ALPHANUS SALERNITANUS ARCHIEPISCOPUS, ARNULFUS CLERI- 
CUS MEDIOLANENSIS, BERTHOLDUS CONSTANTIENSIS, BRUNO MAGDEBURGENSIS CLERICUS, MARIANUS 
SCOTTUS, LANDULFUS CLERICUS MEDIOLANENSIS, GEBUNIUS LUGDUNENSIS ARCHIEPISCOPUS, GUALTERIUS 
MELDENSIS, EUSEBIUS BRUNO ANDAGAVENSIS, EPISCOPI, SANCTUS GERALDUS SILVAE MAJORIS PRIMUS ABBAS, 
JOANNES FISCAMNENSIS ABBAS, THOMELLUS MONCHUS HASNOTIENSIS, HENALLUS;MAGISTER SEDIS BAR- 
CINONENSIS, FOLCARDUS SITHIVENSIS MONACHUS, .GUAWKEGIUS. MGNAGHUS XASINENSIS, THEODERICUS 


PADERBRUNNENSIS CANONICUS. 
ΤΟΝ. UNIGUS 2p 


- € 
. 
ww €* 


P] 
.- "9 ^ 
——— D D ond 
- 


PARISIIS, 


APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES, 
IN VlA DICTA: AVENUE-DU-MAINE, 189, OLIM CHAUSSÉE-D U-MAINE, 127. 


1879 


- 
- 

P 

- 


Cricny. — Ex ΤΥΡΙΒ PauLI DuPonrT, 12, via DicTA Bac-p'Asniknes. — 959.79 





S/ECULUM XI. 


JOANNIS 


ABRINCENSIS PRIMUM EPISCOPI, 


POSTMODUM 


ARCHIEPISCOPI ROTHOMAGENSIS, 
ALPHANI  SALERNITAM — ARCHIEPISCOPI, 


OPERA OMNIA. 


ACCEDUNT 


ARNULFI CLERICI MEDIOLANENSIS, BERTHOLDI CONSTANTIENSIS, BRUNONIS MAGDEBUR- 
GENSIS CLERICI, MABIANI SCOTTI, LANDULFI CLERICI MEDIOLANENSIS, 


| CHRONICA. 


NEntermiscentur 





GEBUINI LUGDUNENSIS ARCHIEPISCOPI, GUALTERII MELDENSIS, EUSEBII BRUNONIS 
ANDEGAVENSIS, EPISCOPORUM, SANCTÍ GERALDI SILVJE MAJORIS PRIMI AB- 
BATIS, JOANNIS FISCAMNENSIS ABBATIS, THOMELLI MONACHI HASNONIENSIS, 
RENALLI MAGISTRI SEDIS BARCINONENSIS, FOLCARDI SITHIVENSIS MONACHI, 
GUAIFERII MONACHI CASINENSIS, THEODERICI PADERBRUNNENSIS CANONICI, 


SCRIPTA VEL SCRIPTORUM FRAGMENTA QUJE SUPERSUNT. 


ACCURANTE J.-P. MIGNE, 
BABLIOTHECAEE CLERI UNIVERS/AE 
SIVE 
CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. 


E 
. "o2 c JS. 09. “4.62.0 v6 9 àv8 .$ 
- 4 Lj 
e € & . ^^ Φ "vo? v. 
— Á— —— a m. 09 mima ἡ 2 e "1 
"^94 € " o. 
4 a τι, 4$ 
t Φ 
΄“ε LE . . e" e. PLA" 9 «v »" 
αν 9 Amr 2 v $ - ΄ 
dii « ..37? 5» ἢ "o e. “4.1 
ud » "eu? ς΄» 
» 


PARISIIS, 
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES, 


IN VIA DICTA : AVENUE DU MAINE, 189, OLIM CHAUSSÉE DU MAINE, 197, 
1879 


ELENCHUS 


AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO CXLVII CONTINENTUR. 





$OANNES ABRINCENSIS PRIMUM EPISCOPUS, POSTMODUM ARCHIEPISCOPUS ROTHOMAGRNSIS. 
Liber de officüs ecclesiasticis, col. 9. 
ARNULFUS CLERICUS MEDIOLANENSIS. 

Gesta episcoporum Mediolanensium, col. 286. 

THEODERICUS PADERBRUNNENSIS CANONICUS. 
Commentatio in Orationem Dominicam, col. 334. 

BERTHOLDUS CONSTANTIENSIS PRESBYTER. 
Chronicon, col. 3&3. 
JOANNES FISCAMNENSIS ABBAS. 


Libellus de Scripturis et verbis Patrum collectus, col. &&6. — Libellus alter, col. 469. —  Epistolzm 
οοἱ. &64. 


APPENDIX. 


Prefatio Joannis hominis Dei, col. 418. — Chronicon Fiscamnense, col. 479. —. Catalogus abbatum 
Fiscamnensium, col. 483 


BRUNO MAGDEBURGENSIS CLERICUS. 
De bello Saxonico, col. 490. 
THOMELLUS MONACHUS HASNONIENSIS. 
^ Historia Hasnoniensis monasterii, col. 581. 
RENALLUS MAGISTER SEDIS BARCINONENSIS. 
Versus de corpore Christi, col. 600. 
MARIANUS SCOTTUS. 

Chronicon, col. 624. . 
LANDULPHUS SENIOR CLERICUS MEDIOLANENSIS. 
Historia Mediolanensis, col. 818. 


ÁÀPPENDIX. 
' Catalogus archiepiscoporum Mediolanensium, col. 954. — Joannis Petri Puricelli dissertatio, col. 970 . 
S. GERALDUS SILVJE MAJORIS PRIMUS ABBAS. ' εκ 


ι Vita S. Adalardi abbatis, col. 1046. 
FOLCARDUS SITHIVENSIS MONACHUS. 
Vita S. Bertini, col. 1084 — Vita S. Joannis Beverlacensis, col. 1161. 
OPUSCULA DUBIA. 
Vita S. Audomari, col. 111. — Vita S. Oswaldi, col. 1187. 
EUSEBIUS BRUNO ANDEGAVENSIS EPISCOPUS. 
- Epistola ad Berengarium, col. 1201. 
GEBUINUS LUGDUNENSIS ARCHIEPISCOPUS. 
Epistola ad Rodulphum Turonensem archiepiscopum, col. 1209. 
GUALTERIUS MELDENSIS EPISCOPUS. 
Epistola ad RI Ayropeosem. apchiepiscoput], col. 1213. 
AOIBWLPHANDS BALQURNITANDS ARCHIEPISCOPUS. 
Carmina, col. f 219** *." Sermo in evang. « Cum transiret Jesus, » ete., col. 1269. — Vita et passio 
S. Christine, c9L.1268. » « .. .*. S ὁ εη δες LH EHE 
ΝΣ 'ayArFERIUS idm ENS MONACHUS. 
283. — Vita S. Secundini, col. 1293. — Vita S. Lucii papa et martyris, col. 1301. 


Carmina, col. ἢ 





Jh 


b 


ipo 








ANNO DOMINI MLIXIX 


JOANNES 


ABRINCENSIS PRIMUM EPISCOPUS 


POSTMODUM 


ARCHIEPISCOPUS ROTOMAGENSIS ! 


) NOTITIA HISTORICA 


( Gallia Chrishana nove editionis, tom. XI, pag. 31.) 


Mortuo Maurilio, clerus Rotomagensis Lanfran- A quatenus exemplariter correpti, et posteris similibus 


cum Cadomensem abbatem sibi archiepiscopum ele- 
git, qui, teste Orderico Vitali, recusavit, totisque 
sategit viribus et apud eumdem clerum, et apud 
Normannorum ducem Guillelmum, et apud summum 
pontificem Alexandrum II, ut Ecclesie vidux przfi- 
ceretur Joannes episcopus Abrincensis; quod et 
assecutus est, Romam ordinationis hujus licentiam 
petenti causa a duce missus, unde pallium cum 
licentia deportavit. 

Joannes vero episcopus apostolica legatione re- 
cepta, et omnium comprovincialium episcoporum 
cunctorumque etiam ejusdem Ecclesi: canonicorum 
electione communi consensu facta, metropolitanam 
adeptus est sedem, quemadmodum legitur in actis 


sint terrori, et parvulis spei. Quod totum in hoc de 
quo agitur Joanne archiepiscopo divina censura 
exhibuit in eo, quem is adversus sancti Audoeni 
cenobitas inconsulte tumultum exercuit. Quod non 
derogatorie, non insultatorie, sed consultorie cen- 
suimus scribere. Primo, quia insolitum, incredibile, 
et quasi monstro. simile, tantum tumultum, tantam 
turbam eo die sine sanguine accidisse. Secundo, ut 
loco nobilissimo, et ab omni jure seu consuetudine 
archipresulum hujus urbis privilegio Caroli Magni 
libero sit memoriale, quo se prebent nec in magnis 
excessibus ipsorum aliquid justitie/ debere. Causa 
erat, qua Guillelmus, Nortmannorum comes et An- 
glorum rex gloriosus, Cenomannis cum expeditione 


archiep. Rotom. Transiit igitur a sede Abrincensi, B sua morabatur. Aderant ei inter reliquos proceres 


unde et plerumqua Joannis Abrincensis nomen sortitus 
est, ad sedem Rotomagensem Joannes, filius Radulfi 
comitis Baiocarum et Ibreii, fratris uterini Richardi 
Normannia ducis, cujus archiepiscopi in curiam 
xu Kalendas Martii 1070 tracta est causa de cella 
S. Audoeni de Gisortio inter monachos Sancti Leut- 
fredi et Majoris Monasterii. Anno 1072 in majori 
basilica sua concilium habuit cum suis suffraganeis 
pro restituenda ecclesiastica disciplina. 

« Hic vero, ex actis archiepiscoporum Rotomag., 
fuit vir progenie nobilis, liberalibus imbutus disci- 
plinis. Is, alias satis strenuus, animi fuit impatien- 
tíssimus. Crudescebat in eo hic morbus, et, ut ita 
dixerim, exaggerabatur tum carnis nobilitate, tum 


iste Joannes sedis hujus archiepiscopus, ut vir ex- 
cellentis ingenii, et non mediocris consilii : Nico- 
laus quoque reverendus abbas supradicti coenobii. 
Imminebant celeberrima totisque votis excipienda 
sanctissimi Audoeni dies natalitia: et quia moris 
est ut archiepiscopus ipsa die inibi missarum so- 
lemnia celebret, non pro ulla quidem vel ipsius 
Jentaculi vicissitudine, sed quasi in recompensatio- 
nem consecrationis sue, quam nonnisi in prefata 
ecclesia cuivis sedis memorata licet accipere; mis- 
sione a rege petita redibat concite, abbate preno- 
minato interim ad occupatiora remanente. Quid 
plura ? adest dies veneranda, clerici majoris ecclesia 
solito eo conveniunt: et quia premisso nuntio ven- 


prelationis dignitate. Solent enim hzec duo plerum- Cturum se mandaverat, solemne missarum interim 


que positos in culmine in flexum usque superbiz, 
ipso potentie fastigio lenocinante, corrumpere : 
adeo ut norme obliti justitie, unde animi sui furo- 
rem videntur pascere, hoc zelo justitiz velint depu- 
tare. Evenit autem aliquando, ut hi tales, non pa- 
stores, sed crudeles exactores, occulto Dei judicio 
coram ipsis, quos injuste vexaverunt, corripiantur : 


ParnRoL. CXLVII. 


Ἅ, 


differtur. Post aliquandiu vero e communi consilio, 
ne quid tante diei subtraheretur, dum veniat, ini- 
tiatur. Tanta vero morositate, tanta id factum est 
devotione; ut non mirum totis animis hostem hu- 
mani generis ad hanc laetitiam turbandam exarsisse : 
qui miximo sibi lucro credidit accedere, sic illud 
veneno sua nequitie tempus inficere, quod interim 


l 


a" 


JOANNES ARCHIEP. ROTOMAGENSIS. 


12 


sibi dolebat deperire. Finito itaque Kyrie cum duo- A ratur ; jure hoc in ipsa nube portendebatur. Hinc 


bus rhythmis, exacto Gloria in excelsis Deo, quod 
inceptum ab abbate Richardo Sagiensi chorus cele- 
berrime fuerat exsecutus cum laudibus suis (id vero 
totum expendebatur in przstolatione archiprsulis), 
ecce accurrit in turbo tempestatis, omnem confun- 
dens gratiam illius celebritatis. Hic namque totam 
mentis indignationem animo concipiens, quod non 
usquequaque fuisset exspectatus, torvis oculis, ore 
furibundo cunctis maledixit; conversusque ad ipsos 
monachos excommunicavit, ex auctoritate Dei et 
sua officium presens interdicens cessare fecit, ab- 
batem ab altari evellens, divini officium ministerii 
prohibuit. Mceroris erat plenum et stuporis cernere 
tantz festum letitie, tot et tantas voces eam praz- 


conantes in subitum silentium obmutuisse. Ipse ad B manum cogit, 
clericis suis, ' 


complendum se officium proparat : 
ut a loco incepto peragerent, imperat. Nihil hic 
reticendum fore censemus, quod düm alteri parti 
favendo dissimulamus, alteri totum derogando im- 
putare videamur. Verum falsi astipulatione non in- 
diget. Fratres, etsi decorem sibi tanti gaudii prz- 
ripi dolentes, pontificali tamen auctoritati cedunt, 
festivis se ornatibus exuunt, satis cum tumultu ec- 
clesiam egrediuntur; huc quidam, pars illo, alii alio 
succedunt, Ínvicem et ad suos super suo pudore 
morentes conqueruntur. Cum subito quidam mz- 
roris impatiens, dubium quidem an ex ipsis, vel 
eorum famulis, plus furoris, minus consilii animo 
colligens, turrim properat, majus ecclesi» signum 
ulsat. Hinc forum otior advolat : 
sancti Audoeni glebam ad majorem ecclesiam aspor- 
tare velle proclamat. Prosiliunt omnes e domibus, 
alius gladium, hic bipennem, diversi quod primum 
manibus occurrerat, arripiunt; ecclesiam cum fu- 
rore irrumpunt. Quidam curiositate acti, celata mo- 
nasterii conscendunt, quaedam ex tabulatis auferunt : 
quid sic furens populus agere vellet, rimantur. Plu- 
rimi ejus intentionis erant, ut quia eis tantz:e con- 
tinuationem letitie interrupisset, nec sibi perficere 
liceret. Archiepiscopus circumcirca furentium se 
turmis appeti expavescens, plus tamen desuper im- 
minentes meiuens, ab altari ad valvas monasterii 
fugam arripuit : vix elapsus infra ambitum earum 
ipsis prius clausis se recepit : undique circum se 


archiepiscopum C tam speciali gaudio privati forent, attenderint ; 


nempe insensibiliter furentium nubilum velut fumus 
ascendens, divine gratie serenum turbabat : hinc 
manum Domini reatu ipsorum ad feriendum pro- 
vocatam sancius Audoenus meritis suis protegendo 
continebat. Dicto nil subripit quod refragetur : 
tantum ratio ipsa a toto pendens suffragatur. lpsi 
sane, cujus patientive sit Altissimus redditor, zsti- 
mare licuisset, ni se in sua pertinacia continens ἃ 
consideratione rationis animum  revocasset. Sed 
animositatis ejus immani(as non destitit eo usque, 


quo se invehens irruit in se. Igitur vicecomes civi- ' 


tatis archiepiscopum sic circumventum ut audivit, 
veritus ne quid inconsultius adversus ipsum age- 
retur, et ipse post noxae argueretur; militarem 
regis bannum omnibus pretendit, 
suppetias accurrit; jam nil reluctantem, imo sibi 
penitus diffidentem periculo eximit. lis tumultuum 
dementiis exacta est dies tanta celebritatis. 

« JEstimet qui valet qua facies tunc fuerit curic 
ccelestis, quam indigne tulerit sui precellentissimi 
eivis Audoeni sic confusam, sic feedatam, sic pre- 
reptam diem sux remunerationis. /Estimet quid 
exstiterit miserie, tantum patronum nil penitus in 
filiis suis quod Domini faciem placaturus offerret, 
eo die accepisse. Nos ignorantes divini secretum 
consilii omittimus, de hominibus humana pensamus. 
In tanta multitudine discreta sexu, aetate et ordine, 
non credimus defuisse, et qui mente carnali se mi- 
nus nocuisse poenituerint, dum nil medium, quin 
et 
qui sanioris consilii, peccatis suis eam turbam im- 
putaverint, vota sua prarepta gemuerint a suo pa- 
trono veniam, suspirantes super suis actibus eru- 
buerint. Fratres in crastinum de suis eligunt, per 
quos abbati suo quod factum fuerat, innotesceret, 
et regem super hoc suggesturus adiret ; sed archie- 
piscopi nuntius pr:aecesserat, inyidiam omnem in 
monachos retorserat : sic infecto negotio reditum 
est. Rex licet post ipsius archiepiscopi et quorum- 
dam aulicorum instinctu animo in monachos motus ; 
rem tamen ex zquo pensans, hine immoderatam 
arrogantiam, hinc inconsultum tumultum justis 
librationibus preponderat. Jubet igitur statim ec- 
clesiam ab archiepiscopo reconciliari. Quod cum 


sedilia et formas aggerari fecit. Nonnulli tamen par-psatis irato et reluctanti animo abnueret, rex Mi- 


tis ipsius arreptis candelabris, cereis et perlicis, in 
. monachos efferati, sed ab eis non segniter excepti, 
pudet dicere, quam fredo exemplo res eo die debuit 
determinari. Constitit satis ipso die meritum sancti 
omnibus adfuisse, qui hinc s:evientium manus com- 
primendo, hinc archiepiscopum cum suis eo periculo 
eximendo, tantum nefas non parvo cunctis miraculo 
potuit avertere. Nam tanta subito nubis caligo id 
spatium sanctuarii, quod loculi sanctorum contine- 
bantur, obtinuit, ut vix vel a curiosis oculorum acie 
corripi potuerit. Rei congruit miraculum. Quia enim 
sacre Scripture diversis in locis per nubem nunc 
delinquentium czcitas, nunc Domini protectio flugu- 


chaeli episcopo Abrincatensi loci reconciliationem 
injunxit ; pudorem vero suum, in futuro vindictam 
pretendens, dissimulavit. Quatuor igitur monachos 
loci, quos et factionis auctores audierat, totidem 
aliorum cenobiorum abbatibus commisit, quatenus 
et archiepiscopo satisfaceret, et illi in peregrina- 
tione sua luerent, quod miuus consulte peccassent. 
Non multo post tamen, et rationis consideratione, 
et petitu abbatis ipsorum flexus, in presentiam sui 
eos revocavit, et Ecclesiv reconciliatos reddidit. In 
his omnibus semper apud ipsum cautum exstitit, ne 
quid sibi archiepiscopus, quasi sub ecclesiastico 
vigore, in causis hujus ecclesiz€ insolenter arroga- 


«* 


* 


13 

verit. 
exsilio satisfecit, rem in concilium ponit, concilium 
cogit; quod abbatiam suam irato et tumultuanti 
animo intrasset ; quod totius turbz? causa et matería 
exstitisset ; quod loci reconciliationem sibi denegas- 
set, judicio primatum suorum trecentas libras exe- 
git. Delicti satis hzc vindicta exsolvisset, si intime 
facti poenituisset, Dominique patientiam non negli- 
gendam putasset. Sed animi rancorem nec tunc 
primum adversus Sancti Audoeni cenobitas occe- 
perat, et hoc modo potuit potius exaggerari, quam 
leniri. Trium annorum spatium evolutum erat, et 
semper repulsam sui dolore continuo secum corro- 
debat, congruenti sane exemplo suspensus, velut 
evangelitz illius ficulnez fructus. Unde sic quidam, 


Exspectata tribus fructum non attulit annis. 


Cum post id temporis redeunte eadem festivitate, 
paucis ante mensibus paralysi percussus, sed ab hac 
infirmitate jam respirans, ad solemnitatem venit, 


NOTITIA HISTORICA. ]4 
Imo postquam gemino íratrum eorumdem A patu dedit, οἱ ad quamdam patrimonii sui villam, 


S. Philiberti dictam, secedit, ubi et aliquantisper 
supervixit. Duodecimo vero sui presulatus anno 
viam universe carnis ingressus, hominem exivit. 
Inde tamen ad propriam sedem refertur. » 

Hactenus scriptor ille, quem, si minus circum- 
specte verbisque asperioribus presulem tractavit , 
tantum abest ut laudemus; ubi vero in incommodo 
naturali miraculum videre sibi visus est absque 
revelatione, non possumus non reprehendere. Sed 
quo nomine afficiendi sunt editores historie Mat- 
thxi Paris, qui tam in utraque editione Londo- 
niensi annorum 1571 et 1640, quam in editione 
Parisiensi anni 1644, hanc notulam scripsere in 
margine : Monachi Sancli Audoeni Joannem archiepi- 
scopum Rotomagensem occidunt ! Scripserat minus in- 
considerate ipse Matthzeus ad annum 1073 : Inva- 
serunt Sancti Audoeni monachi Joannem, archiepisco- 
pum Rolomagensem, missam  celebrantem | festivitale 
ejusdem sancti cum armata manu virorum. Sed ad 


el quia per se missam celebrare non potuit, Gisle- ultimos przsulis annos quod spectat, tradit Orde- 
berto Ebroacensi episcopo vices suas commisit: ipse ricus Vitalis, pagina 550, lllum subita passione per- 
in medio cantorum specie precentoris stetit. Ut cussum turba spectante, ad terram dejectum esse, 


vero evangelium cepit legi, horribile dictu! sic ab 
intimis humoribus in secretionem meatum profluen- 
tibus est subito angustiatus, ut raptim urina procur- 
rens, lineam usque superpellicialem indumentum 
omne infecerit, pavimentum etiam quo stabat, per 


quam humectaverit. Hinc post fidelium oblationes; etiam concilia celebravit ; 


cum amplius dissimulare non posset , 
egressus, pudore non oportet dici quantum et me- 
rore confusus, ad sua reversus est. Quod ut primum 
ad aures populi percrebuit, quis sstimare, quis 
dicere sufífecerit, in quas et quantas voces se dere- 
pente sparserit? Omnes tamen in commune Domini 
magnificentiam sanctique Audoeni meritum perso- 
nabant : jure hunc ab integritate presentis lztitize 
sic ignominiose repulsum, quam olim indigne nimís 
perturbaverat, acclamabant. Nemo nobis succensere 
habet, si vera dicimus, quia nemini examen judicis 
omnium, in cujus manus horrendum est incidere, 
improperandum scimus, et ex aliena culpa penam 
incurrere valde formidamus. Sed enim judicia Do- 
mini, quz velut abyssus multa sunt, mirari, ipsum 
in tam sancto viro predicare, quo affectu pietatis 


et biennio quo supervixit, elinguem exstitisse. 
Joannes decorem domus Dei impense coluerat, 
cujus egregium hodieque superest monumentum 
in libello divinorum officiorum ad usum metropo- 
litanz: ecclesie, Maurilio decessori suo oblato. Plura 
primum anno 1072, de 


ecclesiani ^ quo jam diximus ; alius anno 1074, in quo prioratus 


S. Victoris apud  Caletes ad abbatias evectus; ipse 
vero quod presbyteris suis concubinas prohibuisset, 
lapidibus petitus est fugaque saluti consulere coactus, 
quo de re Ordericus Vitalis. Subscripsit anno 1074 
diplomati Wilelmi regis pro ecclesia Bajocensi. 
Auno 1075 Ceciliam virginem, filiam Guillelmi 
Nothi, Deo sacravit in basilica Fiscamnensi. Adfuit, 
anno 1077, dedicationi basilicarum S. Stephani 
Cadomensis, et Beatae Marie Beccensis. Eodem anno 
jussus a Guillelmo rege; noluit sepelire Hugonem, 
Lexoviensem episcopum. Denique ad fünem, tam 
episcopatus quam vitz? ejus quod spectat ; abdicare 
coactus est, tam propter offensam regis quam 
propter paralysim aut urine incontinentiam. Ad id 
vero exsequendum Gregorius VII papa Hubertum 


iisdem devote sibi famulantes protegendo semper Dlegatum ad regem Anglorum miserat, pridie Nonas 


foveat, plus est sacrilegii ingrato silentio tegere, 
quam ut dicatur, reverentie. Caeterum non parum 
intentionem piam dirigit, studendum continue Do- 
mino servire in timore, et exsultare ei, sed cum 
tremore : sobrie pensare, quam nitidum templum 
ipsi nosmet scilicet exhibere deceat, si adeo zelans 
hujus exterioris cultus in visibilibus templis appa- 
reat. Non enim inbabitantes propter locum, sed 
propter inhabitantes locum Dominus elegit. Verum, 
ut cepta prosequamur, per alios tres annos adeo 
ipso incommodo laboravit, ut neque jam administra- 
tionis infulis deservire potuerit. Cum tandem regia 
auctoritate, imo consultu ómnium pulsatus, episco- 


Aprilis, indictione prima, quz cadit in annum 1078, 
ut inquireret an ille pro sua zgritudine episcopale 
onus sustinere posset; quod si tanto oneri impar 
reperiretur, alius in ejus locum canonice eligeretur, 
Successorem tamen non habuit, nisi mense Julio 
anni sequentis, duobus ante obitum ejus mensibus, 
exactis archiepiscop. Rotomag., qua cum duode- 
cimo presulatus anno mortem illam consignent , 
initium episcopatus ab ipsa decessoris morte com- 
putent necesse est; quando e contrario Ordericus 
Vitalis, qui sibi constare non videtur, illud modo 
in annum 1069 rejicit, modo ín annum 1072 ubi 
tumulatum esse ait in baptisterio basilic: suz ad 


15 JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 16 


aquilonem v Idus Sept. Trinas ad eum Lanfrancus A — Ecclesi& minuuntur opes, sacer ordo tepescit, 
Cantuariensis archiepiscopus, unam vero Hildeber- Provida relligio quem sua constituit. 

tus Cenomanensis episcopus litteras scripsere, quas Hic neglecta diu canonum decreta reformans, 
post Acherium et Bibliothecam Patrum vulgavit Instituit caste vivere presbyteros, 
Pommeragus, Concil. Rotomag., pag. 78 et seqq. et Dona Dei sub eo venalia nulla fuere ; 

Beslinus parte n, pag. 15 et seqq. Hoc epitaphium Huic et opes largas contulit Ecclesiz. 

ejus recitat Ordericus : Lingua diserta, genus, sapientia, sobria vita 


4 


Metropolita tuus jacet hic, urbs Rotomagensis, 
Culmine de summo, quo moriente ruis, 


Huic fuit, exiguus quem tegit iste lapis. 
Nona dies septembris erat, cum carne Johannes 
Exspoliatus obit : sit sibi vera quies. 








h. P. JOANNIS | 


| LIBER 
DE OFFICIIS: ECCLESIASTICIS 
AD MAURILIUM 


ROTOMAGENSEM ARCHIEPISCOPUM 


Primum ez codice ms. conobii Salicosani in. lucem. editus, nunc ex ms. codice bibliothece Bigo- 
tianz auctus et emendatus ; notis D. Joannis Prevotit, Rotomagensis ecclesie cathedralis canonici, 


et recentioribus observationibus illustratus ; 


[n quo varia antiquitatis ecclesiastice monimenta, hactenus inedita, ex mss. codicibus nunc primum in 
lucem prodeunt. 


(ROTOMAGI. Impensis el typis Bonaventure Lebrun, typographi et bibliopole, in area Palatii, sub signo 
S. Bonaventure, cum approbatione doctorum et privilegio regis. M. DC. LXXIX.) 


PRZEFATIO 


Solemne habent omnes qui de re aliqua scriben- B facile obvium Joannis Abrincensis primum episcopi, 


dum susceperunt, quedam premittere sive ut labo- 
rem legentibus commendent suum, sive ut instituti 
a se operis rationem exponant. Quem morem neque 
penitus convellere, neque omnino custodire propo- 
. situm est. Quid enim necesse est librum extollere, 
quem et dignitas auctoris, et ipsa per se doctrine 
commendat utilitas ἢ Divina in eo tractantur offlcia, 
ritusque quibus illa celebrantur : in quibus ines, 
Augustino teste (epist. 119, ad Januar., c. 7 ; lib. 1x 
Conf., c. 7; serm. 16; inter Paris.), quedam elo- 
quentia salutaris admonendo discentium  affectui  ac- 
commodata, qua frigidus a. calore Spiritus Dei exci- 
tatur animus, dum fides qug oculum habet in corde, 
ad id quod accipil visibili lumine, gaudet invisibili 


dein archiepiscopi Rotomagensis, opus iterum pro- 
diret in lucem : ne nativo decore nudari patriam, et 
scriptione perutili plerosque carere contingeret. 
Verum cum non satis ex animi sententia procederet 
eventus, tacitus felicioris exspectabam opem, qui 
imperfecto operi ultimam imponeret manum, et 
multis truncato partibus faceret medicinam. Cum 
inter hzc audio typographum ad novam hujus edi- 
tionem se accingere, pupugit ea res animum, rc- 
luetantemque impulit eo vehementius, quod typo- 
graphus consilium suum clam me esse noluit, sed 
hortatus est ut operam adjungerem meam. lllibera- 
lis visum esset animi eam opportunitatem , quam 
ad optatum negotium administrandum dabat Deus, 


veritate. Horum vero expositionem tanti fecit idem C corruptam sinere, neque in illud pro virili parte 


eximius, neque satis unquam laudandus Ecclesie 
doctor, ut eam universi mundi hujus imperiis, etiam 
inusitata felicitate pacatis, .preeferendam esse cen- 
suerit (episí. 119, ad Januar., c. 16). Hzc cogitanti 
dudum in votis fuerat, ut distractum jam, neque 


incumbere. Unum me morabatur coptisque obsta- 
bat, quod etsi non indiligenter amicorum lustraram 
bibliothecas et scrinia excusseram, nullum tamen 
numeris omnibus absolutum, imo ne meliorem qui- 
dem Salicosano codicem nancisci licuerat. Quare 


17 LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. — PR.EFATIO EDITORIS. 


18 


diversus animi, quid consilii caperem fluctuabam, A — Ex antiquo pontificali ms. bibliothec: cathedralis 


ut enim sapienter monet Theodoricus rex apud 
Cassiodorum (lib. IV Var., epist. 31), ad finem de- 
bet perducere qu& prudentum inlentio visa est susce- 
pisse ; defectus namque rerum aut consilium titubare, 
aul vires arguit defecisse, quia sicut perfectam laudem 
ad finem perducta pariunt, ita. vituperationem gene- 
rant que in mediis conatibus egra deseruntur. Sed 
quamvis exitus labor ille non habuerit expetitos, 
non despondit tamen animum, et quod priore via 
parum. prospere cesserat, altera aggredi statui. 
Itaque exquisitis undequaque veteribus ad Rotoma- 
gensis Ecclesi: usum codicibus manuscriptis, qui 
plerumque verbis Joannis Abrincensis ita conso- 
nant, ut non ovum ovo similius esse videatur : eo- 


annorum ut minimum 700 adjunximus allocutionem 
archidiaconi ad D. archiepiscopum pro absolutione 
penitentium, quz incipit : Adest tempus, et legitur 
in cathedrali ecclesia Rotomagensi ; iis concepta est 
verbis que paternam omnino benignitatem pieta- 
temque spirant. Differt ab ea qua habetur in Ordine 
Romano, neque hactenus, quod sciam, in lucem 
emissa est. 

Excipit hanc tabula paschalis qu: cereo paschali 
affixa fuit anno Domini 1678. Eam scribere scri- 
bendamve curare ad ecclesie cathedralis cancella- 
rium pertinet. Idem est quotannis in ea tenor ver- 
borum, mutanturque tantummodo notz arithmetic 
sive numerales. 


rum subsidio varios ejus locos illustrari, et qusdam B — Varios insuper deprompsimus ritus ex rituali ms. 


que in edito deerant libro, in margine suppleri 
posse, verba cogitavi. Neque fefellit opinio. Sacra- 
rum enim vestium expositionem qus in flne editi 
libri exstabat mutila, integram reperimus in expo- 
sitionis divinorum officiorum codice ms. annorum 
900, quem benigne pro suo more concessit V. cl. 
Emericus Bigotius. 'Neque hic stetit viri non minus 
humanitatis dote quam eruditionis et natalium 
splendore conspicui in me benevolentia : nam in- 
structissimze bibliothecee sus copiam fecit, neque 
aliquid habuit reconditum ad eam rem pertinens, 
quo me non uti tanquam re mea voluerit. Przstitit 
preterea ritualem Ecclesie Rotomagensis librum 
ms. annorum circiter ducentorum, ex quo sacrarum 


ecclesie cathedralis ducentorum, plus minus, anno- 
rum, qui quia jam obsoleti sunt et inusitati, ideo 
eos a superioribus, de quibus locuti sumus, sejunxi- 
mus. 

Hos inter eminent offlcium infantum, officium 
stelle, et officium sepulcri, quorum meminit Joan- 
nes, et quorum damus ritus, verba cantumque, qus 
omnia sumpsimus ex duobus mss. codicibus bibliothe- 
ce Bigotiane annorum circiter 200, ad usum eccle- 
si: Rotomagensis. Hzc officia pluribus in provinciis 
usu recepta erant, de his enim scribunt Joannes 
Belethus, Guillelmus Durandus et alii rerum sacra- 
rum tractatores. ἡ 

Suppeditavit nobis vetus Pontiflcale bibliotheca 


octo processionum ritus exscripsi, earum scilicet C cathedralis 700 annorum ordinationem episcopi in 


qua fiunt die Dominica Palmarum ad Sanctum Gil- 
dardum, in qua defertur corpus Christi in feretro 
reconditum, die sancto Marco sacra, tribus Roga- 
tionum, et ascendentis in ccelum Christi, ut capti- 
vam duceret captivitatem, cui recens absolutus in- 
terest reus; die solemni corporis Christi, et in festi- 
vitate S. Audoeni, qua cathedralis ecclesivw clerus 
ad ejusdem sancti basilicam progreditur. Si qua 
autem occurrant varie discrepantesque lectiones, 
eas in margine, ex cathedralis ecclesie ordinario 
ms. in ejus sacrario servato, notatas lector inveniet. 

Ex eodem pariter varios excerpsi ritus, qui jam 
in metropolitana ecclesia nonnullisque parccialibus 
servantur ecclesiis, quorum tamen non meminit 
auctor noster. Ad hos confugere licebit iis qui ma- 
trem ecclesiam sacrorum rituum ducem sequi vo- 
luerint, omnemque ex ejus exemplo, ut par est, 
exsorbere, si qua inciderit, diffücultatem, servatis 
tamen primum czremoniis in rituali prescriptis. 

Ex eodem et ordinario ms. Bigotiano sancti 
chrismatis et sancti olei desumptas benedictiones 
exhibemus. 

Necnon ex eodem Bigotiano codice ordinem in 
lotione pedum tum pauperum, tum clericorum ; offi- 
cium misse sice, ut vocant, in die Parasceves ce- 
lebrari solitum ; et ejectionis et reconciliationis 
peenitentium ritum, quem utrumque, quia ad eam- 
dem rem pertinet, simul representamus. 


provincia Neustriaca, una cum caeremoniis preci. 
busque super eum in ejus consecratione recitandis, 
meminitque Ecclesi: Rotomagensis dum a conse- 
crando hanc professionem exigit : Vis sancti Eccle- 
sie Rotomagensi, etc. 

In hujus Pontificalis fine eorum nomina continen- 
tur, quos aut citari, aut etiam communicari opor- 
tebat, quos inter recensentur monachi proprietarii ; 
quz referre extra rem esse non credidimus. 

Episcopalem admonitionem ad ordinandos habui- 
mus ex Pontificali ms. bibliothecze cathedralis an- 
norum 300, in quo multa observatione digna repe- 
riuntur. Pri? czeteris quod ad subdiaconatus 18 an- 
nos, ad diaconatus 20, ad sacerdotii ordinem 24 et 
25 requirat. 

Insuper ex eodem damus benedictionem abbatis 
cum omnibus precibus super abbatem ordinandum 
fundendis, in qua mentio fit obedientie episcopis 
exhibendz, quamque in conspectu ecclesiz pollice- 
bantur abbates. Sub ejus finem habetur hujus pro- 
fessionis obedientie formula, qu: forte eadem est 
quam Hugo Ambianensis, archiepiscopus Rotoma- 
gensis, exigere solebat, sicut ab Innocentio II in 
concilio Remensi mandatum fuerat. 

Necnon ex eodem ordinationem abbatis canonico- 
rum et abbatisse sanctimonialium desumpsimus. 

Excipiend:e pariter vise sunt tres antiquz bene- 
dictiones pontiflcales ex velustissimo pontificali ms. 


19 JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


20 


700 saltem annorum bibliothecae cathedralis. Prima Á praterea huic codici auctoritatem conciliat quod 


est in dissolutione synodi, cujus tres priores versus 
exstant in Ordine Romano. Duarum posteriorum 
primam continet codex infra missam qua in Nativi- 
tate Domini celebratur media nocte, alteram infra 
missam Sabbati sancti. Ejusmodi benedictiones im- 
pertiri solebat episcopus infra missarum solemnia, 
antequam hzc verba proferret : Paz Domini sit sem- 
per vobiscum (vide Bowa, lib. u Rer. liturg., c. 16). 
Supradictt non habentur in sancii Gregorii Sacra- 


qui eum exscripsit, ex antiquioribus libris illum se 
transtulisse in praefatione significat. lllud eo prz 
οί δ observatione dignum, quod apud canonicos 
regulares usu receptum erat, ut diebus hebdomadz 
sanct: aliorumque per annum solemnium pervigilio 
ad celebranda religiosius qux recolebant mysteria 
brevibus mutuisque se cohortationibns accende- 
rent, et per adventum a carnibus et sagimine absti- 
nerent. 


mentorum libro. Expositionem Canonis misse et divinorum officio- 

Quibus subnectendam credidimus institutionem rum incerti auctoris nunquam antea editam, et quz 
canonici regularis prioratus S. Laudi Rotomagen- in multis Joanni nostro congruit, tradidit nobis ex 
sis, ex processionali ms. et collectario hujus domus bibliotheca Bigotiana codex ms. annorum 500 ; ejus 
transsumptam. Uterque codex statem  presefert,, auctor est antiquus et in Amalarii lectione adeo ver- 
annorum 160. Ex ea institutione patet annuam Β satus est, ut hujus breviator merito dici possit. 
probationem non fuisse requisitam, sed postquam Breves notas adjecimus quse ejus intelligentiam 
susceptus fuerat candidatus, eum positis vestibus juvarent. Ex hoc codice eam partem expositio- 
secularibus, regulares induisse. Ez erant talaris nis sacrarum vestium hausimus , quam deside- 
tunica, lineum indumentum et caputium : de bir- rari in edito libro supra monuimus ; quam tamen 
reto, et almutia que nunc sinistro brachio imponi- hic exstare passi sumus, neque suo loco avulsam 
tur nulla fit mentio. Deinde fusis nonnullis precibus, contextui Joannis inseruimus, ne dicti codicis series 


professionem emittebat hac verborum forma prz- 
conceptam : Ego frater N. offerens trado me ipsum 
diving pielali in ecclesia B. Laudi serviturum secun- 
dum regulam S. Augustini, et promillo obedientiam 
domno N. priori prefale ecclesie, et. successoribus 
ejus canonice intrantibus. Exinde admissus ad oscu- 
lum prioris et sociorum, jurejurando firmabat se 


ordinis statuta servaturum, et arcana capituli se-. 
cum habiturum, neque cuiquam extraneo patefactu- C 


rum. Ubi observare licet eos tum assiduitatem, seu ut 
vocant, stabilitatem in eadem domo fuisse professos. 

Viam parat hac institutio ad ordinarium, sive vetus 
rituale totius anni ad usum canonicorum regularium 
ejusdem ecelesie, quod in multis scriptori nostro 
consentiens est. Canonici enim regulares, ne parum 
eis nomen congrueret suum, viderenturque minus 
canonibus obsequentes (concil. Venet. a. 405, c. 15; 
Epaon. a. 917, c. 27; Gerund. a. 517 c. ; Bracar. n, 
a. 563, c. 1; Tolet. 1v, a. 633, c, 2; Tolet. x1, c. 3; 
Rotomag. a. 1189, c. 1), quibus cautum erat ut or- 
dinem quem ad celebranda divina officia observant 
metropolitani comprovinciales custodiant, ad dicce- 
sanos ritus se conformabant, idem recitabant offi- 
cium, eosdem psalmos hymnosque concinebant, ad- 
ditis etiam ad finem antiphonarum canoris repeti- 
tionibus quas pneumata vulgo vocant. Summa deni- 
que erat eorum cum cathedralis ecclesie Rotoma- 
gensis canonicis societas atque consensio, ul ex 
variis ordinarii hujus locis perspicuum fiet. Qua- 
dringentorem est annorum codex quod indicant tum 
character quo exaratus est, tum quod cum omnes 
sigillatim ferias recenseat, pratermittit tamen festi- 
vitates SS, Brunonis, Dominici, Francisci, Ludovici 
Francorum regis, imo et corporis Christi diem fe- 
stum, cujus Joco feria quinta post diem Dominicam 
sanctissimz. Trinitati sacram (cui dedicata fuit haec 
ecclesia) officium de feria fleri indicat. Majorem 

LU 


interturbaretur, quam, ut exstat, bona fide represen- 
tare potius habuimus. 

Post hac instrumenta duarum celeberrimarum 
fundationum capellanorum scilicet collegii Alba- 
nensis ex tabulario archiepiscopatus, et collegii 
Clementinorum ut vocant, ex ejus chartophylacio, 
excerpta ideo addidimus, quia divinum officium 


. cantalio eorum semper (Psal. uxx), horumque portio 


est seplies in. die confieri Domino (Psal. cxviu) ef 
psallere nomini Allissimi (Psal. 1x). Primum horum 
collegium Petrum de Colle-Medio Rotomagensem 
primo archiepiscopum eximiis suis statutis notissi- 
mum, dein cardinalem et episcopum Albanensem 
agnovit auctorem anno Domini 1245 ; alterum anno 
1350 erectum Petro Rogerio, qui ex Rotomagensi 
archiepiscopo summus demum pontifex electus est, 
dictusque Clemens VI, gaudet conditore. Capellani 
vero sic ab utroque instituti sunt ut in divinis exse- 
quendis officiis accedant canonicis adjutores, non ut 
canonici, quod forte arbitrantur, ab illis celebran- 
dis se liberos factos putent; cantabiles enim sunt 
iis justificationes Dei in domo sanctificationis ejus 
(Psal. cxvmm; Isai. rxiv;, quibus insistere eo magis 
tenentur, quo jussit eos divina officia per se, non 
per substitutos, obire concilium Tridentinum sess. 
24, De ref., c. 12. Cum insuper Christus eos incre- 
paverit, qui alligaut onera gravia et importabilia, 
imponuntique ea in humeros hominum, que nolunt 
digito movere (Maith. xxm, 4). Inter ea quas in his 
monimentis observanda veniunt non infimum locum 
tenet, quod eo etiam tempore communem in cibo, 
potu, somno cultuque vitam clerici vixerint, quz 
aliquandiu interrupta feliciter restituta fuerat die 1 
Aprilis, anno 1666, et tam sapienter omnia dispo: 
sita ut mensz frugali sacra lectio non deesset ; eam 
tandem mense Decembri anno 1668 diremptam et 
destructam dolemus. 


9| 


LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. — PR.EFATIO EDITORIS. 


92 


Sex preterea sermones, primum de observantia À cat eloquium Dei ignitum vehementer, et depravatos 


qua populi pastores colere debent, et de officio " 
pastorum clericorumque caeterorum; reliquos de- 
mum quinque, qui de munere agunt, quod incumbiL 
pastoribus, docendi populi, perditosque hominum 
mores et scelera arguendi ; de sanctitate qua emi- 
nere sacerdotes, quamque integram et intactam 
custodire debent etiam a tempore suscepti baptisma- 
tis; quibus dotibus virtutibusque ornari, quz vitia 
tum ipsi tum inferioris ordinis clerici vitare tenean- 
tur, quibus a sacerdotio defectibus arceantur, quod 
sacerdotes non verbo solum, sed opere simul et 
exemplo oporteat predicare, scientia praeditos esse 
qua alios doceant, peccata peccantesque gravibus 
verbis sine timore sed cum fiducia increpare, para- 


cleri populique mores castigandi, ac devios a fide 
fratres in unum summi pastoris ovile adducendi 
desiderium ingens. Predictis statutis pretium etiam 
fecit raritas, que gratiam semper inveniens (ut Ter- 
tulliani verbis loquar) concupisceniiam concital ha- 
bendi (lib. 1 De culiu fem., 90); concitavit enim 
vero in viris illius diccesis pietate doctrinaque in- 
signibus, quorum adducti precibus ea hic exhibe- 
mus. 

Ultimum ideo occupant locum ii ritus qui in ca- 
thedrali ecclesia coram D. archiepiscopo celebran- 
tur, quia et tempore posteriores, et vernacule editi 
sunt : constituti fuerant anno Domini 1632, die Mar- 
His sexta Aprilis, capitulo congregato per juramen- 


tos denique esse conveniat ad vitam pro commissa- B tum et domos. Hos ex ejusdem capituli monimentis 


rum sibi ovium salute profundendam, adeo perse- 
cutionem mortemve formidare ab eorum sorte alie- 
num, est. Demum postquam quibus teneantur astricti 
officii sui vinculis edocuit, ad perpendendam impo- 
siti sibi oneris gravitatem his verbis, Considerate 
ergo onus vestrum, auctor hortatur. Quis ille fuerit 
quari potest, cum nomen auctoris pre se non fe- 
rant : Si quid in re dubia conjicere licet, forte 
fuerit lvo Carnotensis episcopus. Nam inter eos de 
quibus loquimur tres alii exstant in nostro codice 
ms. bibliothecze Bigotiane 500 annorum, qui jam 
sub ejus nomine non semel prodierunt; loquendi 
preterea genus idem, dietioque consimilis iis ser- 
monibus quos de rebus ecclesiasticis edidit 1vo, 
presertim sermones de pastoribus cum eo quem 
habuit ille in die festo cathedr S. Petri congruunt. 
Alia quz consonant referre supervacaneum duxi- 
mus, tum ne lectori fastidium pareremus, tum quía 
id facile studiosus experietur. Certe difflteri nemo 
potest quin ii sint alicujus episcopi, loquitur enim 
ad sacerdotes tanquam potestatem habens, et quasi 
rationem de eorum regimine redditurus, quo fit ut 
synodici sermones esse videantur; suum (amen ea 
in re judicium cuique sit liberum per me licet, qui- 
bus ducti argumentis ea opinione teneamur, expo- 
suisse satis habemus. Neminem, opinor, pigebit 
opere in iis legendis poslte, cum nondum editi 
fuerint, monitisque abundent minime contemnen- 
dis. 


excerptos hic tradimus. 

Ex his omnibus, aliisque veteribus, sed editis, 
tum Rotomagensis, tum comprovincialium ecclesia- 
rum libris notas confecimus, quas ii viri quorum 
consiliis non parere religio fuisset, necessarias judi- 
caverunt ad majorem auctoris nostri elucidationem 
(cujus utinam libros de stoia et dedicatione ecclesie, 
necnon manipulo reperire et edere potuissemus, de 
quibus loquitur scripta ad eum epistola Lanfrancus) 
eas Joaunis libro subjecimus iis intertextas, quas 
Joannes Prevotius, nunquam sine honore nominan- 
dus in idem opus e ms. Salicosano codice erutum 
ediderat (ín Collect. concil. Rotomag., p. 78 ;) ut 
autem erudito viro sua laus integra constet, Prevo- 
tianas distinximus his cbaracteribus Pr. dignoscen- 
das, quibus epistolam ejusdem ad D. Franciscum Il 
Rotomagensem archiepiscopum adjunximus. De no- 
stris nihil dicimus, auris enim dicta adjudicat et 
probat ut babetur apud Job (Job xi et xxxiv). Sty- 
lus simplex nihil habet affectati nitoris, sed non 
ideo forte minus rebus sacris exponendis idoneus : 
Quid enim prodest clavis aurea, si aperire quod, vols- 
mus non potest? aut quid. obesi lignea si hoc potest ἢ 
quando mil queremus nisi patere quod clausum est 
(S. AvcusT. lib. rv De doct. Christ., c. 11). Dictio 
certe placuit amicis sive illi examine non fallunt, 
sive charitate falluntur, cupimus autem ut caeteri sic 
censeant. Erunt forte qui minuta nimis et ipso usu 
trita observari querantur ; verum omnia hzc illi 


Expositionem baptismatis et Eucharistie ex eo- Dip dicta non putent suique similibus, sed iis qui 


dem codice ms. subjunximus. 

His qui de disciplina agunt sermonibus, appen- 
dicis instar induximus in animum annecti, posse 
statutum synodale Bajocense anno 1518 sub reve- 
rendo in Christo Patre D. Ludovico de Canossa 
editum, et tunc typis Gothicis excussum ; simulque 
Ebroicense anno 1576 promulgatam a Claudio de 
Sainctes, qui concilio Tridentino interfuerat, necnon 
et provinciali Rotomagensi anno 1981, cujus ca- 
nones in ordinem redegerat, patrisque lingue in 
rudiorum gratiam reddiderat. Virum hunc eximium 
Spiritu Dei ductum fuisse, domusque ejus zelo 
exzstuasse decreta probant, in quibus ubique emi- 


ritus nostros omnino non norunt, suntque tam in 
nostris moribus peregrini, quam a nostro jure sunt 
liberi; cogitent mendicum esse fluviorum cursum 
qui illustrium tantum satiare valet ardorem, memi- 
nerintque apostolum non solum infirmis infirmum, 
sed et omnibus omnia factum. Alii forsan antiquis 
nos nimis inhzrere moribus criminabuntur, sed 


Moribus antiquis res stat Romana virisque 


el ipsa anliquitas, ut habet. commentarius Ambro- 
siastes (in cap. πὶ Epist. II ad. Timoth.), robur est 
novitatis. Veteres porro sic veneramur referimusque 
ritus, ut usitatos quos prescripsere presules nostri 





23 


JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


94 


nunc servemus colamusque ex animo, divini memo- A mine profectus magis queritur lectionis quam nomen 


res oraculi : Non contemnas cum senuerit maler tua 
(Prov. xxm). Si tamen alicubi labi contigerit (ho- 
mines enim sumus, humani nihil a nobis alienum 
putamus), lubet sic cum Hieronymo denuntiare 
(S. Hign., 1. 1 in Mich., c. 2) : A quolibet cupio discere 
quod ignoro, libenier me discipulum ejus profitebor, 
dwnmodo doceat et non detrahat; mihil enim tam 
facile quam otiosum de aliorum labore disputare. 
Unumque votum nostrum erit quod fuit quondam 
S. Augustini : Doleat in me fraternus ammus (ait ille 
Deum alloquens [lib. x Conj., c. 4]) quod dolendum 
doces, animus ille hoc faciat fraternus, non extraneus 
cujus os loquitur vanitatem ; [raternus, ille qui cum 
approbat me gaudet de me, cum aulem improbat me 


auctoris ; et ideo si profectus est in lectione, et habet 
quisquis ille est quod. potest instruere lecturos, quid. ei 
cum vocabulo quod juvare non potest curiosos ? Dein 
studiosi silentii reddens rationes : Prima, inquit, 
veniens a mandato Dei quo pr&cipimur vitare omni- 
bus modis terrestris glorie vanitatem, ne dum hu- 
manc laudis aurulam querimus, premium celeste 
perdamus. Secunda causa : Scilicet ne auctoritatem 
salubribus scriptis persone sw parvitas derogaret, 
omnia enm amodo dicla tanti existimantur, quantus 
est ipse qui dixit. Siquidem tam imbecillia sunt judi- 
cia hujus temporis, ac pene tam nulla, ut qui legunt 
non tam considerent quid legant. quam cujus legant, 
nec tam dictionis vim atque virtutem quam dictatoris 


contristatur pro me, quia sive approbet we, sive im- B cogitent dignitatem. Idcirco igitur scriptor ille abscon- 


probet me, diligit me. Prolixam jam satis prefatio- 
nem non aliis quam Salviani verbis juvat concludere 
(SatviaN. im epist. ad Salonium) : Requiret forsi- 
ian aliquis quis ille auctor sit : potest hoc quidem 
queri, et recte queritur si inquisitio valet ad fructum 
aliquem pervenire. Ceterum si infructuosa est, quid 
necesse est ul laboret curiositas cum profectum curio- 
sitatis non sil habitura cognitio ? In omni enim volu- 


di et latilore omnibus modis voluit, ne scripta que in 
se habent plurimum salubritatis, minora forsitan fie- 
rent per nomen auctoris. Demum his verbis cum eo 
.concludimus, et lectorem precamur sí oret Domi- 
num Deum nosirum, et orando impetret ut libellus 
pro ecclesia Christi conscriptus. tantum apud Deum 
scriptori suo prosit, quantum eum prodesse ipse omni- 
bus cupit. Vale. 





ELENCHUS EORUM QU/£ IN HOC VOLUMINE CONTINENTUR 


Joannis dAbrincensis episcopi liber De officiis eccle- C iion 


siasticis, pag 
Observationes ad eumdem librum, 88. 
Epistola D. Joannis Prevotii de eodem libro ad D. 
Franciscum II Harleum Rolomag. archiep., 151. 
Processio cathedralis ecclesie ad S. Gildardum Do- 
minica in Ramis palmarum, 159. 

Processio an S. Audoenum in festo S. Marci, 163. 

Processio ad S. Eligium feria 2 Rogationum, "165. 

Processio ad S. Gervasium feria 3 Rogationum, 160. 

Processio ad S. Trinitatem de Monte feria 4 Roga- 
tionum, 171. 

Processio in Ascensione Domini, 172. 

Processio in festo Corporis Christi, 173. 

Processio ad S. Audoenum ín festo 'ejusdem sancti, 174. 

Fragmenta ordinarii cathedralis | ecclesie — Rotoma- 
gensis, 179. 

Benedictio chrismatis, 184. 

Mandatum, seu lotio pedum, 188. 

Officium diei Paracesves, 188. 

Exypulsio publice pomnitentium, 193. 

Reconcilialio panitentium, 195. 

Sermo archidiaconi ad. archiep. Rolomag. pro recon- 

cnitentium, 196. 

lis cereo paschali affiza, 198. 

ugdam er ordinario Ecclesie Rotomag. 

μα non observantur, 209. 

Officium infantum in die Innocentium, 202. 

Officium stelle, seu trium regum, cum cantu, 206. 

Officium se 
caniu, 211. 

Ordinatio episcopi, 215. 

Nomina vocandorum et excommunicandorum, 22A. 

Monitio episcopi ad ordinandos, 2?5. 

Benedictio abbatis atis monachorum, . 

Benedictio abbatis canonicorum, 237. 

Benedictio episcopalis in solutione synodi, 944. 


ri Dominice Resurrectionis , 


cum 


d piscopalis ad missam in nocte Nativitatis 


Benedictio, episcopalis ad missam in Sabbato san- 

cto 

Vetus ordo ad. instituendum. canonicum reg. in eccle- 
sia S. Laudi Rotomagensis, 247. 

Ordinarium vetus canonicorum regularium S. Laudi 
Rotomagensis, 254. 

Expositio incerti auctoris. super Canonem misse se- 
cundum Amalarium, 361. 

Ejusdem auctoris expositio divinorum officiorum, 385. 

ndatio .X clericorum collegii de diana in. ecclesia 

cathedrali Rotomag. anno 1245, . 

Fundatio xv1 clericorum boo Clementinorum in 
eadem ecclesia anno 1350, 432. 

Sermo 1 ad populum de honorandis presbyteris. 444. 

Sermo 2 ad pastores Ecclesie, de officio pastorali. 453. 

Sermo 3 ad sacerdotes, 459. 

Sermo 4 ad sacerdotes, 465. 


D Sermo 5 ad sacerdotes, 473. 


Sermo 6 de sacerdote, 481. 
Expositio baptismatis et eucharistie, 488. 
Synodus Bajocensis anno 1518, celebrata per R. P. 
Ludovicum de Canossa, Bajocensem episcopum. 
e 
Synodus Ebroiceusis anno 1576 habita per R. P. 
Claudium | de Sainctes, Ebroicensem episcopum, 


app. 9. 
Epistola ejusdem ad illustrissimum cardinalem Ca- 
rom a Borbonio Rotomagensem | archiepiscopum, 


Forma professionis decani ruralis, app. 59. 
Bulla Urbani pape de ordinibus el residentia, app. 00. 
Littere Gregorü pape X super eodem, app. 61. 
Cérémonies qui s'observent en l'église cathédrale de 
Rouen t en présence de monseigneur l'archevéque, 
app 


LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. — PR/EFATIO EDITORIS. 





SCRIPTORUM VETERUM DE JOANNE TESTIMONIA. 


B. Lanfrancus, Cantuariensis archiepiscopus, in epi- A Joannes itaque de sede Abrincatensi, quam vr an- 


slola ad Joannem 11, Rotomagensem | archiepisco- 

pum. 

Domino merito sanctitatis insigniter efferendo 
Joanni Normannorum archiepiscopo, Lanfrancus 
indignus vocari episcopus, bene ceptis meliora con- 
nectere. Quidquid sanctitas vestra de stola scripsit 
multum mihi placuit, nec unquam displicuit; sed 
quod subjunxit quia ad dedicandam ecclesiam epi- 
Scopus processurus sacris vestibus ex institutione 
episcopalis ordinis debeat esse indutus, atque in 
expositione ipsarum sacrarum vestium casulam po- 
suit, valde stupui, quia tale aliquid me unquam 
vidisse meminisse non potui. Porro quod in dandis 
ordinibus soli subdiacono dari manipulum perhi- 
buistis, ubi hoc acceperitis rogo me vestris litteris 
instruatis ; a quibusdam enim id fieri audio, sed 
utrum id fleri sacris auctoritatibus przecipiatur me- 
minisse non valeo. 


Ordericus Vitalis, Uticensis monachus, ecclesiastice 
Historie, lib. v. 

Hic filius Radulfi, Bajocarum comitis, przsul 
Abrincatensis Ecclesi» fuit, et inde ad archiepisco- 
patum assumptus, x annis tempore Alexandri et 
Gregorii VII paparum claruit. 


Guillelmus Piclaviensis, Lexoviorum archidiaconus, in 
Gestis Guillelmi, ducis Normannorum, et regis An- 
glorum. 


Statuit enim summe idoneos pontiflces, Hugonem 
Lexovii, proprium fratrem Odonem  Bajocarum, 
Joannem Abrincarum. Quorum in electione penes 
judicium ejus probitas ipsorum valuit, non altitudo 
natalium proximorum ipsi. Joannes Radulfi comitis 
fllius, jam pridem laicus ordine, eruditus litteris ; 
clero, imo rectoribus cleri admirandus, innotuerat 
vita religiosa. Non illius desideria specie sacerdotalis 


nis et iut mensibus rexerat, assumptus est; et metro- 
politanus Rotomagensis factus est. Hic ardore vir- 
tutum in verbis et operibus multipliciter fervebat, 
nimioque zelo in vitia, ut Phinees, seviebat. Quantum 
vero ad szculi dignitatem attinet, magns nobilitatis 


* lampade lucebat. Erat enim filius Radulfi comitis 


Bajocensium, qui frater fuerat uterinus Richardi 
senioris ducis Normannorum. Decem itaque annis 
metropolitanum regimen fortiter et diligenter gessit : 
multumque contra impudicos presbyteros pro aufe- 
rendis pellicibus laboravit : a quibus, dum in sy- 
nodo concubinas eis sub anathemate prohiberet, 
lapidibus percussus aufugit, fugiensque de ecclesia : 
Deus, venerunt gentes in. luereditatem tuam ( Psal. 
ὌΧΧΥΠΙ, 1) fortiter clamavit. 


Gesta. archiepiscoporum Rotomagensium, ex mss. 
codicibus S. Marie εἰ S. Audoeni. 


B Defuncto Maurilio Guillelmus, rex Anglorum, Lan- 


francum abbatem Cadomensem, quem postea Can- 
tuariensi metropoli prefecit, Alexandro papse misit, 
postulans ejus clementiam ut ei assensum praeberet 
quatenus ejus auctoritate Joannem, Abrincensem epi- 
scopum, metropolitanz ecclesie preficeret, eique, 
ne aliqua occasione in hoc resisteret, litteris aposto- 
licis mandaret. Ipse vero ejus petitioni, quia devotam 
vidit, acquievit, et litteras inde pontifici misit. Verba 
quz litteris continentur hzc sunt : 

« Alexander episcopus, servus servorum Dei, 
Joanni, Abrincensium venerabili episcopo, apostoli- 
cam benedictionem. Destituta Rotomagensi Ecclesia 

astore, comperimus Sedunensis episcopi, et Lan- 
ranci abbatis relatione, te ex electione principis tui, 
dilectissimi filii nostri Guillelmi, regis Anglorum, 
ob vita et morum probitatem ad majorem sedem 
romovendum, si ex auctoritate sedis apostolica 
uerit assensus, cui Deo auctore presidemus.eNos 


gradus honorem, sed illum vota presulum ambierunt C igitur moti illorum precibus, ob salutem illius ec- 


collegam sibi consecrandum. 


Willelmus, Gemelicensis monachus, Hist. Normann., 
lib. vit, cap. 38. 


Joannes, Abrincatinz urbis praesul, vir ingenuitate 
plurimum conspicuus, sapientia spirituali feliciter 


imbutus, prudentia s:zculari summe pr:editus : se- 


cundum quippe nobilitatem generis, comitis Rodulfi 
ius. 


Ibidem de Rodulfo paire Joannis. 


Accepit autem mulierem quamdam vocabulo Eram- 
bergam, speciosam valde, natam in quadam villa 
Calcini territorii, qu: dicitur Cavilla [Cachevilla]. 
Genuit vero ex ea duos filios, Hugonem postea epi- 
Scopum Bajocensem, et Joannem Abrincatensem, qui 
ad ultimum fuit Rotomageusis archiepiscopus. 


Ordericus Vitalis, eccles. Hist. lib. 1v. 


Post mortem antistitis sui Maurilii Rotomagensis 
Ecclesia Lanfrancum Cadomensem abbatem sibi pre- 
sulem elegit : et rex Guillelmus cum optimatibus 
suts, omnique populo libentissime concessit. Sed vir 
Deo devotus, et humilitati studens, tanti primatus 
sarcinam refutavit, et sibi ad hunc apicem toto co- 
natu Joannem, Abrincatensium praesulem, praeferre 
sategit. Porro ut canonice fleret ista conjugatio, 
Romam adiit, predicte ordinationis licentiam ab 
Alexandro papa impetravit ; sacrum quoque pallium, 
unde et Ipsi et toti Normannis gloriandum erat, cum 
licentia deportavit. 


clesie, et omnium in tuis partibus, volumus. atque 
dilectioni tue apostolica auctoritate precipimus, 
ut quod divina dispensatio de te providit non con- 
tradicas, et electioni tua te obedientem exhibeas. 
Admonemus itaque fraternitatem dulcedinis tua 
[al., dulcedinem fraternitatis tuz.], ut si in modico 
fuisti fidelis, in majori bene operari non desinas, 
populum divini verbi pabulo reficias, ut merearis 
audire illam benignam vocem Domini dicentis : Euge, 
serve bone ei fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, 
supra multa te constituam (Matth. xxv, 23). De c2- 
tero secretiorem animi nostri voluntatem planius 
audies per nostrorum legatorum veridicam relatio- 
nem. » 

Joannes vero ejus apostolica legatione recepta, 
et omnium comprovincialium episcoporum, cun- 
ctorumque etiam ejusdem ecclesi: canonicorum 
electione communi consensu facta, metropolitanam 
adeptus est sedem. Hic vero fuit vir progenie nobilis, 
liberalibus imbutus disciplinis. 

Anno 1061 Joannes episcopus Abrincensis mense 
Septembri. 

Anno 1069 Maurilio succedit Joannes fllius Rodulfi 
comitis fratris Richardi qui prius Abrincensi Eccle- 
sie vi annis et tribus mensibus praefuit, et postea 
rogatu Alexandri papae, concedente Guillelmo, prin- 
cipe Normannorum et rege Anglorum, adeptus est 
cathedram Rotomagensis Ecclesise. 

Anno 1079 obiit Joannes Rotomagensis, archiepi- 
scopus. 


27 JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 98 


Anno ab incarnatione Domini 1079 Joannes archie- A 


piscopus octavo [undecimo] anno regiminis sui de- 
functus est, et in baptisterio basilie:e ad aquilonem 
tumulatus est. Monumentum ejus (1) ex albo lapide 
factum est, in quo hujusmodi epitaphium solerter 
insertum est. 


Metropolita tuus jacet hic, urbs Rotomagensis, 
Culmine de summo quo moriente ruis : 


(I) Hujus nullum hodie videtur vestigium. 


Ecclesie minuuntur opes, sacer ordo tepescit, 
Provida relligio quem sua constituit. 

Hic neglecta diu canonum decreta reformans, 
Instituit caste vivere presbyteros. 

Dona Dei sub eo venalia nulla fuere, 
Huic et opes largas contulit ecclesie. 

Lingua diserta, genus, sapientia, sobria vita 
Huic fuit, exiguus quem tegit iste lapis, 

Nona dies Septembris erat, cum carne JoANNEB 
Ezspoliatus obil : sit sibi vera quies. Amen. 





JOANNIS 
ABRINCENSIS EPISCOPI 
LIBER 


DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS 


AD MAURILIUM ROTOMAGENSEM ARCHIEPISCOPUM 


| (1) Domino vere sancto, et. meritis honorando, P Carthaginense 3 concilium (iv, c. 44 et 45) cano- 


. MauniLIO venerabili (2), sanctzte. Rotomagensis Ec- 
clesiz:e archiepiscopo, (3) JoaNwes Abrincacensis, 
omnium episcoporum meritis inflmus, corpore et 
spiritu totius obedientiz: munus. 

Quoniam tua paternitatis sanctitatem de eccle- 
siasticae dignitatis profectu semper sollicitam, ejus 
lapsu nimio moerore affici, sepissimis inde mecum 
habgis quastionibus comperi ; bocque dolorem tibi 
augmentare ejus reparatione flagranti, quod vires 
ad hoc tuse subtraxerat imbecillitas :gritudinis, 
parvitas mea tu:x sanctissime 2 eptioni suffragari, 
non aliquo fastu succensa, sed pia compassione 
commota appetiit : ut quod negligentium pastorum 
depravatur incuria, tua sanctse religionis repare- 
tur vigilantia. Hinc tua auctoritate fretus sententias 
sanctorum Patrum aggressus, diversarumque Ec- 
clesiarum mores et consuetudines prospectans, et 
ea, quz ad divini cultus officia pertinent, quodque 
in se mystice continent, nihilominus considerans, 
quamdam quasi confectionem ex ea diversitate 
composui, quam omnibus adhuc occultam tus sa- 
gacitatis reprasento exanimi, ut susceptum opu. 
sculum inspicias, et inspiciendo eam, precor, dili- 
gentiam adhibeas, qua te nobis eum esse significes, 
quem in paternitate ac magisterio sat decenter 
exhibes. Tua quippe refert, ut si aliqua sint qua 
valeant paterno affectu velis annuere, si vero econ- 
tra, vigilantis magisterii censura corrigere. Quod si 
utile et ratum tua aictoritate censetur, (4) post- 
quam de metropolitana sede stillare videbimus, ca- 
nonum statuta sequentes, nostre propinare stude- 
bimus. 

Propositum sancte religionis in primis oportet 
clericos in moribus, habitu, et incessu (5) juxta 


nice observare : scilicet, ut clerici coronas, non 
absconsas, sed patentes habeant: (6) variis nec ru- 
beis utantur indumentis, cappis in ecclesia nunquam 
nisi nigris. Unum tempus, et una dies sit semper 
eis radendi. Huic precepto inobediens districtim 
subjaceat correptioni. (7) Quod caput nostrum ex 
apostolica doctrina in superiori parte radimus, 
superfluas temporalesque cogitationes de mente, qua 
per caput exprimitur, resecare jubemur. (8) Per co- 
ronam capillorum, quam in inferiori parte portamus, 
temporalia, sine quibus przsens vita non transigitur, 
concordi ratione regere, et eis ordinata discretione 
uti admonemur. Quod ne capillorum superfluitas 
aures vel oculos cooperiat, sacra religio observat ; 
ne aures cordis vel oculos ad bonum operandum 
sollicitudines et diviti&e hujus seculi impediant, ut 
summopere provideamus, designat. Quod vero (9) 
barbam radimus, per quam virtus corporis deslgna- 
tur, nos mentis feritatem amittere, et juxta Aposto- 
lum (7 Cor. xiv, 20) parvuli in Christo effci debere 
figuramur. 

Hoc ergo expedito, horz noctis et diei juxta ca- 
nonicam institutionem certis temporibus observen- 
tur; et canonici ad ecclesiam 4 devote congregen- 
tur à quibus ita ut scríbitur, per totum anni circu- 
lum ecclesiastica officia agentur. Quia vero quatuor 
elementis subsistentes, Dominum nocte ac die of- 
fendimus, dignum est ut quater nocte et die in 
hymnis, et psalmis, et orationibus Dei omnipoten- 


Dijam, antiquorum exempla sectantes, placare stu- 


deamus; Esdras enim a captivitate Babylonica re- 
versus (// Esdr. ix, 3) populum Israeliticum (10) 
quater nocte et die domino psallere ad ejus míse- 
ricordiam provocandam instituit. Propheta vero 


20 


LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 


30 


David septies in die laudem Domino se dixisse, et À juxta quod Dominus precepit Moysi (Exod. xxix, 


media nocte ad confitendum Domino surrexisse, 
nobis indicit (Psal., cxvui. Has namque horas, 
scilicet Primam, Tertiam, Sextam, Nonam, Vespe- 
Tas et Completorium, Nocturnas et matutinale Of- 
ficium, ad psallendum Domino sancti Patres pre 
ceteris elegerunt. Primam vero, quia (inis est noctis 
et initium diei. H*c hora omni tempore, exceptis 
diebus tribus passionis Domini, et septem diebus 
Pasche, cum oratione Dominica, et Symbolo, et 
Capitulo, et Collecta completur. In hac quia noctem 
cum salute transegimus, pastori nostro gratias de- 
bemus reddere, et quidquid mali quinque sensibus 
corporis contraximus, precibus et lacrymis ejus mi- 
sericordiam 5 postulando delere ; 


id insuper exo- . 


13), (18) incensum super altare a sacerdote offertur : 
sicque, ut in czteris horis, (19) cum oratione Do- 
miniea et precibus, exceptis 7 festis oratione vero 
semper completur. 

(20) Quia vero post Vesperas non statim quiesci- 
mus, sed terrenis operibus et necessitatibus corpo- 
rum, qua absque * omnino exerceri nequeunt, * quid- 
quid in illis deliquimus, per completorium emen- 
damus. In hac quippe hora secundum elementa cor- 
poris nostri, quibus Dominum offendimus, quatuor 
ad placandum Dominum psalmos canimus, quibus, 
post capitulum hymno dicto, (21) hymnum iterum 
justi Simeonis adjicimus, ut a Deo custoditi et illu- 
minati in pace quiescamus. Postea ut in prima, (22) 


rare ut imminenti die ab omnibus malis gregem B oratione Dominica, et Symbolo, et confessione, nos 


suum dignetur defendere, et quinque sensus corpo- 
ris nostri in beneplacito suo dirigere. Idcirco (11) 
quinque psalmos canimus: sed trina sanctz Trini- 
tatis glorificatione connectimus, ut sensus nostri 
ejus flde muniantur. (12) Quibus fidem catholicam 
a B. Athanasio Alexandrino patriarcha expositam 
adjicimus, ut contra omnia adversa visibilia seu in- 
visibilia sit nobis inexpugnabilis clypeus. (13) Ter- 
tiam vero, quia in ea Spiritus sanctus super aposto- 
los descendit ; Sextam, quia in ea Salvatorem no- 
strum crucifixerunt Judei ; Nonam, quia in ea idem 
Salvator in eruce pendens spiritum emisit. In his 
tribus horis (14) bis tres psalmos cum trina glorifi- 
eatione sancte Trinitatis canimus : fidem enim san- 


contra noctis insidias munientes, horam cum pre- 
cibus, et oratione complemus (23) quam lectio pre. 
cedit de exemplis sanctorum Patrum, ad excitandas 
in bono animas fratrum. 

(24) Media nocte, juxta Prophetam (Psal. cxvin), 
ad confitendum Domino surgere debemus. Populum 
enim sedentem in tenebris, et umbra mortis venit 
Christus redimere, natus de virgine, noctis in tem- 
pore, quam etiam sua illustravit resurrectione. In 
hac, quia somno dominante bucusque conticuimus 
Dominum deprecamur, ut labia nostra ad laudem 
suam pronuntiandam 8 aperire dignetur. Post, ut 
in ceterarum primordio horarum, ipsum in nostro 
opere (25) adjutorem invocamus. Postque hymno ad 


ct» Trinitatis mente et corpore tenere ac venerari G eum placandum dicto, (26) duodecim psalmos cani- 


debemus. Has quoque cum responsorio, et versu, 
et (15) oratione Dominica, et precibus, et psalmo, 
Miserere 15ei, Deus, genuflectendo, et oratione com- 
plemus : exceptis festis, in quibus oratio Dominica, 
et preces cum psalmo et genuflexione pretermit- 
tuntur. Finitis his diurnalibus offlciis, (16; noctur- 
nalia succedunt, in quibus Vesperae prima hora 
consistit. 6 In hac, quia finis est diei, et initium 
noctis, ut in prima, quinque psalmos propter quin- 
que sensus corporis canimus: ut quidquid per eos 
in die offendimus, psalmorum deprecatione nobis 
dimittatur; et iidem sensus nostri imminente nocte 
a Domino in beneplacito suo dirigantur. Unusquis- 
que psalmus cum antiphona cantetur, ut instituit 


mus, ut per duodecim horas noctis a Domino ab 
omnibus malis tueamur. Et quia hec custodia per 
sex etaes .mundj necessaria fuit, eosdem psalmos 
Sex anipheis cóputarüs. * Per uptphénas, ut dixi- 
mus, charitas éxprintitur:- Yersu "ad *extitandos ani-- 
3805 τ dicto, el .eratjope Dominica ad mundanda cor- 
jl Jinja, : Nene djctighe à. -Becérdgie" acct]4, tres le- 
etiones leguntur, duarum: unhmquamqauv fesponso- 
rium subsequitur. Lectionibus praedicamus, respon- 
sis bona opera, qua subsequi debent, designantur. 
Sex enim setates tribus temporibus, id est, naturalis 
legis, legis littere, et legis σταῖς concluduntur. 
Quod idem Dominicis diebus et festis per tres no- 
cturnas figuratur. Quod vero in primo nocturno in 


beatus Ignatius patriarcha Antiochenus. Per psal-D Dominicis diebus duodecim psalinos cum trina glo- 


mum, qui alternantibus choris cantatur, bona fra- 
trum opera designantur: per antiphonam, quas ab 
uno incipitur et a ceteris communiter cantatur. 
charitas exprimitur, qua fidelium mentes in unum 
connectuntur. Hinc a sacerdote, qui vicem Christi 
gerit, lectio, id est exhortatio populi, ne deficiant, 
sed in bono opere perseverent, dicetur: quam re- 
spousum, id est bonum exhortati populi opus, et 
hymnus, id est laus Dei. prosequitur : et versu 
dicto (17) hymnus sancte Marie, humilitatis, et 
obedientie, et spei exemplo nos corroborans, Do- 
minicie incarnationis memoriam ad exercendam (idei 
nostre devotionem nobis reducit. Incipiente versus 


rificatione sanctze Trinitatis canimus, quatuor una 
glorificatione, et una antiphona copulamus, duode- 
cim patriarchas, ex quibus Judaicus Dei populus 
propagatus est, ad memoriam reducimus : qui in 
quatuor virtutibus, scilicet prudentia, fortitudine, 
O justitia et temperantia fulgentes, easque Trinita- 
tis fide et charitate connectentes, Domino devote 
servierunt : quorum exemplis debemus instrui. Per 
secundum nocturnum signilicantur hi qui sub lege 
fuerunt eadem fide et charitate muniti. Per tertium, 
hi qui sub gratia fuerunt eisdem virtutibus illumi- 
nati. Per novem lectiones, quibus Te deum lauda- 
mus, scilicet laudem Dei, conjungimus, nos horum 





3l 


JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


32 


trium temporum exempla ità imitari predicatione A sequitur, et dictis precibus, (30) confessione facta 


et opere debere designatur, ut novem angelorum 
ordinibus conjungi mereamur, ut ex nobis deci- 
mus restauretur, qui divinis incessabiliter inhzreat 
laudibus. 

(27) Per Officium matutinale recolimus baptismum 
plebis Israelitice, per quem noster figuratur, qui in 


.vigilia matutina Exodi factus est, dum necatis di- 


vina potentia hostibus, rubrum mare transierunt. 
In hoc eliam Dominicam resurrectionem recolimus, 
quam summo diluculo angeli nuntiaverunt mulieri- 
bus. In hac hora quinque psalmos ad munieudum 
quinque corporis sensus canimus. Post sacerdotis 
lectio, que capitulum vocatur, nos in bono opere 
perseverare hortatur : cui nos obedientes hymnum 


cam precibus ibi pertinentibus, oratione. subjecta ho- 
ra compleatur. (37) Prima (finita in capitulum fra- 
tres conveniant. Martyrologii lectio, legatur, (38) 
ne aliqua sancti festivitas in crastino celebranda (2 
negligenter omittatur. Versu, Pretiosa est in conspe- 
ctu Domini, dicto, beatae Marix, sanctorumque in- 
tercessione postulata, tumque Deo in eorum auxi- 
lio invocato, oratione Dominica completa, cum sa- 
cerdotis oratione, ibi flniatur. Inde recitetur (39) 
lectio regulz  canonicalis, (40) seu pastoralis, (41) 
vel alicujus regularis libri. Deinde culpe examinen- 
tur : examinatio canonicaliter exerceatur. Post ad 
ecclesiam redeant, et missam matutinalem canant. 
In ea he orationes dicantur: prima Fidelium Deus, 


Domino resonamus. [Ὁ Versu quoque excitati, B secunda, Deus, qui inler apostolicos, tertia, Deus 


hymnum Zacharie concinimus, in quo Dominum 
Dos visitasse, et redemptionem per Abraham nobis 
promissam complevisse , collaudando profitemur. 
Versu incepto, juxta quod Dominus Moysi prace- 
pit (Exod. xxix), sacerdos incensum super altare 
adolebit; sicque ut in Vesperis, antiphona can- 
tata, (28) cum oratione Dominica, et precibus, et ora- 
tione finitur. In festis vero oratio Dominica et pre- 
ces non dicuntur. Quo finito ut in cxteris horis Do- 
minus beuedicitur, et ab omnibus sibi grates refe- 
runtur. Aliud quoque mysticum gerit hoc officium. 
Per primum psalmum primitiva de Judzis Ecclesia 
designatur; per secundum de gentibus; per tertium, 
cui unus psalmus sub uma gloria adjicitur, uterque 


venie largitor, post ceterae que fratribus placue- 
rint. 

Signo indicante Tertia cantetur. Missa diei hora 
tertia, excepto jejunii tempore, celebretur. Hora 
enim tertia linguis Judzeorum crucifixus est Chri- 
stus : jejunii tempore hora nona, in qua Christus 
emisit spiritum. Missa vero diei hoc ordine celebre- 
tur. In Primis in ferialibus diebus du: campane 
pulsentur, (42) in festis omnes. Ad Gloria Patri, 
choro introitum a beato Colestino institutum ca- 
nente, sacerdos in vestiario, caterique ministri san- 
tis vestibus juxta ordinem induantur, scilicet alba, 
stola et dalmatica diaconus: alba, et tunica, et ma- 
nipulo subdiaconus : [3 reliqui tantum albis, sci- 


populus, gentilis et Judzus, qui in fine mundi una C.licet. (43) duo acolythi, unus qui cantet graduale, et 


flde, una lege conjungentur. Per quartum, quem 
pueri in camino ardenti cecinerunt, Antichristi tri- 
bulatio, quam uterque pro Christo patietur popu- 
lus. Per tres psa|mas Laudate, qui 58} "108. δίοτία 
conjunguntvf, Gé *eidires: uui ρὸν, fob: Bandel et 
Noe exprimuntdt cun! Cliristo in laude et gloria re- 
gnaturi, (29) Signo ,pulsaote, antequam -taxetut; «ἀξ 
Primam, v&l* qd -onbes ?hofas ἡθοι δὲ diei fratres 
congregenfut ,"*(30)* ubi religiose 11 consistentes, 
non hac aut illac se moventes, nec alicui confabu- 
lantes, neque bini simul, nisi competentibus horis, 
sedentes, (31) et ad Gloria Patri, ad altare se incli- 
nando vertentes, (32) chorum non exeant, majores 
absque decani, minores absque licentia cantoris. 


deferat candelabrum ; alter qui Alleluia , et ferat 
thuribulum. (44) Psalmo dicto, incipiente choro 
Gloria Patri, sacerdos ceterique ministri sic ad al- 
tare procedant. Diaconus precedat presbyterum, 
subdiaconus przcedens diaconum ferat Evangelium, 
(45) ceroferarius cum cereo praecedat subdiaconum, 
portitor thuribuli ceroferarium. Dum ergo ante al- 
tare venerint, subdiaconus Evangelium ponat super 
dextrum cornu altaris, ubi usque ad Evangelium 
manebit. Per altare Jerusalem designatur, in qua 
ab initio adventus Domini evangelica doctrina re- 
sonuit, et inde usque ad publicum exivit, ut scri- 
ptum est : De Sion exibit lez, et verbum Domini de 
Jerusalem (Isa. u, 3). Postea subdiaconus ad sini- 


Qui autem legere perrexerit, non medium chori, D stram sacerdotis transeat, diaconus ad dextram ; 


quousque (33) ante et retro inclinet, transeat; nec 
cum strepitu, sed decenter pergat, ut in incessu et 
habitu eorum religio semper appareat. Qui vero ex 
una parte ad alteram summa quidem necessitate 
ierit, ante tantummodo stans quidem reverenter in- 
clinet. Violator hujus propositi legitimz subjaceat 
correptioni. Hymno dicto psalmi cum antiphona ad 
eos pertinente dicantur: post quos Quicunque vult, 
cum antiphona sanctze Trinitatis cantetur, (34) exce- 
ptis diebus Nativitatis Domini usque ad octavam 
Epiphanis, et diebus Pentecostes. (35) Subsequente 
capitulo Domine miserere, in ferialibus diebus, festi- 
vis autem Regi seculorum, responsorium cum versu 


ubi confessione invicem facta, (46) diaconum et 
subdiaconum osculetur sacerdos ; primum enim Chri- 
stus pacem apostolis dedit, per eos orbi transmisit. 
Postque (47) sacerdos caterique ministri retro co- . 
ram altari breviter orent stantes ordine suo. Deinde 
primum ab oratione surgens inclinanti sibi inclinet 
diacono, diaconus inclinanti subdiacono, subdiaco- 
nus inclinanti sibi choro. [4 Diaconus vero post 
inclinationem utraque altaris cornua deosculans, 
sacerdoti medium altaris osculanti Evangelium oscu- 
landum offerat ; evangelio enim Christus prevari- 
cationis chirographum delens, pacem mundo dedit : 
cujus preconibus utrumque populum, Judaicum 


33 


LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 


34 


quippe et gentilem sibi reconciliavit. Quod altare A operando, promeretur zternam gloriam, quz per 


Sacerdos osculatur, significat gentem Juds»am in 
Jerusalem morantem, quam Christus sibi reconcilia- 
vit ; per evangelium, gentilem populum. Dehinc per- 
git sacerdos ad dextrum cornu altaris : dexteram 
enim Christus semper egit vitam: dextera enim 
vita acquiritur celestis gloria. (48) Diaconus post 
eum eamdem imitando vitam [ fort., viam ] consistat, 
quousque ei sedere innuat. Sessio episcopi juxta 
decreta Urbani pape (epist. de cathedr. episc. iv, 
c. 35), et Carthaginense concilium caeteris celsior 
debet fieri, in qua cathedra pontificalis honorifice 
constituatur ; episcopus enim Grzce, Latine super- 
intendens interpretatur : ideo altior, sicut vinitori, 
ad custodiendam vineam Domini sabaoth ei locus 


Alleluia figuratur ; per tractum, qui nullo respon- 
dente cantatur, et in melodiis suis similitudinem fert 
gemitus, vita contemplativa, in qua perfecti viri 
peccata plorando, soli Deo vacando, morantes, eam- 
dem excellentius quidem gloriam promerentur. Pneu- 
ma sequenliz, quod post Alleluia cantatur, laudem 
eterne [7 gloriz significat, ubi nulla erit necessaria 
verborum locutio, sed sola pura, et in Deo semper in- 
tenta cogitatio. (06) Per tabulas osseas, quas can- 
tores tenent in manibus, fortis bonorum operum 
perseverantia, qua divinis oportet inhzrere laudi- 
bus, designatur. Lectores epistole et Evangelii, et 
cantores gradualis et Alleluia, in festivis diebus in 


, pulpitum ascendant: debent enim pastores et do- 


preparatur, quam, incipiente Kyrie eleison, episco- B ctores predicationem suam juxta prophetam exal- 


pus cum ministris suis ascendat, quorum alii stent, alii 
sedeant. Per eos qui sedent membra Christi desi- 
gnantur in pace quiescentia: per eos qui [8 stant, 
in certamine posita. Gloria in excelsis Deo cum in- 
ceperit, vel orationem dixerit pontifex, ac sacerdos 
ad orientem vertatur ; non quia ibi solum sit Domi- 
nus, qui ubique non locorum spatiis, sed majestatis 
potentia presens est, sed quia ab oriente lux ori- 
tur, qua celere partes illustrantur : sic a Deo 
summum bonum, quo totus orbis illuminatur. Per 
salutationem sacerdotis et responsionem populi eo- 
rum communis et charitativus ostenditur affectus, 
alternatim monens et optans ut in eis semper maneat 
Christus. Quod solus episcopus salutando populum 


tare (Isai. xi, 9), et opera ad instruendum Dei po- 
pulum, ut in eis illud Dominicum impleatur pra- 
ceptum : Luceant opera vesira coram hominibus, 
et glorificent Patrem vestrum, qui in celis est (Matth. 
v. 16). Diaconus cum pulpitum ascendit, celsius 
consistat ceroferariis: Evangelium enim Christi le- 
gem et prophetas przcellit; per thuribuli vero por- 
titorem, qui in eodem loco cum diacono consistit, 
designatur fragrantia doetrinz et magnalium Christi. 
Crucem, quam incipiente Evangelio frontibus no- 
stris imponimus, ad expellendas omnes pravas 
suggestiones facimus, crux enim pellit omnes ad- 
versitates animi. In eadem hora (57) oportet episco- 
pos et abbates baculos de manibus deponere in au- 


Paz Domini dicit, (49) ostendit eum esse vicarium C ditu verbi Domini, et ante Dominum devotos humi- 


Christi, qui resurgens a mortuis, pacem apostolis 
nuntiavit. Ministrorum quantuscumque fuerit nume- 
rus, major pars in dextera, minor in sinistra [f. add. 
parte]: utraque enim benedictio scilicet temporalis 
et zeterna, nobis ἃ Deo est postulanda, licet instan- 
tius sempiterna. Ceroferarii vero usque ad Kyrie 
eleison, (40) ab austro ad aquilonem candelabra 
teneant, quo incepto ibidem dimittant. Per austrum, 
qui est veaotus calidus, Spiritus sancti fervor desi- 
gnatur, qui veri solis ortu, ab oriente ad occiden- 
tem, mundum illuminando, diffunditur. Unus vero 
tertius in medio ponantur, per [6 quem, ubi duo 
vel tres congregati fuerint in nomine Domini, Do- 
minum adesse designatur (Matth. xvni, 20). Per hoc 


liter stare. Tempore [8 quo ministri casulis in- 
duuntur, oratione flnita (58) subdiaconus exuta 
casula Epistolam legat, qua lecta iterum induat, et 
corporale ad altare deferens diacono tribuat: quod 
ille in altari disponat. Inccpto tractu aut Alleluia, 
diaconus casulam exuat, et sub dextro armo super- 
que sinistrum ponat, dexírum post discoopertum 
habeat; brachium enim Domini, quod in lege erat 
absconsum, nobis patefecit Evangelium. Quod (59) 
casula induitur diaconus, significat mysticum sub 
lege tempus ; quod exuitur, figurat tempus sub gra- 
tia, [f. in quo] mysteria revelantur. Propinquante 
Evangelii termino sacerdos thymiama in thuribulo 
ponat, quo (60) incensato altari, ante Evangelium 


quod (51) incepto Kyrie cerei deponuntur, nos, dum D deferatur. Per thuribulum, quod fragrantiam odoris 


Dominum exoramus, contrito corde humiliari opor- 
tere demonstratur. Salutante presbytero populum, 
ibidem teneant. Oratione finita, ab oriente ad occi- 
dentem collocent ; duobus enim Testamentis illumi- 
nantur quatuor partes mundi. (52) Septem candela- 
bra in festis significant septem dona Spiritus sancti. 
(53) Incipiente subdiacono Epistolam, sacerdos juxta 
altare sedeat, et diacono in loco suo sedere innuat: 
(54) subdiaconus vero, excepto tempore ministra- 
tionis sus, in choro maneat. (65) Epistolam respon- 
sorium opportunis temporibus tractus vel Alleluia 
sequuntur. Per responsorium quod alternatim can- 
tatur, activa vita designatur, in qua Ecclesia, bona 


emittit, fama bonorum, qus doctrinam przcessit. 
Diaconus benedictione a sacerdote accepta, ab al- 
tari Evangelium accipiens, (61) super sinistrum 
armum imponat. Per sinistrum enim armum vita 
temporalis designatur, in qua oportet Evangelium 
predicari; et subdiaconus ante eum pulvinar defe- 
rat. Per pulvinar quod praecedit, lex figuratur, quz- 
Evangelium precessit; per plumas qui intus oc- 
cultantur, mysteria, quz? in lege continebantur ; per 
levitatem plumze, precepta [O9 veteris legis levia 
ad comparationem nove: in illa enim dicitur : Non 
occides (Exod. xx. 13), in nova vero, Qui irascitur 
fratri suo, reus erit judicio (Matth. v. 22). Sicque 


39 


JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


30 


(69) precedentibus ceroferario thuribulique latore, Α muntur sancte mulieres, quis patiente Domino, 


cum processione ad pulpitum pergat, et supposito 
Evangelio ac incensato, versus ad aquilonem Evan- 
gelium legat: per aquilonem enim infidelitas gen- 
tium designatur, quibus Evangelium ab apostolis 
igne Spiritus sancti accensís predicatur. (03) Quo 
lecto candelabra exstinguantur: immolatione enim 
veri Agni, typici cessavit immolatio, et cztera my- 
steria, 4: in lege continebantur et prophetis per 
candelabra designatis. (64) Incensum sacerdoti in 
thuribulo offeratur, et Evangelium primum a sub- 
diacono sibi porrectum osculetur, quod post a dia- 
cono osculetur: et in festivis diebus a subdiacono 
omni clero, incenso pracedente, przsentetur. Evan- 
gelio lecto populus a sacerdote salutetur ; offerenda 


fugientibus discipulis, licet timore et moerore pei 
culsz, in his, quz de eo fiebant, erant intendentes; 
sed Domino de cruce deposito ac sepulto, inde re- 
cesserunt, et aromata sepulture paraverunt; ita 
subdiaconi ab eo loco discedant, et corpori ac san- 
guini Christi ministrare satagant, efferentes pate- 
nam per manum diaconi sacerdoti ad frangendum 
in ea corpus Domini. Hoc expleto .sacerdos (71) 
Dominici corporis et sanguinis consecrationem 22 
juxta sanctorum Patrum institutionem puro et hu- 
mili corde compleat. Dum ergo ad Nobis quoque 
peccatoribus venerit, altius vocem suam proferat, 
et pectus suum percutiat. Vocis enim exaltatione per 
centurionem gentilium exprimitur professio; per 


incipiatur , (05) quam finitam versus sequatur. B pectoris tunsionem, Judeorum pectora sua percu- 


Interim vero panis et vini oblatio a subdiacono dia- 
cono, a diacono offeratur presbytero; (66) cantor 
aquam linteo coopertam in festis diacono deferat, 
quam diaconus vino misceat: dulci enim cantoris 
modulatione, populus pia devotione et 20 divino 
amore accenditur, et sic ad Dominum currit, et 
unum corpus in Christo effleilur. Per vinum Chri- 
stus, per aquam populus, per linteum cooperturam 
aqua labor modulationis cantoris, quo liberatur 
populus a cogitationum pravitate: lino enim labor 
exprimitur. Aqua mista vino, populus adunatus 
Christo ; vinum sine aqua Christus est; aqua sine 
vino, populus sine Christo. (07) Aliis diebus mini- 
stret eam acolythus. (68) Sacerdos oblationem ita 


tientium lamentatio. Ubi ergo ad hac verba venerit, 
scilicet, Per quem heec omnia, Domine, semper bond, 
tunc diaconus accedat, et dextera manu dextrum 
cornu corporalis accipiat, cum sacerdote discoope- 
riat. Sacerdos, Per ipsum, dicendo (73), oblata qua- 
tuor partes calicis tangat. Immolatione enim corporis 
Christi redempta sunt quatuor climata mundí. 
Item. (73) oratione finita uterque calicem levent, et 
simul ponant et cooperiant. Inde (74) altare diaco- 
nus osculetur, deinde dexteram sacerdotis scapulam. 
Per scapulam sacerdotis lapis designatur, in quo 
angelus ad sepulcrum resedit. Semper ením angelus 
eredendus est adesse immolationi corporis Christi: 
Per diaconum Joseph exprimitur, per sacerdotem 


componat, ut in dextera parte hostize calicem consti- C Nicomedus ; per elevationem de altari hostiz, depo: 


tuat: a dextro enim latere Domini sanguis defluxit 
et aqua : sieque corporali cooperta (69) incensum 
desuper offerat, οἱ sic diacono prebeat; diaconus 
vero in circuitu altaris deferat, postea sacerdoti, 
deinde ministro reddat, ut clero populoque deferat. 
Preterea accipiens patenam de altari, subdiacono 
porrigat ; (70) subdiaconus vero, si fuerit, acolytho. 
Non licet enim quidquam sacri ab altari auferre 
alicui, nisi diacono, vel sacerdoti. Tunc coram al- 
tari oret inclinatus sacerdos solus, postulando ut 
dignus possit accedere ad altare, et insistere cultibus 
divinis, ne fiat illi quod factum est Bethsamitibus, qui 
temere viderunt arcam Domini (/ Reg. vi, 19). 
Christus enim antequam pateretur, sepe solus per- 


sitio Christi de cruce; per depositionem iterum in 
altari, sepultura Christi. Post qua sacerdos oratio- 
nem Dominicam alta voce proferat. 29 Per exalta- 
tionem Dominice orationis demonstratur nostre 
unitas fraternitatis (S. Cyr. de orat. Dominica): 
Deus enim Pater noster, pacis et concordie magister, 
sic nos unum pro omnibus orare docuil, quomodo in 
uno omnes poríavit. Clero, Sed libera nos a malo, 
respondente, officium consecrationis perficiat. Sed 
libera dicto, diaconus et subdiaconus se erigant, et 
oculos in. Dominici corporis consecrationem inten- 
dant; ait enim evangelista, quia moti ejus a longe 
stabant, sua pectora percutientes (Luc. xxm, 49). 
Ubi ergo ad locum, Da propitius pacem, venerit, qui 


2| in oratione oravit, non pro se, sed prop mantili indutus tenuerat, [add. patenam] subdia- 


noctans 
nobis. Cxeteri vero ministri stent in orattone ordine 


suo. Post quie versus ad populum orare moneat, con- 
versusque ad altare secretam orationem dicat: qua 
completa, Vere dignum, devota mente dulcique voce 
proferat, in cujus fine hymnum, Sancius, sanctus, 
sancius, a beato Sixto institutum chorus respondeat ; 
diaconus et ministri ad Te igitur perseverent retro 
sacerdotem, usque Sed libera nos; inclinati Domi- 
no enim patienti moerore et timore sui compatieban- 
tur apostoli. Per inclinationem diaconorum signili- 
catur maestitia apostolorum ; per subdiaconorum, 
sanctarum mulierum. Subdiaconi vero similiter 
inclinati sint Ín aspectu sacerdotis, per quos expri- 


cono (75), subdiaconus diacono, diaconus sacerdoti 
offerat, in qua sacerdos corpus Domini tripliciter 
dividat, quarum partium unam sacerdos calici im- 
mittens, Par Domini, alta voce dicendo, protinus 
subdat secrete : Fial commistio corporis οἱ sanguinis 
Domini nobis accipientibus in vilam cternam (6). 
Alia se, diaconum subdiaconumque communicet. 
Tertiam viaticum, si opus fuerit in patina usque ad 
finem misse reservetl. Per particulam oblate im- 
misse in calicem ostenditur corpus Christi, quod 
resurrexit a mortuis; per comestam a sacerdote 
vel populo, vivificantem eos in Deo, Christi cum 
discipulis suis post resurrectionem conversatio. 


- LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 38 


Tertiam, que 24 remanet jn altari, vocat sancta Á enim Leonem summum pontificem diluculo missam 


Ecclesia yiaticum morientis; ut ostendatur non eos 
debere deputari morientes, sed dormientes qui in 
Christo moriuntur, dum tali tantoque ductore ad 
eternam vitam perducuntur (77). Si autem opus non 
fuerit, tertiam sacerdos, aut unus ministrorum ac- 
cipiat. Non auteni intincto pane, sed juxta deflnitio- 
nem Toletani coflcilii seorsum corpore, seorsum 
sanguine, sacerdos communicet, excepto populo, 
quem intincto pane, non auctoritate, sed (78) sum- 
ma necessitate timoris sanguinis Christi effusionis 
permittitur communicare. Dum ergo sacerdos mini- 
stris communionem porrigit (79), unumquemque 
primitus osculetur, et post qui communicandus est, 
manu sacerdotis osculata, communionem ab eo acci- 


Ccelebrasse. Missa pro defunctis absque Gloria et - 


Alleluia, et pacis osculo celebretur. Sunt quzdam 
ecclesie, in quibus exceptis depositionibus, solum 
per Kalendas mensium misse festive celebrantur 
mortuorum. Nos vero quotidie, exceptis festis, 
et (85) diebus Pentecostes, pro eis Domino sacrifica- 
mus, anniversarios dies festive recolimus. Vesperas 
et Matutinas absque Deus in adjwtorium, οἱ Domine 
labia, οἱ Gloria Patri, celebramus in depositionibus 
et festis cum novem lectionibus. . 


27 EXCEPTIO. 


In Adventu vero et Septuagesima usque ad diem 
Conse, et quatuor temporum Sabbatis et agendis 


piat. Postremo vero particulam, qua in calice re- B mortuorum festivis(86), diaconus et subdiaconus 


mansit, sacerdos sumat : et post diacono calicem 
ad mundandum, et sumendum quod remansit, por- 
rigat, qui in sinistrum cornu altaris calicem cum 
patena deferat, ubi (80) partem sibi accipiat, et 
partem subdiacono tribuat. Post mundato utroque 
utrique participent. Acolythus vero alterum calicem 
sacerdoti ad mundandos digitos deferat. Subdiaco- 


: nus autem ad mundandum calicem et patenam 25 


diacono serviat. Post mundationem patens et cali- 
cis acolythus utrumque mantili involutum teneat, 
usque ad completionem prim: post communionis, 
suaque czleri ministri officia. Sacerdos, ut supra 
diximus, partito corpore Domini, Pax Domini, alta 
voce proferat (81), a quo unus canonicorum pacem 


induantur casulis ; si autem in eisdem temporibus 
festivitas evenerit, dalmaticis et tunicis; similiter 
in die Cens», et Sabbato Pasch:. In omnibus festis 
induantur duo ceroferarii. Graduale, Aeiuia, vel 
tractum bini et bini cantabunt clerici (87). Gloria 
in excelsis, in festis excepto Adventu, et Quadrage- 
sim: tempore, semper post Kyrie eleison, sacerdos 
ad orientem versus incipiat, quod Telesphorus papa, 
ea qui angelicam* prosequuntur adjiciendo, insti- 
tuit: et Symmachus papa omni die Dominica, et na- 
lalitiis martyrum cantare praecepit (88) ; et sic altare 
incensando, secrete cum ministris dicendo flniat ; 

post qu: in loco suo juxta altare resideat, et dia- 
cono licentiam sedendi tribuat. Hymnum vero prz- 


accipiat, quam in utroque choro majoribus distribuat. C fatum chorus celebriter canendo expleat. Dicto hym- 


Ipsi autem «c:steris ita porrigant ut nullus de loco 
moveatur, sed a superiori accipiat et inferiori tri- 
buat. Unus minorum utriusque chori a majoribus ac- 
cipiat, et juxta preceptum ordinem caeteris distribuat. 
Hoc autem firmiter teneant, juxta apostolum, honore 
invicem pra&venientes (Rom. xu, 10), ut dantes pacem 
et recipientes semper inclinent, per osculum pacis de- 
signatur nostre utilitas fidei (82). Chorus vero psal- 
lat, Agnus Dei, quod Sergius papa tempore confra- 
ctionis corporis Domini cantare precepit, cujus 
Agni immolatio mundum redemit. Quo incopto 
candelabra illuminentur. Agni passione illuminatus 
est mundus (83). Diaconus autem si casula utitur, 
quam sibi, ut supra diximus, cireumdederat, choro, 
Agnus, bis repetente, iterum induat. Sacerdos salu- 
tato populo orationem dicat. Cui iterum salutanti 
populum, diaconus, Π|6, 26 missa, tempore suo 
aut, Benedicamus Domino, succinat (84). Clero re- 


. spondente, Deo gratias, offücium finiat. 


Missa vero, ut predictum est, juxta sanctorum 
instituta Patrum hora tertia celebrauda est : ipsa 
enim hora crucifixus Christus linguis Judzorum ; 
secundum communem consuetudinem potius hora 
sexta, quia in ea passus est manibus persecutorum ; 
tempore jejunii hora nona, quia in eo emisit spiri- 
tum. Qui autem necessitate ante Tertiam vel post 
Nonam non perpetue, sed desiderio sacrificandi mis- 
sam celebrant, non sunt reprehendendi; legitur 


Dtempore, sexta missam sequatur; 


no, sacerdos salutato populo orationem dicat. Ordo 
vero misse supra scriptus' per totum servetur. Sed 
in his diebus (89), Credo in. unum Deum, a sacer- 
dote inceptum cantabitur, scilicet omnibus diebus 
Dominicis, 28 et octo diebus Paschze, et Penteco- 
stes, et Nativitatis Domini, et in die Epiphaniz et 
Ascensionis, et in cunctis sanete Maris festis, 
excepta Annuntiatione, el sancti Joannis Baptiste 
nativitate, omniumque apostolorum, et S. Crucis, 
sanctique Michaelis, et in Omnium Sanctorum festi- 
vitate, οἱ Dedicationis ecclesi. Sabbato Pascha 
vel Pentecostes non cantetur, neque ullis aliis festi- 
vitatibus, sed semper Evangelium salutatio sacerdo- 
tis. subsequatur. Diebus omnibus, excepto jejunii 
(90) nona sua 
hora dicatur. In vesperis, et matutinis plures cam- 
pane sigillatim sonent; postremo ut in missa dus, 
et sic incipiantur vespere. Unusquisque psalmus 
cum antiphona cantetur (901), quos capitulum, de- 
hinc hymnus sequatur, qui nunqftam preetermittaQur. 
Et (92) feriales hymni, nisi iu festis et diebus Pen. 
tecostes, semper cantentur. Dicto versu, Magnificat, 
cum antiphona eantetur, et cum (93) Kyrie eleison, 
et oratione Dominica, flexis genibus, precibus 
finiant : et non solum vespere, sed omnes noctis 
et diei hore, exceptis Pentecostes et festivis die- 
bus. Sacerdos cum caeteris se peccatorem cognoscens 
genuflectat. Quia vero vicem Christi gerit, dum 





39 


JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


40 


29 ad orationem venerit, surgat et orationem ÁcOsten, et a Nativitate usque ad octavam Epipha- 


stando dicat. Stare vero pugnantis est : pugnat ergo 
sacerdos Christi orationibus contra hostem anti- 
quum pro populo sibi commisso. Si autem alicujus 
sancti evenerit festivitas, oratio tantum sine preci- 
bus sufficiat. Et si festum trium lectionum fuerit, 
in matutinis invitatorium et (94) hymnus de sancto 
cantetur, nocturna tota dicatur, versus de sancto 
cum responsoriis, et matutine laudes cum hymno 
absque precibus celebrentur; lectiones vero de hi- 
storia legantur. Missa vero, si denotatum libris offi- 
cialibus ofücium habuerit, de sancto erit; sin au- 
tem, Dominicalis cantabitur; oratio vero, et Aile- 
luia, de sancto dicatur. 

Ab Adventu usque ad Nativitatem in conventu 


nie et omnibus festis, ut a Kalendis Novembris 
usque ad caput jejunii vespere; tantum dicantur post 
vesperas diei, post matutinas laudes vigilia mortuo- 
rum cum matutinis laudibus eorum ; (99) a capite 
jejunii usque ad Kalendas Novembris, vespere et 
vigilia mortuorum post vesperas diei, post matuti- 
num laudes pro defunctis : quod officium post ma- 
tutinas laudes in quarta fería passionis Domini 
finiatur. Ibi vero (100) cum novem lectionibus 
festive celebretur, quia non amplius usque in octa- 
vam Pentecostes dicetur. Hoc idem fiat in vigilia 
Nativitatis Dominice : non enim amplius celebra- 
bitur usque ad octavam Epiphanie. 

32 Prima Dominica Adventus Domini, Sabbato 


memoria tantum S. Marie virginis, omniumque Bin vesperis responsorium : Ecce dies veniunt, dice- 


sanctorum celebretur. A Nativitate usque ad octa—- 
vam Epiphanie tantum sancte Maris. Ab octava 
Epiphanie usque ad caput jejunii (95) memoria 
sancte Marie, angelorum, Joannis Baptiste, sancti 
Petri, Joannis evangelista, sanctorumque apostolo- 
rum et beati Stephani, omnium martyrum, S. 
Martini, omniumque confessorum, sanctarum virgi: 
num, omniumque sanctorum in vesperis 90 et ma- 
tutinis semper recolatur. (96) In missa vero, ex- 
ceptis festis, secunda oratio de omnibus sanctis ; 
tertia pro episcopo; quarta pro cunctis sibi com- 
missis; (907) quinta pro principe et omni populo. In 
missa pro defunctis, prima omnium defunctorum ; 
secunda episcoporum ; tertia fratrum et sororum; 


tur (101) quod altero precedente Sabbato in pro- 
nuntiatione Adventus Domini, a duobus cleris cap- 
pis indutis primitus celeberrime cantabitur. Quod 
in isto quidem Sabbato adventus hymnus Conditor 
alme, subsequitur. Capitulum vero, et versus, et 
antiphona de Adventu dicantur. Ab hac hora usque 
ad octavam Pascha (102) processio ad crucifixum 
nulla flat. Matutioge cum proprio invitatorio, hym- 
nis, et responsoriis, et antiphonis festive celebren- 
tur. Matutinum cum propheticis sex antiphonis, et 
tribus ultimis apostolicis per diversa nocturna dica- 
tur. In primo nocturno liber lsaie incipiatur, qui 
per totum Adventum usque ad Nativitatem lega- 
tur; sed in secundis nocturnis de sermonibus Pa- 


quarta pro commissis. Ab octavis Pentecostes usque (; trum, in tertiis de expositionibus Evangeliorum : 


ad Adventum Domini hec eadem memoria cum 
sancte Crucis veneratione celebrabitur. In his ergo 
temporibus, (98): si in Dominicis festivitas novem 
lectionum alicujus sancti evenerit, vespere, et ma- 
tutine, et missa de sancto celebrabuntur. Vespere 
etiam ipsius sancti de sancto flnientur ; et si in die 
Dominica festivitas trium lectionum evenerit, unde 
officium, vel passio habeatur, invitatorium et hym- 
nus de sancto dicetur; sex lectiones cum totidem 
responsoriis de historia legentur; post tertium 
nocturnum, versu de sancto dicto, Evangelium de 
eodem pronuntietur, et alie lectiones cum matutinis 
laudibus de sancto celebrabuntur; si autem pro- 
prium officium defuerit, Dominicalis missa canta- 


bitur ; oratio vero et Alleluia de sancto celebrabitur. D 


Si novem lectionem evenerit, totum officium de 
sancto complebitur. Ab Adventu ergo usque ad Na- 
tivitatem, 3JÍ et a Septuagesima usque ad Penteco- 
sten, si festum nofem lectionum in Dominicis eve- 
nerit, officium noctis οἱ diei nunquam mutabitur ; 
festivitas vero in crastinum celebranda reservabi- 
tur. Sancti vero de quo tres tantum lectiones cele- 
brantur, si festum in ipsa die evenerit, memoria 
tantum de eo flat. A Paschate usque ad octavam 
Pentecostes memoria tantum sancte Crucis, et S. 
Marie, et Omnium Sanctorum, in vesperis, et ma- 
tutinis fiat. Agenda mortuorum sic per totum an- 
num celebretur, excepto a Pascha usque ad Pente- 


similiter in quarta et sexta feriis, et Sabbato tem- 
poralis jejunii, et vigilia Nativitatis Domini. Si 
festivitas in Dominicis his evenerit, ut supra dixi- 
mus, in crastino celebranda reservetur. In his 
Dominicis, et in his quae sunt a Septuage— 
sima | usque in Pascha, Te Deum laudamus, 
non cantabitur; sed ejus loco nonum respon- 
sorium  repetetur. Ordo  ferialium dierum, 33 
ut supra notavimus, servetur. 1n Dominicis finita 
prima processio sic flat, ut tantum a crucifixo di- 
vertat, in qua antiphonz Adventus processionales, 
aut aliqua responsoria cantentur. 


DE DOMINI NATIVITATE. 


Solemnitas Nativitatis Domini ita celebretur. (103) 
A duobus cantoribus cappatis chorus regatur : (104) 
a quibus, dicto capitulo, responsorium, O Juda, ce- 
lebriter decantetur. Hymno dicto, Veni redemptor, 
antiphona cum trina repetitione super Magnificat, 
cantetur : duobus thuribulis altare incensetur. Ad 
matutinum (105) omnes campane prima noctis vi- 
gilia pulsentur; deinde binz et bin: consonando 
consequentur. (106) Invitatorium a quatuor clericis 
cantetur; hymnus séquatur. Chorum ut in vesperis 
duo regant. Omnia responsoria cantent bini et bini, 
(107) tertium, sextum, nonum cappis induti ; (108) 
in secundo, quinto et octavo, et ad Te Deum lau- 
damus, sed et ad Benedictus, altare incensetur. 


4] LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 


42 


(109) Lectiones primi nocturni de prophetis erunt, A cium finiatur. Matutinale officium ut prioribus dua- 


secundi de sermonibus Patrum, tertii de exposi- 
tione Evangeliorum. (110) Tria Evangelia in cappis, 
incenso , et candelabris precedentibus, 34 pro- 
nuntientur. Finito nono responsorio , (111) major 
ecclesi; sacerdos, si fuerit, dalmatica. indutus et 
casula procedat, et Evangelium genealogice Christi 
secundum Mattheum festive legat; quo lecto, Te 
Deum laudamus, alta voce incipiat, et post (112) 
clerus et populus, brevi mora intercedente, lavatum 
exeat. Deinde clerici sacris vestibus induti (113) 
missam celebrent cum laudibus, et sequentia, quam 
(114) secretarius ecclesi: celebret, secundam vero 
cantor, tertiam presul aut decanus. Ideo in nocte 
angelis missam cantare Telesphorus papa instituit, 


bus noctibus per omnia a presbyteris tamen est 
agendum. Missa diluculo matutinalis celebretur, ut 
authentico Missali demonstratur; et similiter in 
nativitate sancti Joannis Baptista; uterque enim 
ab exordio lucis seipsos obtulerunt Deo sacrificium, 
virginitatis evangelista, abstinenti& Baptista. Major 
missa in cappis, cujus officiales, qui sunt (122) sa- 
cerdotes, utantur casulis. Vesperis ut supra finitis, 
finitur sacerdotale officium. 

(123) Incipiente officio infantum, in omnibus, ut 
a diaconis in suo, agendum, licet, ut in morte Do- 
mini, Te Deum, et Gloria in excelsis, οἱ Alleluia, in 
aliquot ecclesiis ex more antiquo omittatur; quia 
ut Christus occideretur, tot parvuli occidi juben- 


quia in ea natus est Salvator mundi, et quia se-B tur; et illis occisis fit mors Christi secundum zsti- 


ipsum erat oblaturus hostiam sanctam pro totius 
mundi salute, et in ea partum Virginis, in ejus 
laude Gloria in excelsis Deo, cantantes, nuntiave- 
runt pastoribus angeli. Qua peracta, matutinas lau- 
des compleant. Quibus completis (115) cantor an- 
tiphonam, Ecce completa sunt, incipiat; cui oratio 
congruens commemorationis sanctae Marie succedat. 
(116) Incipiente diluculo altera missa eodem modo 
celebretur, ut prima. Lucis vero exordic altera ca- 
nitur, quia, juxta Isaize vaticinium, ipsa die lux orta 
est neva populis sedentibus in tenebris (186. 1x, 2), 
seu propter visitationem pastorum ad presepe Do- 
mini, in quo invenerunt panem angelorum, 35b quo 
refleiuntur animae sanctorum. Post tertiam vero 


mationem Herodis : tamen quia placuit modernis, 
placet et nobis ut cantentur. Subdiaconi et diaconi 
tunicis et 37 dalmaticis utantur, quamvis apud 
quasdam Ecclesias hac die [f. add. usus] casularum 
habeatur. 

(124) In festo sancti Sylvestri sex primz lectio- 
nes de sancto, tres ultimz de nativitate; missa 
matutinalis de sancto; major, nativitatis. Ceteris 
vero diebus usque ad octavum a duobus clericis in 
cappis cantetur invitatorium. Novem psalmi cum 
totidem antiphonis; (122) lectiones tres cum tribus 
responsoriis a binis et binis concinendis. Te Deum 
laudamus cantetur; et misse officium (126) cum 
laudibus et sequentia est agendum. Octave sancti 


semper in Natali Domini fiat processio, qu: ut fue- C Stephani, ut festum Dominicale; (127) sancti Joan- 


rit finita, major missa celebretur. (117) In vesperis 
hymnus : A solis orius, ut in matutinis laudibus ca- 
natur: cui responsorium, Verbum caro, prepona- 
tur. Finitis his vesperis, (118) diaconi diaconalibus 
vestibus induti procedant cum cereis, canentes ali- 
quod responsorium de sancto Stephano, cujus na- 
talis orditur celebratio. Subsequatur antiphono cum 
Gloria Paíri, et oratione dicta compleatur vesper- 
tina synaxis. (119) In matutinis ut precedenti nocte 
pulsentur campana. A quatuor diaconis cappatis 
cantetur invitatorium, conservato catero prece- 
dentis noctis ordine in lectionibus et responsoriis, 
et cantorum numero. Tria tamen respousoría non 
cantentur in cappis. Evangelium pronuntiet diaco- 


nus dalmaticatus, thymiamaterio et cereis prece-D 


dentibus. Duo diaconi in dalmaticis chorum regant, 
qui, altare incensando, Te Deum incipiant. Ante 
nocturnum, et in laudibus cantentur hymni pre- 
senti festo congrui; ad Benedictus, antiphona ter 
repetatur. Missa in cappis celebretur. Qui chorum 
regent, οἱ graduale vel Aleiuia cantabunt : sed et 
Epistolam vel Evangelium legent, utantur dalmati- 
cis. 36 Finitis diaconalibus vesperis, recolatur 
(120) cum antiphona et Gloria Patri, memoria Na- 
tivitatis. 

(121) Deinceps procedentibus sacerdotibus cum 
casulis et cereis, cantando responsorium Im medio 
ecclesic, cum quadam antiphona et oratione, offl- 


PATROL. CXLVH 


nis, ut festum apostoli ; Innocentium, ut dies Do- 
minicalis. (128) Dies Circumcisionis, qui est octavus 
nativitatis, celebretur ut festum sancti Joannis, 
exceptis casulis et missa matutinali. Ideo precipus 
festivitates octo diebus coluntur, quia sex statibus 
vergitur mundus; septima sxtas est usque ad uni- 
versalem resurrectionem requies animarum sancta- 
rum ; Octava, regnum Dei post resurrectionem sem- 
piternam : et ideo octava dies agitur celebrior, quia 
in ipso regno Christi gloria erit sempiterna, et 
ineffabilis exsultatio. Et iterum dum sanctorum fe- 
sta celebramus, in die solemnitatis eorum anima- 
rum requiei 38 congaudemus, in octavo eorum in 
gloria resurrectioni. 

(1290) Dies Epiphanie ut dies Nativitatis celebre- 
tur (130) absque invitatorio. Lectiones primi no- 
cturni de prophetis erunt; secundi, de sermonibus 
Patrum ; tertii, de expositione Ev&ngeliorum. In- 
vitatorium quidem in die Epiphaniae praedecessores 
nostros arbitror non dixisse, ideo quod per prster- 
missionem invitationis ab Herodianis operibus dis- 
crepare videntur; qui ea die ad hoc Scribarum et 
Phariseorum fecit invitationem, ut Dominus noster 
Jesus Christus ab eisdem investigatus, perfide ne- 
caretur; sed (131) non omnino omittitur quin in 
ordine psalmorum recitetur. Szpe enim Christus a 
pia Virgine matre, ac beato Joseph czterisque suis 
ubique fidelibus, licet non palam propter persequen- 

2 


43 JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 44 
tium rabiem, tamen oceulte colebatur. Deus nosler A Dies vero Purificationis sanote Maris festive, ut 


refugium, et sequentes psalmos cum antiphonis al- 
leluiaticis in tertia nocturna cum responsoriis ba- 
ptisterii ideo dicimus, quia in tertio tempore, sci- 
licet gratie, venit Christus. Finito nono responso- 
rio, (132) sacerdos dalmaticatus et casulatus proce- 
dat, et Evangelium genealogie Christi secundum 
Lucam solemniter legat. In Nativitate Domini ejus 
generatio ab Abraham Q9 patre fidei et obedientize, 
usque ad Joseph virum Marie, qus Christum fide 
concepit et peperit, descendendo contexta legitur. 
Christus enim fideles quaerens de sede majestatis ad 
ima descendit, Patrique usque ad mortem obedien- 
do, qui perierant redemit. In baptismo vero ejus, 
ipsius generatio ab Heli filio adoptivo usque ad 


Assumptionis, celebretur, exoeptis vigilia et octavis 
processio ita flat, ut cereis οἱ candelabris positis in 
altera, si fuerit, ecclesia, (138) ad eam rlerus et 
populus antiphonam : Ave gratia, cantando religiose 
pergant ibique candelas ab episcopo vel sacerdote 
sacratas [id est, benedicfas] accipiant. Quibus ae- 
censis, cantor antiphonam, Lumen ad revelationem, 
incipiat; qua finita, Adorna thalamum , cantantes, 
ad matrem ecclesiam per claustrum, aut in circuitu 
ecclesig redeant. Deinde responsorium, Accepi, 
cantantes, ante chorum finiant ; (139) versus sequa- 
tur a duobus clericis cantatus : post repetendo anti- 
phonam chorum intrent, et sic missam cum laudi- 
bus et sequentia festive celebrent. Si autem festi- 


Adam, qui gloriam primum sibi concessam peccando B vitas ipsa evenerit infra Septuagesimam, pro Alle- 


amisit, septuaginta septem generationibus ascen- 
dendo contexta legitur. Septuaginta enim septem 
undenario numero septies dicto colliguntur. Per 
undecim vero, quod est Decalogi transgressio, pec- 
cata, et per septenarium septem dona sancti Spiri- 
tus exprimuntur : per que, originali peccato, quod 
ab Adam contraximus, caeterisque omnibus in ba- 
ptismate deletis, fllii Dei adoptivi efficimur, sicque 
bona operando, fide et obedientia ad eamdem glo- 
riam, quam Adam plasmatus accepit, pervenimus. 
Deinde (133) stelle officium incipiat. Processio au- 
tem ut in die Nativitatis semper eadem die fiat. Re- 
liquis diebus usque ad octavum, officium diurnum 
et noeturnum (134) absque Te Deum laudamus et 


luia, tractus dicatur : sequentia vero sine Alleluia, 
subsequatur. In llypapanti, qu: dicitur prasentatio 
Domini, lumen Domino presentamus, quia in eadem 
die Christus lumen sempiternum a beato 42 Si- 
meone in templo presentatur, per lumen in ma- 
nibus bona opera designantur. 

Dominica Septuagesima ita celebretur, ut in (140) 
precedente Sabbato ad vesperas více hymni can- 
tetur sequentia : Cantemus cuncti. melodum. In ma- 
tutinis (141) invitatorium alleluiatieum ; psalmi cum 
suis antiphonis et responsoriis suis cantentur. (142) 
In primo nocturno heptaticum incipiatur quod usque 
ad primam Dominieam Dominice passionis legatur : 
ita tamen ut in Dominicis tres prima lectiones de eo 


Gloria in excelsis, compleatur. Octavus Dies in cap- Clegantur, in secundo nocturno tres de sermonibus 


pis, ut festum apostoli celebretur. In crastino fe- 
stum 40) sancti Remigii, Hilarii et Felicis celebretur. 

Transactis festis, in Dominicis usque ad Septua- 
gesimam processio ita flat ut ad crucifixum diver- 
tat. Antiphon: processionales, vel responsoría ejus 
temporis cantentur, quz ante chorum flniantur. (135) 
Introeuntibus chorum, cantor antiphonam aut re- 
sponsorium incipiat de sancto, cujus est ecclesia. 
Dominicalibus et ferialibus noctibus Epistolz Pauli 
legantur; responsoria de psalmis cantentur; ex- 
ceptis autem Dominicis et festivis, preces et agenda 
mortuorum agantur. Quia vero dies inter Circum- 
cisionem et Epiphaniam exponere pretermisimus, 
hoc in loco interserere commodum arbitramur. In 


Patrum , in tertio de expositione Evangeliorum. In 
Septuagesima, Te Deum laudamus, celebrato, (143) 
matutine laudes cum alleluiaticis antiphonis et hy- 
mno finiantur. ἃ Septuagesima usque in Pascha 
(144) in matutinis per Dominicas noctes duo psalmi 
mutantur : Miserere mei, Deus, et Confitemini Do- 
mino. Peccata enim nostra plangere oportet, Mise- 
rere mei, Deus, dicendo. Quibus vero cordis plan- 
ctu deletis, charitatis fiducia accensi debemus lau- 
dare Dominum, et invicem hortari Domino confi- 
terí quoniam bonus est. In prima vero in loco Con- 
fllemini, Dominus regnavit. Post matutinum com- 
memoratio sancta Marie, omniumque sanctorum 
item cum alleluiaticis 43 antiphonis tantum flat. 


crastino Circumcisionis Domini celebramus octa- D(145) Post Benedicamus cum  Aileluia pronuntie- 


vum sancti Stephani more Dominicali; in tertia 
die, sancti Joannis, ut festum apostoli ; in quarta, 
sanctorum InHocentium, ut sancti Stephani. (1306) 
Vigilia vero Epiphanie, quam plebes diverse colunt, 
(alii enim jejunant, et alii prandent) nobis jejunan- 
dum congruum videtur : nullam enim celsitudinem 
reverenti:& hujus diei reperimus, quam in omníbus 
diebus Purificationis sancte Mari: (137) in quibus 
per aliquot dies jejunamus. Et quia tanta solemnitas 
4| nobis imminet, in qua se tota Trinitas mundo 
manifestavit, oportet nos purificari. Simplex vero 
jejunium cum bonorum operum fructu vera est pu- 
rificatio mentis. 


tur, nec ultra ad Sabbatum Pasche audiatur, sed 
in ejus loco Laus tibi, Domine, et in missa tractus 
cantetur. Quod ab ipsa die, Te Deum et Gloria ín 
excelsis, οἱ Alleluia, usque ab Pascha intermittitur, 
et in loco Alleluia, quod Hebraicum cseteris linguis 
celsius, Laus tibi, Domine, quod humilius est, dici- 
mus (Greca enim et Latina, ceeteveque lingua ad 
comparationem Hebraicz» pauperes vocantur), affli- 
ctio, quam in his septuaginta diebus contritione et 
humilitate cordis pro peccatis nostris exercere de- 
bemus, qua vera libertate adepta ad hwreditatem 
ccelestis patri; redire mereamur, designatur. Tot 
enim annorum tempore plebs fsraelitica delictorum 


45 LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 46 


penitentia fa captivitate peracta, ad propria rediisse À stri instructionem 46 sectantes, quidquid corporis 
deseribitur. (146) Septuaginta enim dies a Dominica nostri quatuor elementis subsistentis cogitatione et 
que Septuagesima dicitur, usque ad diem Sabbati actu contra Decalogum contraximus, quotidiana 
pest Pascha computantur. Licet enim in Pascha  affictione emendemus. Tot enim diebus secundum 
jugum servitutis nostre Christi morte deletum sit, physiologos humanum corpus intra matris uterum 
tamen non perfectam libertatem usque ad verum adita nativitatis die compaginatur. Tot enim [f., 
Sabbatismum, per quod sempiterna requies desi- dierum] circulo carnem nostram macerando et 
gnatur, consequemur. Dum enim in hoc corpore bona operando, oportet nos unum corpus compagi- 
subsistimus, multis, carnis voluptatibus et szcull mari cum Christo. Quod autem juxta Gregorium (ho- 
curis aggravamur. Quod per ἐμά sex dies Paschz, mil. 16 detemp.) triginta sex dies jejunii in se con- 
in quibus graduale et Alleluia cantamus, flguratur. tinent sex hebdomade, demonstrat [f., add. nos] de- 
Per graduale enim, ut prztulimus, actualis bonorum — cimas dierum anni debere cordis contritione et car- 
operum vita; per Alleluia, terna animarum gloria nis maceratione Deo immolare. Post tempus vero 
bono opere acquisita. Post quam yero ad prefatum beati Gregorii ad complendum numerum Dominici 
Sabbatismum, quod per hoc, in quo absque reé- jejunii (148) quatuor dies a sanctis Patribus sunt 
ponsorio duo Alleluia cantantur, designatur per-B agditi. Quod vero a capite jejunii usque ad Pascha 
veniemus. regnum Dei, in quo duplicem, scilicet — inter Dominicales et feriales quadraginta et sex dies 
corporís et anim: gloriam possidebimus, et per- abstinenti: computantur, signiflcat nos debere 
fecta libertate acquisita, in. celesti Jerusalem, omni tot diebus templum Christi vitiorum impetu in nobis 
servitute et operis onere deposito, cum Christo regé destructum, bonis operibus nos excolendo, restau- 
nostro, in ejus laudibus semper vacantes, perpe- rare, quot diebus templum Domini a Babyloniis de- 
tualiter regnabimus. (147) Ipsa die in processione, structum, a populo Dei restauratum esse perhibe- 
Ecce. charissimi, vel ali& [f. add. antiphonz] con- tur: quadraginta enim et sex annis rezdificatum 
gruentes huic tempori cantentur, et in aliis Domi- est templum. Per Babylonios vitia exprimuntur. In 
niis usque ad diem Quadragesimz. Hi ergo dies capite jejunii (149) legantur 47 sermones Patrum, 
usque ad caput jejunii, ut precedentes, excepto ἃ capite jejunii usque ad diem Coen, ita, exceptis 
Alleluia , celebrentur. Ad vesperas responsorium,  pominicis, servetur. Post mutatinas laudes (150), 
Spes mea, cantetur. Sexagesima (in tertia feria ]audes mortuorum tantum celebrentur. Quibus fi- 
paschalis hebdomadze finitur. Habet vero ipsa quarta pitis (151) septem psalmi, cum litania et orationibus, 
feria quamdam convenientiam cum quarta ztate prostratis fratribus decantentur. Post tertiam vero 
mundi in qua David et Salomon nobilissimi reges Ó missa pro defunctis, post. nonam missa celebretur 


regnaverunt, per quos Christus rex pacificus desi- 
gnatur. Ipsa ztas gloriosa sanctissimi templi zdifi- 
catione designatur. In hác Christus resurgens ex 
45 mortuis, ex duobus populis unum nobilissimum 
Deo Patri templum «zediflcavit. Per Sexagesimam 
afflictio et poenitentia exprimitur. Sexaginta enim 
[f. add. dies) ad viduas, quarum vita in tribulatione 
consistit, referuntur. In tribulatione et afflictione 
carnis nostre peccata nostra poenitere debemus, ut 
omni sorde peccatorum expiati, et. mentis puritate 
sanctisque operibus ornati, unum in Christo tem- 
plum efficiamur. Quinquagesima in die Pasche flni- 
lur : et. ipse est quinquagesimus, quem mystice 
quondam figurabat quinquagesimus, scilicet jubi- 


diei. (152) Prima vero post solis ortum cantetur. 
Capitulum post tertiam reservetur, quod missa ma- 
tutinalis sequatur : et mox (153) sexta dicta parvum 
intervallum fiat. Nona hora sua dicatur, quam missa 
diei sequatur, (154) qua finita vesperze mortuorum 
dicantur; quas sine intervallo subsequatur vesper- 
tinale diei officium. Ante completorium, significante 
campana fratres in ecclesia cougregentur; (195) vi- 
gilia mortuorum agatur; deinde (156) lectio colla- 
tionis recitetur. Iterum pulsante signo completorium 
dicatur. Unamquamque horam diei sequatur pro 
fratribus unus de istis psalmis : 44 Dominum cum 
tribularer ; Levavi; Letaius sum ; Ad le levavi ; Nisi 
quia Dominus; Qui confidunt; In convertendo ; pro 


lkeus, remissionis et libertatis annus. In hac enim D defunctis semper De profundis. (157) In. omnibus 


die, hoste Christi morte triumpbato, ab ejus servitute 
populus Christi est ereptus et verz» libertati reddi- 
tus. Quicunque ergo post baptismum obsequendo 
vitiis, se diabolice iterum subdidit potestati, cordis 
contritione et carnis maceratione commissa deleat, 
et Decalogum quinque sensibus servare studeat, ut 
in die sancte resurrectionis hostili servituti ere- 
ptus -perfectam libertatem consequi mereatur. De 
Quadragesima a die Dominica post Quinquagesimam 
Cenz finitur. Hec vero diversos in se continet sen- 
sus, Primum quia juxta Moysi et Elie [f., add. 
exemplum], id est legis, prophetarum (Exod. xxiv, 
34; 71] Reg. xix), et Jesu Christi redemptoris no- 


horarum precibus semper Aiserere mei, Deus, cui si 
placet (158) unum psalterium psalmorum subjun- 
gatur. In vesperis 48 et matutinisnulla sanctorum 
commemoratio fiat; sed in ejus loco (159) dicatur 
pro.peccatis, scilicet in matutinis : Vivo ego, dicit 
Dominus, et oratio : Exaudi, Domine, supplicum pre- 
ces ;in vesperis antiphona : Quis scit δὶ convertatur, 
quam oratio : Preces nostras, subsequatur, nisi tan- 
fum (160) in vesperis Sabbati et matutinis, vel missa 
Dominice diei, in quibus est sanctorum agenda me- 
moria, quorum festa in preterita evenerint hebdo. 
mada, secundum Laodicensis concilii decreta (can. 
49) que cum aliis quampluribus statuunt aliter in 


47 JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAC, 48 
Quadragesima nulius sancti recolere festa. Sanctaá Amorie euiur Christi tempus gratie inchoavit. Dies 


Dei Genitricis annuntiationem licet Toletana con- 
cilia (x, c. 1) hoc tempore celebrari prohibeant, 
sed anticipandam octava ante Nativitatem Domini 
die decernant, tamen absque vestre prudenti saga- 
citatis censura non audemus huic observationi in- 
serere. : 

In capite jejunii nona dicta clerus et populus ante 
altare, ab unoquoque confessione singulariter facta, 
et poenitentia accepta, 'prosternantur, et sic ab epi- 
scopo vel a majore ecclesiv€ sacerdote absolvantur. 

Post (161) incipiente episcopo antiphonam Immu- 
lemur, (162) cinerem cum aqua benedicta tribuat, 
et sic cum antiphonis vel responsoriis afflictioni con- 
gruis ad quamdam 49 ecclesiam vel oratorium 
pergant : ubi dum pervenerint, flnitis - antiphonis, 
terre se cuncti prosternant, et orationem Domini- 
cam dicant. Sed (163) ante processionem (164) po- 
nitentes ejiciantur. Sicque Miserere mei, Deus, cum 
precibus et oratione finiantur [f., finiant]. 

Hic surgentes duo pueri litaniam incipiant. Hic 
ordo usque ad diem Palmarum quartis et sextis fe- 


riis servetur. In sequenti Sabbato, vel Ramis pal-' 


marum, quibus officia desunt, non hesternz feris, 
sed officium praecedentis Dominice celebretur. 
Primis duabus Quadragesimae hebdomadis, (105) 
hymni in vesperis Ex more docíi mystico in noctur- 
nis et laudibus Summi largitor, et Audi benigne, 
cantentur. In aliis duabus, Ecce tempus, Clarum 
decus, Jesu quadragenarim. Aliis duabus, Vezilla 


Regis, Pange lingua, Lustra ser. Ultimis hebdoma- C 


palmarum ita celebretur. (169) Post tertiam clerici 
cum ramis palmarum ad processionem pergant, 
qua finita officium festive celebretur. Tractum 5! 
quatuor clerici in cappis cantent. Passio Domini 
ipsa die, et tertia et quarta feria, et sexta in omni- 
bus ecclesiis legatur, et in omnibus passionibus, 
excepta sexta ferie (170), Dominus vobiscum dica- 
tur, E( cum spiritu respondeatur ; sed cum dicit 
diaconus Passio Domini, nemo respondeat Gloria 
libi, Domine. Ob hoc ergo ipsa die passio legitur, 
quia in ea Jerosolymam venit propria voluntate 
passurus. Decima enim die primi mensis agnus qui 
immolandus erat in pascha, in veteri lege jussus 
est domum introduci, id est, quinto die ante diem 


B passionis. In quarta feria lectio legatur, quam re- 


sponsorium sequatur, secundam lectionem tractus. 
His duabus lectionibus, dupla mors primi parentis, 
qui simpla Christi morte deleta est, significatur : 
quod hac die, quia in ea mors Christi consilio Ju- 
daorum tractata est, recolitur. Per quinque versus 
tractus, quinque sensuum przvaricationis redemptio 
figuratur, et in passione quo citius Velum templi 
scissum esl dicetur, (171) cortina ante altare depo- 
natur. Ipsa die vespere mortuorum et vigilia non 
dicantur; sed in vesperis ipsa die, ut in festis, 
(172) omnes pulsentur campane: ob reverentiam 
Dominiee cone, et vespere festive celebrentur. 
Post [completorium 52 usque ad Sabbatum Paschae 
non dicatur Gloria Patri. 

In quinta feria in nocturnis primitus campane 


dis omnes hore diei cantentur cum responsoriis sigillatim post (173) omnes simul pulsentur. Ante 
ibidem denotatis. A prima Dominica passionis us- quidem viginti quatuor candele a retro altare in- 
que ad diem Pascha legatur liber Jeremix prophe. cendantur, quae secundum psalmos ac lectiones 
te, Dominicis diebus tantum in primo nocturno. In exstinguantur. In primo nocturno, lectiones de Je- 
quo tempore introitu, neque in tertiis responso- remix lamentationibus legantur ; in secundo de ex- 
riis in fine, Gloria Patri, dicatur, sed ejus loco positione psalmi : Exaudi, Deus, orationem meam, 
responsorium repetatur. Antiphonze processionales : cum deprecor; (174) in tertio Evangelii expositio. 
Cum sederit, Christe, Pater, In die cum venerumus, in Incipiente cantore antiphonam 7Yraditor autem, (175) 
Dominicis 50 quadragesimalibus ad processionem que etiam sola remansit candela exstinguatur, 
eantentur. In quarta feria quarte hebdomade, va- οἱ Benedicius alta voce cantetur; quo flnito, duo 
rietas fit (166) per adjectionem unius lectionis et clerici stantes retro altare, Kyrie eleison incipiant, 
unius responsorii ; ipsa enim die scrutinium fit, in quod ter alta voce pronuntient : duo alii in medio, 


quo fide et moribus instruuntur catechumeni. Ob 


hoc (167) traditur eis oratio Dominica, et symbo- 


in introitu chori sint alii duo. Et flnita prima trina 
Kyrie eleison repetitione, mediis nihil dicentibus, 


lum, quod in sancto Sabbato Paschz debent red-D ultimi, dulci voce. Domine, miserere respondeant. 


dere. (168) In Sabbato quod Palmas precedit, epi- 
scopum aut majorem ecclesi? pedes pauperum la- 
vare ecclesiasticus ordo precepit, et fratrum unum- 


Chorus Christus Dominus usque ad flnenf succinat. 
]tem bini Christe eleison una vice dicant, medii 
Qui passurus advenisti respondeant. Item alia vice 


quemque, si potest, unius pauperis; ipsa enim die primi Christe eleison, medii vero Qui expansis in 
lacrymis Maria lavit pedes Domini, et quod ipsa cruce. Item Kyrie primi medii dicant : Qui prophe- 
fecit in capite, nos in membris debemus facere. (ice prompsisti; ultimi et chorus quod primum. 
Ipsa ergo die quandoquidem ofücium vacat, cante- ltem primi ter 53 simul Kyrie eleison, nihil re- 
tur officium Dominice non hesterns. Per duas heb- spondentibus mediis ; ultimi et chorus quod pri- 
domadas passio Domini celebratur, id est per duo mum. Eodem modo celebrentur matutine cum suis 
tempora : primum per Noe figuratur, et post per lectionibus et responsoriis in die paracesves, et 
Christum completur; et per duo tempora, scilicet sancto Sabbato Paschz. Ex quo vero ultima can- 
legis naturalis et legis litterz, justi licet bona pro- dela ad Benedictus exstinguitur, lumen in ecclesia 
mererentur, usque ad tempus gratie cruciabantur, usque post ignis benedictionem non accendatur. Iu 


49 


LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 


50 


die ccenze psalmi in omnibus horis, absque comple- A scipulis suis. Signiflcatur etiam quod isto biduo non 


torio, (176) alta voce et cum tono cantentur. 1n 
tertia, et sexta, et nona, psalmos suum responso- 
rium sequatur : et (177) dieto versu ab aliquo puero, 
cum silentio fiant omnia quz sequuntur. Ipso die 
hora sexta populus ad ecclesiam conveniat. Si epi- 
scopus fuerit (178) convocatio penitentium, et ab- 
solutio, chrismatis et olei consecratio, juxta episco- 
palem ritum ordinetur : ubi vero defuerit, in pri- 
mis (179) tam elerus quam populus prostrati in 
terra cum lacrymis et gemitu absolutionem crimi- 
num a majori sacerdote accipiant : et post cum 
processione in porticum, Miserere mei, Deus, di- 
cendo, ad novum ignem de petra excussum per- 
gant, quem cum aqua benedicta ac incenso benedi- 


celebratur sacrificium, biduana moeroris afflictio, et 
jejunium apostolorum. Agnus Dei non dicatur ; pax 
non accipiatur : quod etiam sexta feria servetur, 
falso enim pacis osculo traditur. In loco Agnus Dei 
communio Dominus Jesus cantetur. Quo flnito (183) 
sacerdos, manibus tenens 56 calicem, antiphonam 
Calicem salutaris incipiat. Hic sonent omnes cam- 
pans, quae non amplius pulsentur, usque ad Gloria 
in ercelsis, in Sabbato sancto Pasche sed : (184) 
loco earum percutiantur tabule ; et (185) sex 
psalmi sequantur, scilicet : Credidi, Ad Dominum, 
Eripe me; Domine, clamavi; Voce mea, Benedictus, 
cum antiphonis suis. His finitis, sacerdos Cenanti- 
bus incipiat, et dum Magnificat cantatur, altare in- 


cant. (180) Quod in his tribus diebus novus ignisDB censetur, et sic vespere communionis oratione fi- 


de petra excussus in ecclesia accenditur, et inde 
per eztteras domos 54 Christianorum defertur, lux 
deitatis, ας in carne Salvatoris latuerat usque ad 
passionem, et per passionem ac resurrectionem in 
ecclesia, id est in cordibus fidelium resplenduit, 
et post, eisdem novam doctrinam evangelizantibus, 
mundo insonuit, mystice ostenditur; quod in hasta 
fertur, Christus in cruce suspensus; quod in ser- 
pente, idem Christus, qui per serpentem in eremo 
figuratur. Mox ignem accipiat sacerdos in hasta cum 
cereo, revertaturque ad altare, psalmum Dominus 
illuminatio cantando. Sonantibus cunctis campanis 
officium inchoetur, et indutis duobus cantoribus 
cappis, diacono dalmatica, subdiacono tunica, fe- 


niantur. (186) Ipsa die plures hostivw consecrentur, 
quibus clerus et populus communicetur ; (187) et 
medietas hostiarum absque vino in crastino reser- 
vetur, unde (188) iterum communicentur. Ipse vero 
hostie a sacerdote et ministris altaris indutis, cum 
processione, scilicet cum cereis et incenso, super 
quoddam altare honoriflce deportentur, ubi cum 
nitidissimis linteaminibus optime recondantur. Ibi 
semper lumen usque ad ultime candele exstinctio- 
nem in matutinis ardeat. 

Post prandium autem iterum ad ecclesiam omnes 
conveniant, (189) nudantes altaria, cantantes ali- 
quod responsorium, de vino et aqua benedicta 
abluant, (190) sola aqua parietes et pavimenta. Per 


sive celebretur. (181) Si episcopus fuerit, Gloria C ecclesiam qus aqua benedicta abluitur mentes 


in excelsis cantetur; sin autem, non. In hac vero 
die olei consecratio celebratur, et penitentibus 
absolutio tribuitur. Quinta enim :etate venit ad nos 
Christus, oleo letitiz: prz participibus suis unctus, 
querere sibi coheredes, quos eadem unctione un- 


57 fidelium, qui sacra confessione et lacrymarum 
inundantia mundari debent, designantur. Ait enim 
Apostolus : Templum Dei sanctum est quod estis 
vos (1 Cor. τι, 17). Per ablutionem pedum, huma- 
norum mundatio affectuum. Quo acto (191), in 


Clos, regni sui faceret consortes : quod facere eum quadam domo conveniant, et Dominico exemplo 
posse nulli dubium est absque oleo, qui cuncta mandatum faciant. Majores vero, linteis precin- 
ereavit ex nihilo. Sed quia juxta Apostolum (Hebr. cti, Cum Dominus Jesus incipientes, catero- 
ri, 3) ex visibilibus invisibilia intelligantur, per arbo- rum pedes lavent, et linteis tergant, cantantes an- 
rem ole, quz pacis insigne vocatur, et fructum  tiphonas qua ibi pertinent. Similiter aquam mani- 
fert, cujus B5 pinguedine lassi et inflrmi recrean- bus subministrent cum manutergiis. Hoc idem ab 


Ur, et luminis gratia paratur, mysterium geri dis- 
posuit, quo peccatorum vulnere sauciati et virtu- 
tum robore debilitati, saluti zterne restituerentur, 


uno ceterorum et majoribus flat. Quo finito, diaco- 
nus cum processione, dalmatica, ceterisque vesti- 
mentis indutus, cum cereis et incenso accedat, et 


et, fugatis peccatorum tenebris, veram in cordibus Devangelium Ane diem festum voce quidem. lectio- 
pacem ferentes, fidei lumine illuminarentur. Ipsa nis legat. Quo lecto, diaconus taceat, et ita cum 
enim die, veteri legi, quz? peccata puniebat, finem — eadem processione ad portandam charitatem (192) 
dedit, et primum sacrificium corporis et sanguinis in refectorium pergant; et ilerum diaconus evange- 
Sui, quo peccata solvuntur, instituit. Altaria etiam lium ubi dimisit incipiat, οἱ usque ad passionem 
hudantur, quia comprehenso Christo, qui per altare - perlegat. (183, Unicuique fratrum vel episcopus. vel 
figuratur, discipuli reliclo eo fugerunt (Matth. xxvi, decanus, phialam vini exhibeat. Quo expleto, ipse 
50), et timore perculsi triduo latuerunt. Quod vero et diaconus, et czteri ministri resideant, et com- 
ib ipsa die :182) usque missam noctis Dominice, pletorium cum sileotio dicant. (195) Mandatum 
B0n fii sacramentorum consecratio, observatur juxta pauperum mandatum fratrum pr:cedat, quod nullo- 
illud quod Dominus ait : Non bibam de hoc genimine modo pratermittatur, 5G et charitas eis juxta 
lis, usque dum bibam illud novum in regno meo posse impendatur. In his tribus diebus omnís do- 
Mallh. xxvi, 29). Regnum Christi fuit gloria sus  ctirina pastoris, scilicet ; Domine, labia mea ape- 
resurrectionis : et ipsa die manducavit coram di- ries, et Deus ἐπ adjutorium, silebit. Regessit pastor 


* 


δὶ JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. Dg 
noster Christus, arietes gregis jam pastores Eccle- A pulus. Post responsorium : δίονέ ovis nd occisionem, 


sie predestinati disperguntur. Grex Ohristi timore 
perculsus plebeio more Dominum suum venetatur. 
Quod viginti quatuor candele juxta psalmos, et 
lectiones, et hymnum Zacharie, exstinguuntur, apo- 
stolorum nocte ae die mostitiam designat : et ite- 
rum exstinctio trium dierum moesstitiam septuaginta 
duorum discipulorum. 

In sexta feria (195) omnes horm, exceptis matu- 
tini$, in ecclesiam conveniendo cutn silentio dican- 
tur. Post matutinum fratres in claustro, aut, si 
deest, in ecclesia, (190) psalterium cum litania com- 
muniter dicant, quo dicto omnes intra ecclesiam 
cum silentio privatas orationes faciendo usque ad 
offücium sedeant. llora nonáà percutiuntur tabule 


ut in matutinis : omnes et ad ignem benedicendum B 


clerici ut hesterna die pergant cum processione. 
Igne accepto ad ecclesiam redeant, et officium in- 
cipiant. (197) Officium a lectione libri Exodi inchoe- 
tur, tractus sequatur : postea cum genuflexione a 
sacerdote 59 dicatur oratio Deus, a quo et Judas ; 
post sequatur altera Osee lectio, deinde tractus 
Eripe me ; deinde passio Domini secundum Joannem 
legatur, ad quam Dominus vobiscum non dicat dia- 
conus, nec Gloria tibi, Domine, respondeat clerus : 
ipsa enim die omittenda est salutatio ii membris, 
qui a traditore discipulo in capite falsa praecessit. 
Dum autem venerit ad locum ubí dicitur : Partiti 
sunt vestimenta ea, (198) duo diaconi nudent al- 
tare sindonibus, quz? prius sub evangelio fuerant 


cantando, ad [f., locum] aliquem deferant in modum 
sepuleri compositum, ubi recondatur usque in diem 
Dominicum. Quo collocato, antiphona Js pace in 
idipsum, et responsorium Sepulto Domino; cantetur. 
Post (204) ministri crucis casulis induti afferant ad 
altare cum vino non consecrato reservatum corpus 
Domini, ubi a sacerdote incensetur; et ibi tantum 
Oremus : Prüceptis salularibus, usque Sed libera 
nos à malo, a sacerdote dicatur. Pax Domini GÍ ta- 
eeatur, pacis enim osculo traditur Christus, Postea 
(200) a majore ad minorem omnes communicentur. 
Post tabulis percussis vesperas sigillatim dicant, 
et sic (206) ad refectionem panís et aqua pergant. 
Ad completorium redeant, quod sigillatim dicant. 
In Sabbato sancto omnis ecelesia cum altaribus 
paretur. Omnes hore diei ut Parasceve cum si- 
Jlentio celebrentur. In his tribus diebus Gloria 
Pairi non cantatur, qua triduana in his sepultura 
Domini celebratur; per mortem enim designatur 
humiliatio, per gloriam exaltatio. Quia vero in Do- 
minica, 411 per noctem tertia dies sepulture Do- 
mini computatur, propter gloriam resurrectionis 
non potest sepultura Domini celebrari, tertia cele- 
bratio constituitur a sanctis Patribus in die Gang 
Domini, iB qua se pro omnibus suis passurumi 
apostolis innotuit, quia carnem suam ad vescendum 
in crastino passuram, sanguinem quoque effunden- 
dum simul eis tradidit. (207) Nona hora diei (208) 
percussis tabulis ad ecclesiam concurrat populus. 


posita. Altare significat Dominum, sindones aposto- G Et sic clerus cum processione ad ignem benedicen- 


los, qui comprehensum Dominum relinquentes fu- 
gerunt. More autem lectionis passio legatur, (199) 
excepta voce Domini qux in aliis dicatur, qua finita 
major sacerdos solemnes orationes [f., dicat]. Ora- 
vit enim Christus in passione sua pro persecutori« 
bus suis, dicens : Pater, dimitte illis (Luc. xxxn, 
34); et in eis orationibus genuflectatur, excepta 
[f., excepto] Judzorum, qui falsa genuflexione Do- 
minum illuserunt. Quibus expletis (200) duo sacer- 
dotes, casulis indutí, antiphonam Popule meus can- 
tantes, velatam crucem afferant : quibus alii duo, 
cappis induti, iin medio choro stantes, Graecos 
versus Αγιος respondeant, omnesque alii Sanctus 
dicant, quod ter repetunt. Hoc ter repetito, GO sa- 


dum pergat; et eo benedicto atque incensato, ce- 
reus unus accendatur, qui ab epíscopo aut à sacer- 
dote, cum diacono 62 in quadam hasta, in cujus 
summitate effigies serpentis habeatur, (200) can- 
tante clero : Domínus elt]; 
. ὁ Vita sua ( Híc desunt haud pauca), 
id est, gaudium anime et gloria incorruptibilis 
corporis : albe enim vestes gloriam resurrectionis 
designant. (210) Alba licet baptizatis uti, chrismall 
non nisi sacerdotes |f., in] cultibus, quidem divinis. 
Post lumen datur in manibus, per. quod Spiritus 
sanctus accipitur, quo bona operari mereatur. Per 
albedinem vestis munditia mentis designatur. Per 
lumen quod manibus accipitur, bona opera figuran- 


cerdos veniens ante crucem antiphonam, Ecce lignum, Dtur. (211) Quod per septem dies albe vestes et 


incipiens, crucem discooperiat, quam mox ut vide- 
rint lacrymabili corde prostrati in terra adorent. 
Post sacerdos et subdiaconus se prosternentes ad- 
orent crucem, post illos omnis clerus, dehinc popu- 
lus. Adoratio omnium íta fiat, ut (201) uniuscujus- 
que venter in terra hzreat ; dum enim juxta Augu- 
stinum in psalmo xim: genuflectitur, adhuc restat 
quod humilietur; qui autem sic humiliatur ut totus 
in terra hzreat, nihil in eo amplius humilitatis 
restat. Quo peracto crucifixus in commemoratione 
sanguinis et aqua fluentis de latere Redemptoris, 
(202) vino et aqua lavetur, (203) de quo post sa- 
cram communionem chorus [f., clerus] bibat et po- 


chrismales portantur, cursus hujus vite, in quo 
semper bono opere candidi esse debemus, exprimi- 
tur : de quo Salomon ait : Omni tempore vestimenta 
tua sint. candida, el oleum de capite tuo non deficiat 
(Eccle. 1x, 8). Per oleum charitas designatur. Sex 
enim statibus mundus vergitur ; requies animarum 
septima :tas computatur. (2129) Per octavam qua 
vestes deponuntur, regnum Dei, in quo charitas 
ezteraque bona opera cessabunt, designatur, et 
beata immortalitate vestiemur. Post (213) duobus 
aliis Sancta, Maria, intercede pro nobis, tertiam lita- 
niam incipientibus, ad chorum redeat clerus : in cu- 
jus fine Agnus Dei cantetur, et eic G3 omnes ceret 





b3 LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 


flumihentur: quia per Agnum Dei illuminatus est Atres psalmi eum antiphonis subsequantur. (221) Dia- 


mundus. Post versus Suscipe deprecationem nostram, 
cum Gloria Petri dicatur, et iterum Agnus Dei 
repetatur. Deinde Kyrie eleison sequatur : (214) 
post Gioria in excelsis, altare incensetur, et pul- 
santibus omnibus campanis alta voce finiatur, 
Oratione preterea dicta et lectione lecta (215), duo 
cappati in pulpito Aüeluia , Confilemini , celebre 
cantent. Quo finito, duo seniorum in albis tractum, 
Laudate Dominum cantent. Per hoc Sabbatum, et 
Alleiwia, quod sequitur tractus, prima vita, quie non 
fuit sterna, sed lapsa est in wrumna, designatur. 
Per Alleluia enim gloria, et per tractum lamentatio 
figutatur; per graduale, quod Alleisia sequitur, sex 
eiates hujus mundi, in quibus bona operatione sic 
ad smternam vitam pervenitur; per octavum Sab- 
bati, in quo duo Alleluia cantantur, quibus duplex 
corporis et animw gloria designatur, octava beati- 
tudo, que absque m«ororis consequentía :terna 
manebit, exprimitur. Evangelio lecto, nec Credo, 
nec offerenda dicantur. Dicto Dominus vobiscum a 
sacerdote, respondet chorus: Ef cum spiritu ; dicto 
etlam, Oremus super oblata, et Vere dignum, totum 
officium missa solito celebretur. Dum ergo sacerdos 
Pas Q4 Domini dixerit, pax non accipiatur. 
Agnus Dei, nec communio sequitur; sed (210) com- 
municato elero et populo vespere cum uno psalmo, 
Laudate Dominum omnes, οἱ cum antiphona aileluía- 
tica dicantur. Post sacerdos antiphonam Vespere 
autem incipiat, et. (217) Magniflcal cantato, et al- 


conus dalmaticatus evangelicam lectionem pronun- 
tiet. Alii duo in cappis alias duas lectiones legant. 
(222) Unumquodque responsorium a binis clericis 
indutis cantetur. (223) Post tertium responsorium 
officium sepulcri celebretur. Quo peracto, Te Deum 
laudamus, altari incensato, cantetur et post unum- 
quodque responsorium incensetur. Post matutinse 
laudes cum quinque psalmis, et suis antiphonis, et 
capitulo, et Benediclus, cum trina antiphon repeti- 
tione celebrentur. (224) Finita oratione cantores 
benedicant Dominum cum gratiis. Prima, tertia, 
sexta, nona et completorium, cum psalmis, et gra- 
duali, et oratione dicantur. (225) Post capitulum 
66 spargendo aquam benedictam antiphona Vidi 


Baquam dicatur. (220) Tertia cantata processio per 


claustrum, et in circuitu ecclesie flat, et responso- 
rium, Maria Magdalene, aut aliqua processionalis 
antiphona ,diei cantetur, deinde Sedit angelus, ita 
ut ante cruciflxum finiatur, ubi versus cantetur : 
quo finito, ad chorum, Christus resurgens, canentes 
redeant, et (227) officium diei celeberrime com- 
pleant. Vespertinale officium ita celebretur. Primum 
ministri Ecclesi induantur, et post (228) cum pro- 
cessione, scilicet cum cruce et incenso, cereis et 
textu ante crucifixum veniant, et ibl absque Deus 
in adjutorium, (229) per Kyrie eleison, vesperas in- 
cipiant, et cantato ter Kyrie eleison, et Christe elei- 
805, dum iterum Kyrie eleison inccperint, ad cho- 
rum redeant, et tres ibi psalmos cum antiphona 


tari incensato, officium cum oratione post commue Calleluiatica dicant. Post duo clerici graduale canant, 


nionem finiat. Quod in Sabbato Paschae non incen- 
sum, sed thymiama secundum ordinem Romanum 
offertur, aromata quse a mulieribus parata sunt 
significantur. Quod offerenda, nec Agnus Dei can- 
latur, silentium mulierum, qui pavore perculse 
Dominicam resurrectionem latenter nuntiaverunt, 
designatur. Sanctus vero, scilicet angelorum cantus 
dicitur quia Domini resurrectionem non tacuerunt, 
sed aperta voce predixerunt mulieribus. Diaconus 
Ile missa est dicat, chorus Deo gratias respondeat. 
(218) Hoc peracto quoddam responsorium ad hoc 
pertinens cum versu cantetur, et post incensum 
benedicatur. (219) Post prandium redeant ad com- 
pletorium, quod per, Deus in adjutorium, incipia- 


Qui vero chorum rexerint Alleluia diel psallant, 
Dicto versu, Magnificat, cum trina repetitione antl- 
phone celebretur, et dicta oratione, (230) Benedi- 
camus, Domino ab his qui Aileluia cantarunt dica- 
tur. Post incepta a cantore alleluiatica antiphona, 
(231) psalmum Laudate, pueri, Dominum, cantan- 
tes ad fontes pergant : ibi dicto graduali absque 
versu, pueri G7 Alleluia, Laudate, pueri, canant. 
Per Baptismum enim quem ín fonte suscipimus, ad 
bonum opus quod per responsorium exprimitur, 
pervenimus ; per bonum opus ad gloriam, quz per 
Alleluia designatur. Versum responsi propter nul- 
lam significationem, sed pro vitando fastidio solum 
vitamus. Per Laudale, pueri, Dominum, quod in 


tr, et tres. psalmi : Cum invocarem, 1n te, Domine, D eundo ad fontes dicitur, baptismus recolitur. Per In 


Ecce nunc, cantatis absque capitulo et versu ut in 
vesperis, N'unc dimittis, cum antiphona alleluiatica 
antetur, et oratione dicta finiatur. 


65 ORDO PASCILE. 


(920) Decima hora noctis pauci clerici induti 
veniant, et crucifixum cum incenso et thymiamate 
levantes, antiphonamque Surrerit Dominus de se- 
pslero [f., cantantes], loco suo honorifice consti- 
tuant. Post cunctis campanis sonantibus, januas 
ecclesie aperfant, et matutinas incipiant. Matuti- 
Dale officium duo cantores induti cappis regant. In- 
vitatorium a quatuor clerícis cappatis cantetur, quod 


exiiu Israel canticum Israelitic:e plebis, transitus 
maris Rubri, quo liberata est de potestate Pharao- 
nis, per quod iterum baptismus figuratur. Per Pha- 
raonem enim diabolus exprimitur, per mare Rubrum 
baptismus : per baptismum enim de potestate dia- 
boli liberamur. 

Hi vero sex dies paschales, in quibus responso- 
rium cum Alleluia canimus, tempus Christianorum 
designant, in quibus bona opera agimus quibus ad 
gloriam perveniamus. Per Sabbatum et tempus 
quod sequitür usque ad Pentecosten, in quo absque 
responsorio duo Alleluia canimus, regnum Dei, in 
quo absque ullo tempore duplici gloria, scilicet cor- 





55 JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 66 
poris et anima, glorificabimur; et iterum per sex A des cum una antiphona Angelus autem Domini, et 


dies in quibus responsorium cantatur, sex states in 
quibus bona operantur; per septimum et octavum, 
requies animarum, et regnum 68 Dei, in quibus 
jam non operabimur, sed laude et gloria perírue- 
mur. Quo finito, dicta oratione, 1n eritu Israel cum 
alleluiatica antiphona canentes, ad cruciflkum re- 
deant. Ibi iterum Alleluia, Redemptionem misit Do- 
minus, vel Christus resurgens, a duobus clericis 
cantato, oratio dicatur. (232) Huic antiphonam Luz 
perpetua concinentes, et chorum intrantes, officium 
cum oratione de sanctis, et Benedicamus Domino 
finiant. Hic ordo per totam hebdomadam usque ad 
Sabbatum in albis servetur : et in matutinis cante- 
tur Te Deum laudamus : et post Benedicius, ad cru- 


cifixum processio fiat, in qua Christus resurgens B Pasche, 


cantetur : versus ante crucifixum, Dicant nunc Judei, 
et oratio de cruce dicatur. Inde, ut in vesperis, znti- 
phonam Luz perpetua canentes, chorum ingre- 
diantur, et cum oratione et Benedicamus officium 
compleatur. Omnes isti (233) dies septem in cappis 
cum laudibus et sequentia , excepta processione 
misse, uno modo festive celebrentur. Sed in Sab- 
bato in Albis loco gradalis alterum Alleluia cante- 
tur; et in vesperis Deus in adjutorium, et quinque 
psalmi, capitulum, responsorium, Surrerit Dominus 
de sepulcro, et hymnus Chorus move Jerusalem 
dicatur; et (234) ad crucifixum post vesperas, non 
ad 69 fontem fiat processio, in qua de resurrectione 
cantetur. Completorium ipsa die cum psalmis suis, 
et hymno, et Nunc dimiltis, et (235) oratione Domi- 
nica et symbolo celebretur. (236 Dies octavus, ut 
primus celebretur; sed omnes hore diei cum capi- 
'tulis et versibus ibi pertinentibus, ut per totum an- 
num, dicentur, et in vesperis Deus in adjutorium. 
Officium diei gradali carebit, sed duo Alleluia habe- 
bit. In ipsa die et in omnibus Sabbatis, in vesperis 
quinque psalmis cantatis, (237) responsorium, Sur- 
rexit Dominus de sepulcro, a duobus cantetur, hym- 
nus Chorus nov? sequatur, ei sic cantato Magnifi- 
cai, offícium cum Benedicamus Domino compleatur. 
In aliis Dominicis absque responsorio hymnus Ad 
cenam dicatur. Eodem modo hore diei omnes ab 
hac usque ad Pentecosten celebrentur. Completo- 
rium cum suis psalmis et hymno Jesu redemptor 


seculi, et antiphona alleluiatica ad Nunc dimiltis, D 


cantetur. In omnibus dominicis usque ad Penteco- 
sten (238) unaquaeque nocturna cum una antiphona 
alleluiatica dicatur; (239) sex lectiones de Apoca- 
lypsi legantur, et tres de resurrectione. Si autem in 
his sanctorum Patrum statutis minime resisti aliqui- 
bus videtur, propter noctium brevitatem, ad evitan- 
dum fastidium, 70 in nocturnis novem tantum 
psalmos psallere concedimus. Quia octodecim exi- 
stunt, novem una Dominica, et novem dicantur 
alia. (240) Nonum [deesse videtur, responsorium] ob 
honorem resurrectionis a duobus clericis cantetur. 
Quo flnito, sacerdos altare incensando, Te Deum 
audamus incipiat, et hoc dicto (241) matutipe ἴφὰ- 


capitulo, et hymno Aurora lucis, οἱ Benedicius, et 
antiphona Ef valde mane, et oratione finiantur. 
Post, ut in hebdomada paschae, processio ad cruci- 
fixum flat. Chrislus resurgens, cum versu prefato 
cantetur. Et in Vesperis Sabbatorum, et (242) in 
Dominicis matutinis, ab ipsa die usque ad Domini- 
cam ante Nativitatem semper fiat processio, in qua 
ante Pentecosten cantetur de resurrectione, post 
Pentecosten de cruce. Officium diei (243) sine tro- 
pis, et laudibus, et gradali, (244) cum duobus Aüe- 
luia, et sequentia celebretur. Missa matutinalis sit 
resurrectionis : cui autem placuerit, Dominicalis ; 
major vero semper resurrectionis. Cantus processio- 
nalis sit resurrectionis, et crucis. Post octavam 
(245) quandiu responsorium Dignus es 
cantatur, Apocalypsis legatur. Quo finito canonica- 
les epistola usque ad diem Ascensionis sequantur. 
(246) 7| Per dies feriales in nocturna sex psalmos 
(cum trino Gloria Patri, et una antiphona psallant 
et tres lectiones cum responsoriis ejusdem temporis 
legantur. Missam Dominicalem per totam hebdo- 
madam canant, nisi festa sanctorum occurrerint. 
(247) Unum tantum AJ/eluia cantetur ob jucundam 
animarum requiem, qua tantum fruuntur ante uni- 
versalem resurrectionem : in festis duo, ad memo- 
riam post judicium non tantum animarum, sed 
eterne glorie etiam corporum. Si autem evene- 
rint, ut in alio tempore celebrentur, minora cum 
tribus, majora cum novem lectionibus. Si autem in 


Cpominicis hujus temporis festivitas evenerit, in 


crastino celebranda reservetur. Offlcium generale 
pro defunctis, ut. przediximus, nisi in alicujus depo- 
sitione aut anniversario non celebretur. Litania ma- 
jor si infra octo dies Pascha evenerit, nullum jeju- 
nium, nulla abstinentia, nec aliqua ejus mentio fiat, 


. nisi festiva tantum processio. (248) Si autem alio 


tempore evenerit, omues, exceptis parvulis et iu- 
firmis, jejunent ; et missa cantata, post sextam cum 
processione (249) ad ecclesiam sancti Petri sancti 
Audoeni pergant, in qua sacerdos cum caeteris mi- 
nistris sit absque casula indutus. Rogationales anti- 
phong cantentur : 72 quo dum pervenerint, re- 
sponsorium aut antiphonam de sancto dicant, et ora- 
tione a sacerdote finita, idem Kyrie eleison incipiat, 
et oratione Dominica ab omnibus cum silentio dicta, 
preces cum Miserere mei, Deus, subsequantur : qua 
finita ad ecclesiam, aliquam litaniam cantantes, 
redeant; et, (250) nona dicta, comestum pergant. 
(251) Simili modo dies Rogationum celebrentur. Si 
autem in diebus Rogationum sanctorum, quorum 
ofüicium habetur, festivitas evenerit, post primam 
missa de eis cantetur. 

Inventio sancte Crucis ita celebretur. Invitato- 
rium et tres ultimz lectiones de cruce dicantur, 
cum matutinis laudibus. (252) Sex prime lectiones 
cum totidem responsoriis de sanctis dicantur, quo- 
rum ipsa die festivitas celebratur. Tertia responso- 
ria de istis, et tria de cruce [f., a] binis clericis can- 


—— US NEP RR m 





57 


LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 


tentur. Officium cum laudibus et sequentia festive A tur, et oratione sacerdotis, cum Aenedicamws, a 


celebretur. (253) Processio ad crucem in vesperis, 
et matutinis, et missa fiat. 

Ascensio Domini ita veneretur. (254, In vesperis 
cantor chorum regat; duo clerici cappati responso- 
rium canant, qui cantaverint chorum regant. Hym- 
nus sequatur. Magnificat cum trina antiphong re- 
petitione 73 finiatur. Oratione dicta, vespere cum 
Benedicamus fjniantur. Processio ad missam tan- 
tum fiat. In matutinis omnes campane ut in Pescha 
pulsentur, invitatorium a quatuor clericis cappatis 
cantetur; hymnus sequatur; novem psalmi cum to- 
tidem antiphonis, novem lectiones cum totidem 
respousoriis celebrentur. Unumquodque responso- 
rium bini clerici canant. Secundo, quinto, octavo, 


succentoribus dicto finiantur. (260) Post vesperas et 
matutinas ipsa die memoriam resurrectionis per- 
agant ad crucifixum. 


DE PENTECOSTE, QUALITER CELEBRETUR. 


In solemnitate Pentecostes totum officium noctis 
et diei ut in die Paschz, absque officio sepulcri, si- 
ne gradali et fontis processione servetur. Μ 58:5 
autem cum hymnis et responsoriis dicantur. Cele- 
bratio hebdomade flat, ut paschalis septimana. 
(261) Dies octavus, ut primus celeberrime agatur, 
et idem officium noctis et diei ex toto compleatur. 
Hi qui ab episcopo accipiunt manus impositionem, 
septem diebus debent observare chrismatis unctio- 


et ad Te Deum laudamus altare incensetur. Matuti- p nem; est enim septiformis grati: Spiritus sanctus, 


ne laudes cum hymno, et trina antiphonz repeti- 
tione ad Benedictus, cum . Benedicamus (iniantur. 
(255) Post terliam processio flat. Postea omnes pro 
posse ecclesi: ornati officium cum laudibus et se- 
quentia celebrent. Vesperas ut in vigilia agant. Hu- 
jus solemnitatis octavus dies non celeberrime, ut 
Pasche, colitur, sed tantum...... [f. deest ut fe- 
stum apostoli] celebrabitur : qu:& non solum octo, 
sed decem diebus recolitur, ad instar apostolorum, 
qui post ascensionem Domini semper in ccelum 
mentibus intenti, adventum prastolabantur Spiri- 
tus sancii. Siquidem omnibus his octo diebus, Te 
Deum laudamus, et Gloria: in. excelsis Deo, et duo 
Alleluia cantabuntur. Ab Ascensionis die usque ad 


et ejus celebritas atque mysterium jure septem 
diebus colitur. Hoc tantum distat inter Pascha et 
Pentecosten, quod in matutinis Pasche nullus 
hymnus, in hoc duo cantantur. Et 76 hora tertia 
sonantibus cunctis campanis. Post Deus in adjuto- 
rium, (262) hymnus a tribus clericis cappatis altare 
incensantibus inchoetur; ecclesia tota illuminetur, 
et clerici omnes pro posse ecclesie induantur, et 
donec hymnus cantatur, (263) flores diversi coloris 
ad instar charismatum Spiritus sancti desursum 
immittantur, et sic tota hora festive celebretur. 
Processio ipso die flat ut in die Pascha. In crastino 
et per totam hebdomadam [f., si] (264) alicujus 
sancti festivitas evenerit, de sancto cantetur. Sin 


Dominicam in qua (256) historia, Deus omnium,(; autem, matutine dicantur cum psalmis [f. lectioni- 


cantatur, (257) Actus apostolorum 74 legantur, 
deinde libri Regum sequantur. 

In vigilia Pentecostes ut in Sabbato Pascha, abs- 
que cerei benedictione, et vesperis in missa cele- 
bretur. (258) Octava hora diei populus ad ecclesiam 
conveniat. Prima lectio Tentavit Deus major legat. 
Hanc ideo sequitur cantus, quia per fldem, quae [f. 
add. pre) csteris [f. add. in] Abraham laudatur, 
sempiterna letitia acquiritur. Tractus, Cantemus 
Domino, a duobus clericis cantetur; post sacerdos 
orationem, JDeus, qui in Abrahe famuli, dicat : et 
secundam lectionem, “μά Israel, aliquis major le- 
gat. Tractus Alleude celum, ut primus, cantetur : 
quem oratio, Deus qui nobis per propheiarum ora, 


bus et] responsoriis. (266) Missa in tertia feria de 
angelis, et in ceteris diebus misse institute in li- 
bro officiali. Proxima Dominica cum novem psalmis 
et antiphonis, cum novem lectionibus et responso- 
riis celebretur in honore sancte Trinitatis, eadem 
celsitudine qua dies ascensionis; sed (266) Epistola 
legatur Vidi osiium, et Erat homo er Phariscis 
Evangelium. In crastino (267) incipiatur Regum 
cum suis responsoriis historia, et Paralipomenon, 
quz legatur usque ad Kalendas Augusti : et per 
totam hebdomadam cantetur missa Dominicalis. A 
Kalendis ipsis liber Ecclesiastes usque ad decimum 
octavum Kalendas Septembris. Ab ipso die liber 77 
Job usque ad Kalendas : et a Kalendis Septembris 


sequatur. ltem legatur Apprehendent septem, tertia Dusque ad medium mensem (208) liber Tobim et 


lectio : et post tractu, Vinea facia, cantato, dicatur 
Deus qui nos ad. celebrandam presentem. Finita ora- 
tione, quarta vero lectio Δαν! Moyses legatur. 
Tractus Sicul cervus, et oratio postea, Omnipotens 
sempilerne, Deus, qui hanc solemnitatem, sequatur. 
Post totum officium ut in Sabbato [f. sancto] per- 
agatur; sed et Agnus Dei, et communio cantetur, et 
(259) pax accipiatur. In vesperis cantor indutus 
chorum regat, responsorium a duobus clericis cap. 
patis, scilicet Apparuerunt 75b cantetur, et iidem 
succentores postea habeantur. Psalmi quinque cum 
una antiphona contentur, dicto capitulo et hymno 
Magnificat cum trina antiphone repetitione cante- 


Esdre. Ab ipsa die, usque ad Kalendas Oclobris 
Esther et Judith, et ab ipsis Kalendis liber Macha- 
bzorum usque ad Kalendas Novembris : a quibus 
usque ad adventum Ezechiel, Daniel et duodecim 
prophetarum. Ab ipso tempore, quo celebratio sanc- 
te Trinitatis, usque ad Adventum Domini, in Domi- 
nicis et ferialibus diebus ordo ecclesiasticus serve- 
tur ut supra inter octavum [scil. diem] Epiphanize 
et Septuagesimam prznotavimus, excepto quod post 
vesperas cantetur vigilia mortuorum, et (269) post 
matutinas tantum laudes defunctorum. Ad proces- 
sionem crucis de cruce cantetur (270) in vesperis 
Sabbati, et Dominicalibus matutinis : ubi finita 


59 


JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


60 


ejusdem oratiohe, memoria, sicut placuerit, celebre- À corporum afünitatem, sunt nobis eorum festa oele- 


tur resurrectionis : et processio diei a crucifixo non 
divertat ; sed finita processionali antiphona, cantor 
antiphonam aut responsorium incipiat, quod ante 
crucem finiat. Inde revertentes ad chorum, sancti, 
cujus ecclesia fuerit, antiphona cantetur, et sic ter- 
tía dicatur et officium diei compleatur. 

Quatuor tempora ut tempus Quadragesime 6816. 
brentur. In Sabbato autem quando 78 ordines dan- 
tur, cantor chorum regat. Ad unamquamque ora- 
tionem, preter ultimam, diaconus Fleclamus genua 
dicat, scilicet lectionem trium puerorum, qui 80- 
ἢ Deum adorantes, coram statua Nabuchodono- 
sor genu flectere réspuerunt. (271) Ultimam bene- 
dictio non sequitur (272) propter Dominieg noctis 


branda. In primis festa beatz ac glorioss virginis 
genitricis Dei Mariz celeberrimo studio decet vene- 
rari, sed precipue illud, quo Dominus noster Jesus 
Christus secum eam in suum clarissimum solium 
transvexit. In vigilia hora nona missa festive cum 
una cappa in choro celebretur. Onhis jejunet popu- 
lus. In hac igitur festivitate (270) in vesperis bins 
et bing pulsentur campana. In vespertinis psalmis 
quinque antiphonsg cantentur. Capitulo dicto (277) 
responsorium duo cappati canant, et lidem ex utra- 
que parte chorum regant cum cantore, donec Do- 


finum benedicant, Hymnus dicatur; cum duobus 


thuribulis altare incensetur. Magnificat cum trina 
antiphone repetitione dicatur. In matutinorum ini- 


honorem, in qua ipsa die offlcium misse completur. Btio omnes campanz pulsentur. Quatuor clerici invi- 


Quia vero quatuor elementis, scilicet igne, aere, 
lerra et aqua subsistimus, dignum est ut Quatuor 
Temporum jejunii maceratione omnia corporis vitia 
temporum varietatis administratione in nobis pul- 
lulantia resecemus. Et tribus diebus unumquodque 
jejunium colimus; quia toto corde, tota anima, tota 
virtute, quibus sanctam Trinitatem, unum Deum, 
eo docente, diligere Jubemur, nos hls quatuor ele- 
mentís subsistentes ín beneplacito suo regere debe- 
mus. Quod quia non absque re fit quod primum pri- 
ma Sabbati primi mensis, secundum secunda Sab- 
bati quarti, tertium tertia Sabbati septimi celebra- 
- tur; quarlum vero non ín quarta Sabbati decimi, 
in qua Nativitas Domini celebratur, sed ob ejus 


tatorium cantent, binl unumquodque responsorium. 
(218) Diaconus cappa indutus cum processione pergat 
ad pronuntiandum evangelium : secundo, et quinto, 
et octavo [add. responsorio], et ad Te Deum laudamus 
altare incensetur. In noct. et mat. hymni dicantur. 
Ad Benedictus antiphona ter repetatur. Post tertiam 
8| ad processionem in claustro, aut ubi defuerit, 
in circuitu ecclesi: pergant. Officium misse festive 
celebretur. (279) Omnes clericl pro posse ecclesise 
induantur, et missa cum laude et sequentia festive 
celebretur. (280) Clerus, et cui ex populo placuerit, 
communicetur. Diei vespere fiant ut vigiliee. Omnes 
ergo dies usque ad octavum more Dormninicali cele- 
brentur, excepto quod (281) in nocturnis quatuor 


reverentiam in precedenti colitur, ut in divinis C lectiones legantur. Te Deum laudamus cantetur. 


Banctorum Patrum paginis reperitur, ad evitandum 
fastidium nostro operi Inserere 70 omissimus. In 
his itaque temporibus, in Sabbatis post nonam, (273) 
in míssa vespertinali quidem hora, qu: pars est 
Dominica resurrectionis, ἃ beato Leone summo 
pontifice, ceterisque sanctis Patribus, ordinum con- 
secratio fleri constítuitur, que jejunis a jejunantibus 
conferatur. (274) Ante nonam vero fleri sacra au- 
ctoritate prohibetur. Et iterum unumquodque tem. 
pus tribus diebus jejunamus, quod tribus consistit 
mensibus. (275) In die vero Dominica episcoporum 
ordinatio celebretur. In ipsa enim creatus et redem- 
ptus est mundus; in ipsa super apostolos descendit 
Spiritus sanctus. Unumquodque gradale unus cleri- 


Dies octavus ut apostolica festa celebretur. Eodem 
modo et nativitas ejusdem, et puriflcatio, et annun- 
tiatio, et sancti, cujus ecclesia fuerit, et (982) 
omnium sanctorum : sed et ali» ejus festivitates 
absque vigiliis et octavis, et sancti ejusdem vigilia, 
si confessor fuerit, omnium sanctorum, octavis. In 
crastino omnium sanctorum flat festiva celebratio 
omnium mortuorum, in qua (283) non dicatur 
hymnus aut invitatorium. Bini clerici cantent unum- 
quodque responsorium : (284) duo regant chorum, 
duo cappati gradale, quatuor cantent tractum. Ma- 
tutine, et (285) horz diei nullomodo pretermittan- 
tur, sed has ferialiter dictas agenda mortuorum 
festiva sequatur. Prima dicta, tres psalmi, scilicet 


cus anie altare canat. Responsorium, Benedicite, eL D Ad Dominum 82 cum tribularer, Levavi, Laetatus 


tractus a binis clericis cantetur, et in flne misss, 
Humiliate capita, non dicatur. Quatuor Temporum 
In quarta feria dus lectiones leguntur; quoniam hi 
quí ordinandi sunt, ut notitiam legis et propheta- 
rum habeant, admoneri debent, et secundum aposto- 
lum fulgere doctrina et sermone (1 Tím. v, 17). 


DE FESTIVITATIBUS. SANCTORUM. 


Oportet nos festivitates sanctorum discernere qua- 
liter celebrentur, ne sint nobis fastidioss, si super- 
flue agimus; aut sí nimis reticemus, eorum Juvami- 
ne careamus. 8ÜO Quibus quamvis una in regno Dei 
sit glori, tamen secundum ordinis primatum, aut 


sum, in tono dicantur, et versu dicto, Kyrie eleison 
cantetur. Oratione Dominica finita cum primo tan- 
tum cap. Requiem cternam, oratio sequatur. Eodem 
modo in cseteris horis, exceptis [f. vesperis] et ma- 
tutinis. In tertia, Ad te levavi, Nisi quia Dominus, 
Qui confidunt, versiculus erit : A porta inferi. In sexta, 
In convertendo, Nisi Dominus «cdificaverit, Beati 
omnes, y. Non intres in judicium. In nona, Sepe 
ezxpugnaverunt, De profundis, Domine, non. est, versi- 
culus : Jn. temoria clerna. (280) In completorio, 
Deus misereatur, Deus in adjutorium, Domine, exaudi 
orationem meam, auribus, versiculus : Requiem cter- 
nam. 


61 ' LIBER DE OFFICIIB8 EGOLESIASTICIS. 


(2987) Festivitas nativitatis sancti Joannis Bapti-Àcium duobus cantoribus celebretur. Ministri ita 


sta, et passiones apostolorum Petri et. Pauli, et 
Andree, et in monte Gargano themoria beati Mi- 
chaelis, et sancti Martini depositio, uno todo cele» 
brentur. In his solemnitatibus campane bine et 
bine pulsentur: quinque psalmi in vesperis cum 
una antiphona tantum cantentur. Responsorium duo 
cappati canant, qui postea chorum regant, donec 
Dominum benedicdnt. Cum uno thuribulo altare in- 
censetur. (288) Invitatorium iu matutinis a tribus 
clericis cantetur. Responsoria bini et bini cantent, 
in nocturnis et laudibus 8:3 hymnus cantetur. Pro« 
eessio non flat. Unaquaque die usque ad octavum, 
nisi major festivas interciderit, de illis cantetur, 
et tota matutina dicatur. (280) Dies octavus ut dies 
Dominica celebretur, 

Solemnitates ceterorum apostolorum, et evange- 
listarum, et exaltationis sancta: crucis, et decollatio 
sancti Joannis, et (290) dedicatio sancti Michaelis in 
Mari, et ad Vincula sancti Petri; et conversio sancti 
Pauli, et sanctorum martyrum Laurentii, Mauritil, 
Dionysii, Nicasii, sanctorumque confessorum ; ordi- 
natio Gregorii, Augustini, Hieronymi, Nicolai, Gil- 
daldi; translatio saneti Benedicti, equali ordine ce- 
lebrentur. In horum festivitatibus (291) in vesperis 
et matutinis chorus non regatur. Responsorium a 
duobus clericis cappatis cantetur. Ad Te Deum lau- 
damus, οἱ ad Benedictus, altare incensetur. Invita- 
torium duo cappati canant : unumquodque tertium 
responsorium a binis cantetur : (292) officium cum 


induantur. Diaconus dalmatica , Gb subdiaconus 
tunica, duo in albis, qui candelabra, et unus, qui 
thüribulum deferat. Gradale duo in albis canant, et 
duo cum cappis Alleluia. 

Quia vero de divinis mysteriis tractavimus, opor- 
tet discernere quibus sacris indumentis ministraturi 
induantur. Amictus igilur primum est indumentum 
quod ideo collo cireumdamus, quatenus vox, qus 
per eollum egreditur, ab omni prava locutione mu- 
niatur : ut juxta Prophetam cor nostrum custodia- 
mus, né in lingua nostra delinquamus. Secundum, 
camisia linea, quz» alba, vel poderis, vel talaris nun- 
cupatur...... nodum corporis arcta totum corpus 
absque...... quem nimio labore perducitur, mendis 


B et corporis munditia designatur, qu: multo jejunil, 


et vigiliarum, et orationum, bonorumque operum 
exercitio acquiritur. Per stricturam...... cor, cun- 
ctaque membra corporis...... talarem vero longitu- 
dinem...... consummationem, per rugarum devita- 
tlonem, quibus...... complexiones...... puritas fidel 
catholicz, per...... Per stolam, quz dicitur orarium, 
jugum Domini suave, et onus ejus leve, per quod 
designatur....., stolz puritas...... Per longitudinem 
usque ad pedes virtus 86 humilitatis. Per balteum 
quo lumbi restringuntur, castitas designatur...... 
Deinde sequitur tunica, de qua dixit Dominus ad 
Aaron : Facies tíbi tunicam hyacinthinam. | (Exod. 
xxvi, 31). Heec vero sub dalmatica indultur, et...... 
nominatur. Hyacltithus vero rarus est, nec densitate 


laudibus et sequentia celebretur : et quotidie usque C obtensus, nec rutilat zequaliter : sereno enim ccelo 


ad octavum eorum tantum memoria recitetur. In 
octavo die, nisi alicujus sancti festivitas evenerit, de 
ipsis cantetur, et matutina dicatur. Hx sanctorum 
festivitates, qua more Dominicali 84 celebrantur, 
excepto quod (293) matutina non dicatur : Silves« 
tri, Sebastiani, Vincentii, Agnetis, Czcili?, Agathe, 
cathedra sancti Petri, Gervasii ;: translatio sancti 
Stephani, Remigii, Georgil, Leodegarii, (204) Ro- 
mani, Audoeni, Brictii, Lucie virginis, et ali: que 
placuerint, et omnium sanctorum pontificum qui huic 
Ecclesie prefuerunt. 


DE DIE DOMINICO. 
Dies Dominicus ita celebretur. In sabbato psalmis 


fit perspicuus, et pallidus est, varius, et quasi zethe- 
rei coloris. Per »thereum et varium colorem designat 
vitam sacerdotalem, que supernis solum incessanter 
intenta desideriis, conversationem juxta Apostolum 
debet semper habere in coelis (Philipp. 11, 20). Per 
coloris mutationem fraternam compassionem , ut 
Apostolus alt, Gaudere cum gaudenlibus (Rom. xu, 15). 
Quod propria est pontifici, significat rationem subli- 
mium non patere nisl perfectis. Per hoc quod est 
vestis interior, οἱ non cingitur, virtutes anima soli 
Deo cognitas sine intermisslone semper habendas. 
Per dalmaticam vero, qua candld...... [f., candida 
est, et) lineis coccinels ante et retro a summo usque 
deorsum decoratur...... munditia cum utriusque 


diei cum antiphonis suis cantatis, οἱ dicto capi- D Testamenti predicatione, et Dei proximique dilectio- 


tulo (296) responsorium a duobus clericis absque 
cappis cantetur, quod hymnus sequatur. Et ad 
Magnificat, altare incensetur. In matutinis invitato- 
rium a duobus absque cappis cantetur, quod hymnus 
sequatur; Te Deum laudamus, excepto adventu et 
quadragesima , dicatur. Hymnus in nocturnis et 
laudibus dicatur, (206) In matutinis, exceptis prze- 
fatis temporibus, una tantum antiphona cantetur ; 
post prímam processio flat, ut predictum est. Offi- 


ne, designatur, quibus fulgere debent sacerdotes 
atque diaconi. Per duodecim flmbrias, quas uirz- 
quelinee 87 in se continent, duodecim rami vir- 
tutum , qui ex charitatis radice...... : quos etiam 
Apostolus enumerat, dicens : Charilas  paliens, 
benigna est (1 Cor.xur, 4), et reliqua. Tertia vero 
linea, qua..... 

Reliqua desiderantur in codice Salicosano (Gall. de 

Satulceues), unde hec excerpla sunt. 





JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


64 





OBSERVATIONES 


AD LIBRUM 


DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS 


88 (1) Domino vere sancto, et meritis honorando, À majores proferri possunt, Carolus Calvus Francorum 


Maurilio. Operis &tas statim ex iuscriptione deprehen- 
ditur. Cum enim Joannes noster Abrincenses infulas 
ante annum Christi 1061 non inierit, ut superius 
observavimus, Maurilius autem in pontificatu annum 
1067 haud excesserit, extra dubium est librum qui 
superstisti dicatus est, intra illius septennii tempus 
scriptum fuisse. De Maurilio note sanctitatis anti- 
stite (qui primarium Deipare templum perfecit et 
dicavit) preter ea quae exstant apud vulgatos aucto- 
res, Guillelmum Picetavinum in gestis Guillelmi du- 
cis, Willelmum Gemeticensem l. vi: Hist. Norman., 
c. 24 et 38; Ordericum Vitalem eecles. Hist. l. 1v 
et v. Willelmum Malmesburiensem De gestis regum 
Angl. lib. ri, et alios, consulendá sunt gesta archi- 
episcoporum Rotomagensium ex ms. codice eburneo 
ecclesi: metropolitan ; quibus, quod hac parte 
prolixiora sint, omissis, duo notatu digna huic loco 
inseruisse non pigeat. 1l. In antiquo libro pontificali 
ejusdem ecclesixz formulam exstare professionis fidei 
de veritate carnis et sanguinis Christi in Eucharistia 
contra Berengarium ejusque successores in concilio 
provinciali, presidente huic sancte sedi (verba sunt 
formula) venerabilis memorie Maurilio, latam, quam 
integram hic describere supervacaneum duximus, 
quod religiosissimi D. archiepiscopi beneficio, una 
cum doctissimis ejus scriptis in lucem jam pro- 
dierit. 89 2. Locum illum; qui Maurilii primum 
deinde Guillelmi cardinalis de Stotevilla, sepulcro 
quondam illustris, nunc mutata rerum facie vacuus 
in navi basilicze visitur, clero Rotomagensi semper 
venerationi fuisse, hacque de causa solere statis 
diebus thurificari. Ejus autem rei ratio non modo ex 
antistitis sanctitate petenda est, cujus ille tantam 
posteris opinionem reliquit, ut locus is vulgo S. Mau- 
riii tumba diceretur : verum etiam ex antiqua tra- 
ditione, qua sibi persuasum habuere majores nostri 
altare maximum antiquitus ibidem fuisse constitu- 
tum, ut aperte indieant littere canonicorum Roto- 
magensium ad eumdem cardinalem, quarum exem- 
plar in ecclesi; scriniis asservatur. JoANNES PnE- 
VOST. 

(2) Sancte Rotomagensis ecclesie. Familiaris reli- 
giose antiquitati loquendi modus, cujus tot exempla 
passim occurrunt in sacrarum zdium monumentis, 
maxime vero domesticis, ut czcutire videantur in- 
meridie qui id improbent aut nesciant. Ne longius 
evagemur, hujus veritatis testes omni exceptione 


rex in diplomate pro rebus ejusdem ecclesise : Ri- 
culfus venerabilis Rotomagensis archiepiscopus detu- 
lit. serenitati nostr& preceptum avi nostri dive me- 
morie domni imperatoris Karoli, in quo continebatur, 
quod ad  pelitionem sancte | recordationis domni 
archiepiscopi — Remigii, predecessoris sui, quasdam 
villas viris sancig sue metropolis ecclesie  Rotoma- 
gensis canoniciá in aula S. Marie Domino deser- 
vientibus, etc., delegasset. Ricardus Normannis dux 
in charta pro monasterio Fiscannensi : Accilis toítus 
nosire dicmcesis episcopis, Roberlo scilicet sancte Ro 
tomagensis ecclesie archiepiscopo, necnon el Radulfo 
sancte Bajocensis ecclesie praesule, etc. Robertus 
Normannie dux cognomento magnificus, et Rober- 
tus Rotomagensis archiepiscopus in charta de rebus 
ejusdem ecclesie : Placuit nobis res sancie ecclesie 
Rolomagensis, que capitalis οἱ metropolis est. regni 
nostri, etc., confirmare. Philippus I Francorum rex 
in diplomate archivi archiepiscopalis dato anno 
Christi 1091 : Concedo abbatiam S Mellonis de 
Pontisara domno Willelmo | Rotomagensi archiepi- 
&copo, el omnibus successoribus suis, el. dono in feu- 
dum, ut eam de me et successoribus meis perpeluo 
teneant. αὐ honorem et exaltationem 9 sancte Ro- 
tomagensis ecclesie. Ludovicus XII rex in litteris con- 
cessionis duorum modiorum salis in gratiam canonico- 
rum Rotomagensium datis Blasiis anno Christi 1506 : 
His denique temporibus huic sancie ecclesi — Roto- 
magensi pra&est, volente Deo creatore, Georgius de 
Ambasia nosler consanguineus carissimus, | sancte 
sedis apostolice et Romane ecclesie cardinalis, lega- 
(usque de latere nobis probatissimus, nostrique imperii 
patricius et consiliarius fidelissimus. Pn. 

(3) Joannes Abrincacensis. Sic Bajocacensis, et 
Parisiacensis, pro Bajocensi et Parisiensi passim 
ejus evi scriptoribus. Rectius forte Abrincatensis, ut 
apud Ordericumr/ecclesiast. hist. lib. 111, 1v, viu et xu. 
Porro de Joanne, preter testimonia superius ad libri 
limen allata vide eumdem Ordericum lib. iv et v, et 
Mattheum West monasteriensem ad annum Christi 
1073 et 1079, quibus adderem anonymum S. Audoeni 
monachum, nisi Joanni parum equus videretur. Pn. 

(4) Postquam de metropolitana sede stillare vide- 
bimus. Concilium  Rotomagense celebratum sub 
Waltero de Constantiis archiepiscopo A. C. juxta 
veterem Gallis caleulum 1189, 3 idus Februarii 
can. 1 : Antiquorum Paírum — nosirorum — vestigüs 


05 


NOTA AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


66 


adiuerentes in primis decernimus, ul omnes su[fraga- A (ulares. Item. statuimus, quod quicumque ad missam, 


met ecclesi mosire in legendo et psallendo usum 
hujus sacrosancie ecclesie — metropolitan — imiten- 
lur. PR. 

(5) Item concilium Toletanum xi, can. 3. 

Juxia Carthaginense concilium. Quartum scilicet, can. 
44 et 45, quorum alter ad tonsuram, alter ad habitum 
pertinet. Prioris mentem ne quis suo arbitrio interpre- 
taretur, placuit concilio 1v Toletano tonsure formam 
disertis verbis ita presscribere can. 41 : Omnes clerici, 
vel lectores sicul ἰουϊ et sacerdotes, detonso superius 
toto capite, inferius solam circuli coronam relinquant : 
non sicut hucusque in Gallicie parlibus facere lecto- 
res videniur, qui prolizis, ut laici, comis, in solo ca- 
pilis apice modicum circulum — tondent. — Ritus enim 


evangelium οἱ epistolam, in labula scriptus fuerit, 
tonsuram ac barbam se radi faciat : alioquin in officio 
suo nequeat ad allare, donec rasus fuerit, minisirare : 
decernentes ui hoc statulum, et omnia alia edita in 
hoc capitulo generali , iter illa statuta numerentur, 
quce quilibel canonicus in sua receptione jural servare. 
Plura de tonsura Isidorus De ecclesiast. offic. 92 
lib. 11, cap. 4; Albinus Flaccus Alcuinus, lib. De 
div. offic. ; Amalarius item De ecclesiast. offic., lib. 
n, cap. 5; Rabanus Maurus De institut. clericorum 
lib. 1, cap. 3; Rupertus, abbas Tuitiensis, De div. 
oflic., lib. i1, cap. 25 ; concilium Agathense can. 20 ; 
Stephanus ]I papa in responsis in Carisiaco villa ad 
aunum Christi 754, can. 18; concilium Aquisgra- 


isti in Hispania hucusque herelicorum fuit. Unde Bneuse A. C. 816, lib. 1, qui est de institutione cano- 


oportei ut pro amputando ecclesie scandalo, hoc 
signum dedecoris auferatur, et una sit tonsura, vel 
habitus, sicut totius Hispani& est usus. Qui autem 
hoc non custodierit, fidei catholice reus erit. Astipu- 
latur huic instituto omnium fere locorum et tempo- 
rum consensus, 9| ut mirum non sit, si tam se- 
vere in ejus contemptores ecclesiastice leges anim- 
adverterint. Testantur id antiqua provincie nostre 
decreta, atque in primis concilium Rotomagense sub 
Waltero can. 5: Sacerdotes et clerici coronas habeant 
patulas εἰ decentem  crinium. circumferentiam. Istius 
constitutionis (ransgressores ab ecclesiasticis beneficiis 
suspendantur. Qui vero beneficia non habuerint , et 
ila comam  nutrierint, privilegio careant clericali. 


nicorum, cap. 1; Coyacense anno Christi 1050; 
West-monasteriense anno Christi 1175 ; Eboracense 
anno Christi 1105; Oxoniense anno Christi 1222; 
Londinense anno Christi 1237; Ravenn. 1, anno 
Christi 1286, rubr. 3; Ravenn. ΠῚ, anno Christi 
1314, rubr. 10; Ravenn. iv, anno Christi 1317, 
rubr. 4; ac demum Patrum «state Rotomagense 
anno Christi 1581, tit. De episc. el capiti., 8 7, et tit. 
De curat. οἱ aliorum offic., 8 9, et Remense anno 
Christi 1385 tit. De clericis in gen. $ 18. Pn. 

(0) Variis nec rubeis utantur indumentis. Piuri- 
mis conciliorum decretis idem fuit prohibitum. Unde 
autem heteromallon rubeum in cappis hiemalibus 
canonicorum sumpserit exordium non liquet, huic 


Praecepta nova Petri de Colle-medio archiepiscopi, C enim instituto repugnat. 


qui sedere copit anno Christi 1237 : Cum in tonsura 
εἰ mazime habily differre debeant a laicis sacerdotes, 
in quibus plures invenimus istis temporibus delinquen- 
les, precipimus quod omnes coronam magnam ha- 
beant, el tonsuram altam et bene rotundam. Et qui in 
his de cetero invenietur culpabilis, gravius punietur. 
Concilium apud Pontem-Audomari habitum anno 
Christi 1207 [sedente archiepiscopo Odone Rigaltio], 
clericos, etiam uxoratos, ad deferendum tonsuram 
et habitum clerico congruentem trinis monitionibus 
adigi precipit, et addit: Denique si post premissas 
moniliones aliqui clerici in apostasia tonsur& el ha- 
bitus permanserint et. conlingat quod. pro suis excessi- 
bus a secularibus judicibus capiantur, ἐπ criminibus 


(7) Quod capul nostrum ex apostolica doclrina in 
superiori parte radimus. Primis ^emporibus radere 
caput minus usitatum fuisse videtur quam tondere, 
nam S. Ilieronymus in caput xiv Ezechielis ait 
Perspicue demonstratur ne rasis capitibus sicul. sacer- 
dotes cultoresque 1sidis εἰ Serapis non esse debere; 
hujusque usus moralem rationem affert S. Gregorius 
lib, τι Pastoralis, cap. 7, et lib. 1 Regist., ep. 24. 
Ex apostolica autem doctrina dicitur descendere, 
sive quia tonsuram gestamus exemplo S. Petri, ut 
habet ordo Romanus ; isque ita in memoriam Domi- 
nice passionis attonsus est, ut legitur apud Bedam 
lib. v. Hist., c. 22, sive quia eam Petrus instituit. 
ut tradunt Gregorius Turonensis lib. 1 De mirac., 


comprehensi; non precipiemus eos per censuras eccle-]) cap. 28, concilium Triburiense can. 20, et Gemma 


siasticas liberari. Eadem fere sanxit concilium aliud 
ibidem anno Christi 1279 (Collect. conciliorum Ro- 
tomag. pag. 276) celehratum. Tepescente demum 
disciplina, cononici Rotomagnenses in capitulo gene- 
rali anno Christi 1311 hsec de tonsura et habitu 
statuerunt : Ut quanto ecclesia nostra ceteras mobili- 
tate precellit, sic ejus ecclesiastici servitores majori 
honestate a. ceteris distinguantur : statuimus ut uni- 
versi canonici, capellani, et clerici chori mosiri tonsu- 
ram amodo deferant congruentent; in quantitate, fere 
similem lonsure puerorum de altari, α quibus circa 
hoc antique consuetudinis servatur honestas. Nec 
quisquam predictorum amodo consuitios deferat so- 


anima lib. 1, c. 195. 

(8) Per coronam capiliorum, quam in inferiori parte 
portamus. Hinc planum est clericos circulum cri- 
nium. in modum corone olim deferre solitos, sicut 
hodie gestant Franciscani. Idem quoque praecipitur 
in synodo Ebroicensi a. 1576, cap. 3, de vita et ho- 
nestate curatorum et aliorum ecclesiasticorum, art. 3, 
et in Rituali seu Manuali Rotomagensi 93 1651 
edito, part. 1, pag. 383, in hunc moduni: Clerici 
professionis sug memores Dominice corone signum 
in capite religiose deferant ac nunquam dimittant. Qui 
secus fecerint, tanquam ecclesiastice desertores mili- 
(im, sacrorumque canonum contemptores districte, 








6 


cum dedecore ejiciantur ; item ut capillorum pars 
inferior in corone speciem. pracidatur, ita. ut oculi el 
aures pateant. Ibidem pag. 400. 

(9) Barbam radimus. De rasura barbe vide Ordi- 
nem Romanum, et Rituale Rotomagense ibidem. 

(10) Quater nocte ei die. Alludit haud dubie ad id 
quod legimus lib. t Esdre, c. 0, Legerunt ín volu- 
mine legis Domini Dei sui quater in die, et quater 
confilebantur ; sed quod psalleretur quater in nocte, 
neque exstat in Hebraica veritate, neque in editione 
LXX Interpretum, neque in latina vulgata. Quapro- 
pter hanc additionem videtur Joannes noster mu- 
tuatus ab Amalario lib. 1v De ecclesiast. officiis c. 3, 
eamque Amalarius desumpsisse ex Beda in Esdram, 
quem ibi laudat. 

(11) Quinque psalmos canimus, sed (rina sancte 
Trinitatis glorificatione  conneclimus. Per quinque 
psalmos cum trina glorificatione intellige psalmum t: 
Deus in nomine, et quatuor octonaria seu divisiones 
psalmi: Beaii immaculati, quas divisiones etiam- 
num sub duplici glorificatione canimus, cui consonat 
Gemma anim lib. 1, c. 60 et 61. Quod etiam vide - 
tur in Psalterio Rotomagensi anno 1507, in alio item 
psalterio Parisiis anno 1540 apud Franciscum Re- 
gnault, in diurnali Lexoviensi anno 1542, in Brevia- 
rio Parisiensi anno 1557, et in Breviario Abrincensi 
an. 1592 editis. Fortasse tum temporis in Ecclesia 
Rotomagensi feriales psalmi non recitabantur ad 
horam primam, ut videtur in Breviariis Parisiensi et 


Abrincensi supradictis: alioqui non quinque, sed C 


sex essent numerandi. 

(19) Quibus fidem catholicam α B. Athanasio expo- 
sitam adjicimus. Symbolum S. Athanasii in Ecclesia 
Rotomagensi per totum annum, nullo excepto die, 
olim decantabatur, ut videtur in ordinario ms. ad 
usum Rotomagensis ecclesie, ex bibliotheca clarís- 
simi et eruditissimi viri D. Emerici Bigot ; cui etiam 
consonat Gemma animz lib, 11, c. ὅθ, his verbis: 
Fidem, Quicumque vult, quotidie ad primam iterat 
(ecclesia) 94. quam Athanasius Alexandrinus episco- 
pus rogaiu Theodosü imperatoris edidit. ltem in 
Breviario Rotomageusi anno 1401 edito per totum 
annum etiam in feriis dicitur. Habetur quoque in 
Psalterio Rotomagensi an. 1507 et 1586, in Diurnali 


is 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 68 
correciioni subjaceanl, οἱ αὖ eoclesiasticis. conventibus A. 


(14) Bis tres psalmos. Idem hic accipe quod supra, 
id est, psalmi hujus per octo versus sex divi- 
siones. 


(15) Oratione Dominica, et precibus, et psalmo, 
MiSERERE MEI Deus, genuflectendo. Hxc habentur in 
Breviario Rotomagensi edito anno 1491, in Psalteriis 
Rotomag. A. 1507 et 1580, in Breviario Rotomagensi 
anno 1578, in Diurnali Lexoviensi anno 1542, in 
Breviariis Parisiensi, Abrincensi, Fontebraldensis 
ordinis an. 1586, et in Diurnali Carthusianorum. 
Hzc tamen in Ecclesia Rotomagensi non servantur, 
exceptis feriis : Adventus, Quadragesima , quatuor 
Temporum et jejunii, in quibus non dicitur psalmus 
Miserere, nisi in Vesperis. 

(16) Nocturnalia succedunt, in quibus Vespere. 
Apud antiquos Vesperas ad noctem pertinuisse, οἱ 
ejus initio recitari solitas constat, imprimis ex S, 
Hieronymo ad L:etam: Assuescat, inquit, accensa, 
lucerna. reddere sacrificium vesperlinum, Isidorus lib. 
vi Origin., c. De officiis: Vesperlinym officium esi 
in noclis inilio. Concilium Emeritense can. 2 : Ve« 
speriino tempore post lumen oblatum dicitur. vespertj» 
num; et innumeris aliis scriptoribus tum Grecis 
tum Latinis, apud eminentissimum cardinalem Bona 
De divina psalmodia c. 10, sect. 5. Unde officium 
vespertinum a concilio Toletano 1, cant, 9, dictum 
est lucernarium, ἃ 95 sancto Basilio cap. 29 lib, 
De Spiritu sancto, jJwcernaria gratiarum actio; a 
Cassiano lih. πὶ De institut. renuntiant. c. 3, jucer- 
nalis hora. Et licet ante noctem Vesperas agi vo- 
luerit sanctus Benedictus c. 4] Regule, idque jam 
suo tempore in usu positum fuigse testetur Amalarius 
De ordine antiphon. cap. 6, ut ante solis occuhitum 
celebraretur vespertinale officium, illud tamen ad 
noctis initium quando ad dormitionem accedimus 
retulit Hugo Victorinus lib. u De offic. ecelesiast., 
c. 5, etiam Joanne nostro posterior. 


(17) Hymnus sancie Marie. Per hymnum sancte 
Mariz intellige canticum Magnificat : 1ta enim apud 
Amalarium lib. 4, c. 7, de vespertinali synaxi pre 
eodem cantico usurpatur. 


(18) Incensum — super | altare offertur. Sic quoque 
ibidem Amalarius: Infendat summus sacerdos qui 
vicem tenet. Aaron in. ecclesia, quia debeat incensum 


Lexoviensi anno 1542, in Breviario Rotomagensi sub D offerre Domino super aliare; post hoc sequilur] hym- 


cardinali Carolo Borbonio Rotomagensi archiepiscopo 
anno 1578 editis, et ut Diurnali Carthusianorum le- 
gitur quotidie ad Primam; item in Breviariis Pari- 
siensi et Abrincensi prefatis, quod symbolum D. 
Franciscus de Harlay 1 in Breviario Rotomagensi ad 
Dominicas de tempore redegit. 

(13) Teriiam vero. Alia preterea rationem de 
Tertiz, Sext: Noneque officiis offert Isidorus De 
ecclesiat. offic. lib. 1, cap. 19. Horam, |inquit, ter- 
tiam, sextam, et nonam Daniel et tres pueri suppli« 
cationibus devoverunt, scilicel ut ab ortu diei in lem- 
pus precationis (res ΠΟΥ porrecie Trinitatis nobis 
reverentiam declararent. Pn. 


nus sancte Marie. Et Guillelmus Durandus Ration. 
div. offic. 1. v, c. 9, de vesperis. Item Rituale Roto- 
magense anno 1651, p. 1, pag. 392. Altare juzía 
consueludinem | ecclesie cathedralis thurificatur extra 
missam a celebrante cappa induto, genuflezo, triplici 
ductu cum osculatione in. omni quidem officio, excepto 
simplici et feriali ad Benedictus εἰ Magnificat ; 
(postea ab acolytho celebrans et chorus) in triplici 
vero, etiam ad hymnum: Te Deum, ab eodem cele- 
brawje, οἱ ante primam lectionem homilie a diacono, 
el ín nocle. nativitatis Domini ante ociavam etiam et 
nonam lectionem ab eis qui lecturi. sunt, — similiter 
cappa indulis εἰ genuftexis ; qui ritus in ecclesia 


o6 


NOTA8 AD LIBRUM DE OPFIG. ECCLES. 


70 


cathedrali οἱ quampluribus civitatis Rotomagensis Α siepe nuncupatur. Mafulini officium | appellant. quod 


parochialibus ecclesiis observatur. 

(19) Cum oratione Dominica el precibus, erceptis 
festis. 1ta apud Carthusianos, antiqua Breviaria et 
Psaiteria Rotomagensis ecclesia, necnon Lexovien- 
sis, Parisiensis, et Abrincensis. Nunc autem, ut supra 
monuimus, non dicuntur preces nisi in feriis Adven- 
fus, Quadragesima et diebus jejunii. 

(20) Quia vero post vesperas. Ex hoc loco apparet 
Jeannis δου Completorium separatim a vespertino 
officio persolvi consuevisse. Quem sincere antiqui- 
tatis usum 96 optandum esset in collegiis canoni- 
corum et per urbanos saltem titulos restitui. PR. 

(21) Hymnum justi Simeonis. Scilicet canticum 
Nune dimittis, hymnus enim pro cantico a sacrorum 


vocamus Laudes, ait Radulfus Tungrensis proposit. 
14. Hujus tamen yocis apud auetorem nostrum 'ame 
bigua est significatio, nam in ordine diei Pascha per 
officium matuinale nocturnum intelligit. Matulinale, 
inquit, officium duo cantores cappis induti regant. In- 
vilatorium a quatuor, etc. Post matutine Laudes, ubi 
Laudes ab oflicio matutinali distinguit; initio autem 
operis matutinale ofücium sumit pro Laudibus, illud 
enim perspicue sejungit a nocturno, et ceteris aliis 
omnibus horis quas ibi sigillatim recenset: quam 
acceplionem, qua& omnium maxime propria est judi- 
cio eminentissimi cardinalis Bona c. 5 Divin. psal- 
mod., sect. 1, et ad antiquorum mentem accommo- 
data, hoc loco retinet. 


rituum interpretibus aliquando usurpatur, ut supraB (28) Cum oratione Dominica et precibus. Ita et in 


declaravimus, quod etiam de hymno Zacharise in- 
telligas. 

(23) Oratione Dominica, et. Symbolo el confessione 
$05 funienles. Exceptis triplicibus, duplicibus, et 
intra oetavas. 

(83) Quam lectio precedit de exemplis sanctorum 
Pairum. Idem habetur in Ordinario Rotomagensi ms. 
per totam quadragesimam. Ita quoque sanctus Bene- 
dictus in Regula cap. 42, quod à monachis sancti 
Benedicti religiose observatur ; legitur enim sive de 
gestis ipsorum, sive de operibus. 

(84) Media nocte ad confitendum Domino surgere 
debemus. Sic 8. Hieronymus in epitaphio sancte 
Paule : Mane, hora lertia, sezía, nona : vespere, 


Ecclesia Rotomagensi ante sexaginta annos id obser- 
vabatur, ut patet ex Breviarii an. 1491, 1578, et 
Psalteriis Rotomag. an. 1507 et 1586; item in Pari- 
sjensi, Lexoviensi et Abrincensi Ecclesiis olim reci- 
tabantur, ut constat ex Diurnali Lexoviensi an. 
1942, et antiquis Breviariis Parisiensi et Abrin- 
censi. 

(29) Signo pulsante. Concilium Aquisgranense c. 
3l: Mox enim ui auditum fuerit signum, festinato 
omnes ad ecclesiam conveniant, quam non. pompatice 
aut inhoneste, vel. incomposite, sed. cum revereniia et 
Dei timore ingrediantur. Vide epilogum ejusdem con- 
cilii c. 45. Pg. 

(30) Ubi religiose consistentes, non hac aut illac 


sociis medio , per ordinem psalterium. cantabant. Et C 86 moventes nec. aliqui. confabulantes. Hic attendant 


sanctus Athanasius lib. De virginitate : Media nocte 
surgito, et laudato Dominum Deum tuum. Item sanctus 
Augustinus serm. δ de tempore : Rogo vos, ad vigi- 
las maturius surgite. S. Isidorus De ecclesiasticis 
offleiis lib. τ, c. 22 de vigiliis, Radulfus decanus Tun- 
grensis De canonum observantia proposit. 14, aliique 
divinorum officiorum expositores. 

(96) Adjutorem invocamus ; postque hymno diclo. 
Signifleare videtur statim post versum : Deus in adju- 
torium, dici hymnum, et omitti solitum invitatorium 
jn officio feriali, cujus usus, si ita tulit, ratio me fu- 
git ; scribit enim Durandus Ration. 1. v, c. 3, et l. v1, 
e. 72, non omitti Invitatorium, nisi in officio Epi- 
phanis, tridui ante Pascha, et offüccio defunctorum 
quando funus non est presens, secutus antiquos de 
sacris officiis tractatores ordinem Romanum, Alcui- 
num De Coena Domini, Amalarium l. tv, c. 21, Hono- 
rium 1. π|, Gem. anime, c. 88. 

(36) Duodecim psalmos canimus. Quod observat Ec- 
clesia Rotomagensis in feriis extra tempus paschale. 
In Dominicis vero diebus duodecim psalmi canun- 
tur in primo nocturno, quorum cuilibet versus : 
Gloria Pairi subjungitur, licet apud Joannem no- 
strum quatuor psalmi una 97 glorificatione copu- 
lentur; cui consonat Guill. Durandus Ration. divin. 
effic. lib. v, c. 3. 

(27) Per offcium Maiutinale. Intellige laudes, eo 
enim nomine ab offleiorum divinorum expositoribus 


clerici quanta modestia in Ecclesia Dei consistere de- 
beant, sic enim statuit concilium Aquisgranense anno 
816, c. 131 : Omnes igitur ab otiosis sermocinalioni- 
bus auditum pariter castigent οἱ linguam ; in. ecclesia 
cum limore el veneratione síantes , aut. orent, aut 
cantent, aut. audiant. Et Grodogangus Metensis epi- 
scopus in Regula canonicorum, c. 26 : Moz audilo 
signo omnes canonici festinent ad. ecclesiam ; el. mon 
pompalice, aui inhonesle, vel incomposile, sed cum 
Dei timore ingrediantur eam : mec cum baculis au 
fustibus in. choro, exceptis debilibus, 98 sed religiose 
illis standum el psallendum est. Postea ipse conqueri- 
tur quod clerici negotiis secularibus se implicantes 
ad divinum officium peragendum viderentur inepti. 


D Moz, inquit, ui ecclesiam ad divinum officium. per- 


agendum intraverint, ita fatigati videntur, ut nec ora- 
lioni vacare, nec ad psallendum stare valeant; sed 
polius sedentes, non divinis, sed vanis solent instare 
loquelis. Et statuta antiqua capituli cathedralis ec- 
clesi& Parisiensis : Ibi simplices et erecti stent, ca- 
veant a confabulatione, cachinno οἱ risu, psallant gra- 
viler et modesie coram Deo, memores eorum facta 
aliis minoribus ministris exemplum fore. Plura de 
psalmodia et cultu Dei statuit concilium Basileense 
sess. 21, αὶ 3, 4 et 6. De confabulatione autem et 
divagatione in ecclesia vide concilium Rotomagense 
anno 1522 habitum, sedente Georgio II de Ambasia, 
tit. 1, cui consonat Rituale Rotomagense an. 1651 p. I, 





71 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


T2 


pag. 387 : Infra chorum nulla fiant colloquia , non À dicuntur, nec fit confessio in festis triplicibus, du- 


sint qui risu, aliove incomposito, seu minus modesto 
aciu, rem divinam turbent : non qui cum ceterorum 
scandalo dormiant, vel lilleras, aut alias scripturas 
legant : non qui privatim. officium vel alias orationes 
recitent, etc. 

(31) Et ad Gloria Patri, ad allare se inclinando 
vertentes. Idem precipit Rituale Rotomagense an. 
1651, p. 1, p. 388. Ita tamen ut surgant ad. y. Glo- 
ria Patri οἱ Sicut erat, in principio horarum, et in 
fine invitatorii, psalmorum et canticorum, et ad. eum- 
dem versum Gloria Patri in fine responsoriorum. 
Quod ex parte servatur in ecclesia cathedrali, stant 
enim omnes, vel surgunt quotiescumque cantatur : 
Gloria Patri, soli vero de minima sede vertunt se ad 


plicibus, nec infra octavas. 

(37) Prima finita in capitulum fratres conveniant. 
Regula canonica S. Grodogangi episcopi Metensis de 
hora prima. Hoc ezrypleto conveniunt ad capitulum 
quolidie, el ex ἰδία institutione, quam propler illorum 
ulililatem Deo auxiliante fecimus, in. unoquoque die 
aliquod capitulum relegant, preler diem Dominicum, 
et quariam, el sextam feriam οἱ solemnitates sancto- 
rum, in. quibus relegani iractaius, et alias homilias, 
vel quod. edificel. audientes, etc. Et episcopus, vel ar- 
chidiaconus, vel qui in loco illorum praeesse videtur, 
ibidem quod jubere habet, jubeat, et quod. corrigere, 
corrigat, et quod 1 OO faciendum sit, ordinare stu- 
deat. Posi lectionem recitantur ctas mensis el lune, el 


altare : at in plurimis urbis et dicecesis parochialibus B sanclorum, quorum festa crastinus excipiet dies, etc. 


ecclesiis vertunt se et inclinant omnes. 


(32) Chorum non exeant, majores absque decani, 
minores absque licentia cantoris. Idem Rituale Roto- 
magense : Quandiu celebratur officium, nullus e choro 
discedere pra&sumat, misi officii causa, vel urgente 
gravi necessitate. Nunc in cathedrali ecclesia quilibet 
canonicus injussu decani vel cantoris pro suo placito 
egredi potest post primi psalmi recitationem ; verum 
(excepto pane quem sic percipit ad matutinum) omnes 
fere alias distributiones amittit, nisi regrediatur in 
chorum antequam officium absolvatur. 


99 (33) Ante et retro inclinet. Sic etiam Rituale 
Rotomagense, an. 1651, Profunde inclina versus 


allare, et faciunt. reverentiam ante el retro. Item in( debel immutari. Postea $ 


veteri ordine ad recipiendum canonicum cathedralis 
ecclesi: Parisiensis : Factis versus orientem, deinde 
versus occidentem debilis inclinalionibus. In ecclesia 
autem cathedrali Rotomagensi fit reverentia versus 
altare et chorum alterius partis. Id sic intelligendum 
puto. Ante allare et reiro, scilicet ante crucifixum 
in navi constitutum, vel ante decanum qui prope ja- 
nuam consistebat, ut solet in festis triplicibus. Eo 
enim modo a monachis Grandimontensibus observatur 
hec inclinatio, quz etiam in antiquioribus consue- 
tudinibus Cluniacensis monasterii sepissime legitur. 
Spicil. t. IV. . | 


(34) Exceptis diebus Nativitatis Domini et Pente- 
costes. Quibus temporibus antiphona de tempore 


Concilium Aquisgranense A. C. 816, l. τ, cap. 123 
De institutione canonicorum : Uf quolidie ad colla- 
lionem veniant, ubi el hanc institutionem el. aliarum 
Scriplurarum sanctarum  lecliones perlegant, el pro 
admissis veniam postulent, εἰ senlentiam pro quali- 
(ate admissi suscipiant; ubi etiam de communi 
profectu ei utilitate Ecclesie pertractent. Consuetu- 
dines Ecclesie — Rotomagensis scripta tempore 
Ricardi de Constantiis decani ante annos 400 ex 
veteri codice ejusdem Ecclesie : Jn capitulo finita 
lectione prout decet, debet legi tabula, que debet 
ordinari el. conscribi secundum exigeniiam temporis, 
et prout convenit singulis dignilalibus εἱ ordinibus 
canonicorum et servienlium in choro, que postea non 
! olet fieri compotum , et 
iunc et ibi solent. recipi excusationes canonice, vel 
reprobari ; ibi eliam faciende sunt gratie vel a de- 
cano, vel ab hebdomadario, si que sint facienda. 
Post hec solent. recitari marantie et. offense. diei el 
horarum praecedentium, et ibi puniri. Item qualibet 
die Veneris debent convenire omnes canonici in ca- 
pitulo hora capituli, el ibi finitis premissis debent 
traclare negotia Ecclesig : nec se debent absentare 
canonici, neque traclatum impedire, nisi finitis negotiis, 
vel licentia accepta a decano, vel hebdomadario, si de- 
canum abesse contigerit. Et ibi debent observari honor, 
honestas, commodum Ecclesie, sine simulatione et. per- 
&onarum acceptione, el absque fidelitatis el conscientia- 
rum l&sione. Et qui non venerit, vel sine licenlia reces- 


paschali sumebatur, sicut habetur in breviariis Ro- D cesserit, panem unius diei amittat. PR. 


tomag. an. 1491 et 1578, et psalteriis an. 1507 et 
᾿ 1586, in quibus legitur : Nota quod per totum annum 
dicitur ad Quicunque aliqua antiphona de suprascri- 
plis exceplo tempore paschali; et in Diurnali Lexo- 
viensi an. 1542 : In tempore paschali post psalmos et 
Quicunque antiphona, Alleluia : Non enim hic agitur 
de symbolo Quicunque, quod ex ordinario Rotoma- 
gensi MS. et istis Breviariis οἱ Psalteriis per totum 
annum etiam in feriis habetur. 

(35) Subsequente capitulo : Domine miserere, in e- 
rialibus diebus. Nunc autem in feriis per annum dici- 
tur capitulum : Pacem et veritatem. 

(30) Confessione facta cum precibus. Preces non 


ltem statuta antiqua Ecclesie Parisiensis : Inde 
ad capilulum progrediuniur, ubi gestis sanctorum el 
diptychis defunclorum perlectis fiunt preces pro eo- 
rum requie. Postea, ter petito Dei adjutorio, subjun- 
gilur versus cum collecia, et lector, data benedictione, 
legit. canonem seu caput regule quod omnes cum 
Summa reverentia | auscultant sedentes ; — iterumque 
data ab hebdomadario benedictione secedunt... Omni- 
bus sextis feriis audiat capitulum defectus chori in 
hebdomada, et delinquentes examinentur, εἰ errata 
corrigantur. Ordinarium Rotomagense MS. ex bi- 
bliotheca Bigotiana, pag. 5. Dehinc in capitulo, el ibi 
audiatur leclio de Martyrologio. Y Pretiosa est in 


73 


NOTAE AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


74 


conspectu Domini. Mors sanctorum [Ol ejus. Ora- ἃ misse cantari instituit, de quibus Gregorius papa an- 


tio : Sancta Maria, etc. Per Dominum. Amen. Deus 
in adjutorium ter dicatur : Gloria Patri. Sicut erat, 
Kyrie eleison. Christe eleison. Kyrie eleison. Pater 
noster. Et ne nos. Et veniat super. Et respice in 
servos. Et sit splendor. Oremus : Omnipotens sem- 
piterne Deus dirige. Dominus vobiscum. Benedica- 


tiphonas ad  iniroitum misse modulando composuit. 
Unde adhuc primus versus ejusdem psalmi canitur, 
qui totus olim ad introitum decantabatur. 

(45) Ceroferarius. Qui apud Grecos acolythus 
nuncupatur, sicut testantur Alcuinus, cap. De ton- 
sura clericorum, et Amalarius Fortunatus De eccle- 


mus. Dehinc legatur obitus si fueril, et. dicatur De —siasticis officiis, lib. 1. cap. 10; Ivo. quoque Carno- 
profundis, et preces ibi pertinentes, ut in Obitario tensis, serm. 2 De vita ordinandorum. ltem Gemma 
ποία. Quo peracto puer dicat : Jube, domne, be- anims lib. 1, De antiq. ritu miss., cap. 178. 
nedicere. Benedictio : Iu. viam mandatorum suorum (46) Diaconum εἰ subdiacomum osculelur sacerdos. 
dirigat nos omnipotens Deus. Amen. Sequatur lectio "Nunc autem in confessione inclinat se tantum ad 
de sermonibus vite clericorum. illos, nec osculatur. Is tamen antiquus est ministros 
(38) Ne aliqua sancti fesüivitas in. crastino cele-  osculandi ritus, cujus meminere ordo Romanus in 
branda omittatur. Sic Rituale Rotomagense an. 1651], | quatuor ordinibus misse, Amalarius, lib. 11 De offic. 
p. 1, pag. 402 et 439. ltem Grodogangus in regula? ecclesiast., c. 0; Honorius lib. 1; Gem. anime, c. 7; 
canonicorum, c. 18 de hora prima : Quotidie ad ca- Hugo Victor, in Speculo eccles., c. 7, ideo (ut opi- 
piulum omnes clericos venire conslituimus, ut anima — nor) quod cum Tertulliano, I. De orat., cap. 10, 
verbum Dei audiat; et episcopus, vel. archidiaconus — nefas ducerent ad sacrificium pacis accedere sine 
ibidem quod jubere habet, jubeat, el quod corrigere, pace; ad quod ut paratiores et idonei magis accede- 





corrigal, et quod faciendum sit ordinare studeat. 
Posi leclionem recitaniur cias mensis et lun, quo- 
rum fesia crastinus excipiel dies. Et Petrus de Ho- 
nestis in regula canonicorum : Cum [fratres post 
Primam in capitulo sane conveniunt, lector petita 
benedictione, mensis terminum, ciatem. lune, feriam 
sequenlis diei eL festa more solito pronuntietl. Unde 
mirum videri potest quod in quibusdam Ecclesiis in 
quibus Martyrologium legitur, ejusdem diei festum 
annuntietur; cum decantatis primis Vesperis, No- 
cturnis, Laudibus et Prima, jam majori ex parte offi- 
cium fuerit celebratum. 

(39) Leclio regule canonicalis. Scilicet Grodogangi 
Metensis episcopi, vel concilii Aquisgranensis. 

(40) Seu pastoralis. Videlicet S. Gregorii pape Li- 
bri pastoralis cure ad Joannem episcopum civitatis 
Ravenng. 

(41) Vel alicujus regularis libri. De sententiis 
sanctorum Patrum, de Vita clericorum post Marty- 
rologium Rotomagense editis, aut de sermonibus 
eorumdem hic agitur. In Ordinario enim ms. cathe- 
dralis.ecclesie legitur : Et sit lectio de sermonibus 
Vite clericorum; aliquando : Legatur de residuo ez- 
positionis, id est, homiliae. 

(42) In festis omnes. In festis solemnioribus omnes 
campane, in duplicibus et semiduplicibus tres tan- 
tum pulsantur. 

(O2 (43) Duo acolythi, unus qui cantet graduale, 
εἰ deferat. candelabrum, aller qui alleluia, ef ferat 
thuribulum. Sic quoque Rituale Rotomagense an. 1651, 
pag. 399. Qua vero de causa quidam ritum illum 
improbent ignoro, cum in nostris habeatur institutis. 
Hlinc etiam patet per ferias olim in Ecclesia Roto- 
mageusi tantum fuisse ceroferarium unum in cele- 
bratione misse; nunc autem duo toto anni tem- 
pore. 

(44) Psalmo dicto. Id est, versu ex psalmis de- 
sumpto; sic enim testatur Honorius, 1. 1. Gem. 
anime, c. 87 : Celestinus papa psalmos ad. introitum 


PaTROL. CXLVII. 


rent signum reconciliationis premittebant : quod 
indicat Missale Ecclesie& Sarisberiensis editum Pa- 
risiis anno 1555, in quo habetur : Deinde osculatur 
diaconum et subdiaconum, dicens : Habete osculum 
pacis et dilectionis, ut apti sitis sancto altari ad pet 
ficiendum officia divina. 

(47) Sacerdos ceterique minisiri relro coram altari 
orent, etc. Hxc non sunt hodierni usus in Ecclesia 
Rotomagensi. 

(48) Diaconus post eum eamdem imitando viam 
consisíat quousque ei sedere innuat. Hoc statuerat 
concilium Laodicenum can. 20, et Rituale Rotoma- 
gense an. 1651, p. 1, pag. 3908. Nec 8ἰαπίε presbylero 
diaconus au subdiaconus | O3 contra sanctos cano- 
nes sedere presumat, sed presbyter sedens innuat eis 
ul. sedeant. 

(49) Ostendit eum esse vicarium Christi. Eadem 
ratione Amalarius, lib. τ, De eccles. offic., cap. 5 : 
Introitus episcopi ad missam, qui vicarius est. Christi, 
ipsius adventum nobis ad memoriam reduci ; et cap. 
10 de sede episcopali : Episcopus, quia vicarius est 
Christi in. omnibus memoratis superius, debet et hic 
ad memoriam mobis inthronizare Chrisli: ascensionem 
et sedem. Sic Christi vicarii sacerdotes apud Hor- 
misdam papam, epist. 60. Pn. 

(60) Ab austro ad. aquilonem candelabra teneant. 
]ta Alcuinus, De celebratione miss: : Canftore inci- 
piede Kyrie eleison collocantur cerei in crdine a 
parte australi ad septentrionem αὖ acolytho, osten- 
dente hoc facto quod miserius sit Dominus  omnipo- 
iene mundo in meridie et septentrione. Nunc vero 
ponuntur ad orientem in Ecclesia Rotomagensi, 
excepto Evangelii tempore. 

(51) Incepto Kyrie cerei deponuntur. Ita. ordines 
passim, et Amalarius, libro 11, cap. 7. Pa. 

[tem rituale Rotomagense, pag. 444. 

(52) Septem candelabra. Septenarium hunc cero- 
ferariorum numerum ex Apocalypsi petitum (de quo 
videndus Ordo Romanus) miramur apud nos in 


3 


75 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


76 


missis pontificalibus exolevisse, ubi vqualis diaco- A c. 232. Et Hugo a S. Victore, De special. miss. obser- 


norum et subdiaconorum numerus perseverat, in usu 
olim fulsse constat ex veteri Libro pontificali disertis 
hisce verbis : In die ordinationis episcopi, manissime 
pulsetur οἱ cantetur Prima : posi quam eatur ad. capi- 
tulum ibique a decano, archidiacono, cantore ei can- 
cellario ordinentur qui debent procedere ministri, sicut 
in majoribus mos est festivitatibus : hoc est, duo 
acolythi cum  thuribulis, duo subdiaconi cum cru- 
cibus, septem  acolyihi cum candelabris et cereis, se- 
plem subdiaconi cum Evangeliorum libris, seplem dia- 
eoni cum sanctis reliquiis, duodecim presbyteri. induti 
planetis, etc. Pn. 
De septenario acolythorum numero in missis pon- 
tificalibus legendum Rituale Rotomagense anno 1651 


vat., 1. 1n, c. 9 sic loquitur : In diebus autem  Ad- 
ventus Domini et. Quadragesimae ministri non. utuntur 
hujusmodi vestibus (scilicet dalmatica et tunica) sed 
casulis. Tamen quando proprium officium assumunt 
casulis se exuunt, quia in (OB proprio officio, id est 
legendo Epistolam vel Evangelium, eos qui ad. pre- 
dicandum a Domino missi sun! repraesentat. Casula 
aulem (alia significat opera que in ilinere observari 
non possuni; significat enim per latitudinem suam 
charitatis amplitudinem. Hec autem. exigitur οἱ in 
loquendo propter quod collo circumdatur, in. operando 
quia super utrumque brachium replicatur, et in cogi- 
tando quoniam pectus inde legitur, et in portando 
aliorum onera eo quod humeri inde ambiuntur. Quee 


editum, p. t, pag. 444. Et Gemma animse, lib. 1, c. B in cathedrali Rotomagensi in Dominicis Adventus et 


4, sic habet : Postquam campane sonaverint. ponti: 
fex ornatus procedit, quem septem acolythi cum lumi- 
nibus preeunt. Hunc ritum restituendum censet Ri- 
tuale Rotomagense an. 1651, p. 1, pag. 502. 

(O4 (53) Inciptente subdiacono epistolam, sacer- 
dos juxia altare sedent. Sicut et hodie fit apud Car- 
thusianos, quo in loco celebrans audit Epistolam, 
Graduale, Alleluia et Evangellum. Ex quibus con. 
stat novissime omnino hunc morem introductum, 
ut sacerdos celebraus legere teneatur ea qum ἃ 
diacono aut subdiacono leguntur, aut quae a choro 
succinuntur. 

(84) Subdiaconus ezceplo tempore  minisirationis 
sum in choro maneat. Id apud Carthusienses mona- 


Quadragesims observantur, preterquam in Domi- 
nica Palmarum, ín qua ministri utuntur dalmatica 
et tunica, ut in Rituali Rotomagensi, an. 1651, p. 1, 
pag. 451 et 466, et in Missali Rotomag., an. 1668, 
De ritu celebrandi missam, prescribitur. 

(59) Casula induitur diaconus. Casula non tantum 
diaconorum et subdiaconorum in ministerio altaris 
peculiare vestimentum, verum etiam omnium cleri- 
corum olím commune erat ornamentum, teste Àma- 
lario, l. u De ecclesiast. offic., cap. 19, De casula : 
Casula vero que pertinet generaliter ad. omnes clericos, 
debet significare opera qua pertinent ad omnes. Item 
ordo Romanus in Cena Domini : Statim duo acoly- 
thi parati cum nigris casulis incipiant exspoliare altaria 


chos non tantum a subdiacono observatur, verum C usquedum flnitur Vespera, postea tollantur. Quibus 


etiam ἃ diacono, qui ubi primum in ministerio alta- 
ris non desideratur, ad locum suum in choro rever- 
titur, et cum aliis misse decantat officium. 

(66) Epistolam, responsorium, tractus, vel alleluia 
sequuntur. Per responsorium intelligas graduale, 
sic a Joanne et aliis divinorum officiorum exposito- 
ribus nuücupatum, quod Epistolae respondeat. 

(66) Per tabulas osseas. De his tabulis vide Ama- 
larium, De ecclesiast. offic. lib. rr, cap. 16. Pn. 

(57) Oportet episcopos et abbates bacwulos de mani- 
bus deponere. idem docet Amalarius, lib. 1:1, De 
ecclesiast. offic., cap. 18 : Usque ad istud officium 
baculis sustentabamur; modo, ut oporlet servos ante 
Dominum stare, humiliter stamus deponentes baculos 


consonat Ivo Carnotensis, lib. De rebus ecclesiaati- 
cis, serm. De signiflcationibus indumentorum sacer- 
dotalium. 

(60) Incensato altari. Altare non incensatur im- 
mediate ante lectionem Evangelii, nec defertur pui- 
vinar a subdiacono ante diaconum ad legendum 
Evangelium, licet idem habeatur apud, Guill. Duran- 
dum Ration. div. offc., lib. rv, c. 24 De Evan- 
gelio. 

(01) Super sinistrum armum imponat. Id est, supra 
sinistram pectoris partem. Idem legitur apud- Ama- 
larium, 1. ΠῚ, c. 18 : Diaconus portat. Evangelium in 
sinisiro brachio, etc. 

(01) Precedentibus ceroferario thuribulique latore, 


e manibus. lllud a cantore cathedralis ecclesie Roto- D cum processione. Id est, in modum processionis. Unus 


magensís observatur. 

(68) Subdiaconus exula casula Epistolam legat. De 
ista casula quam vocamus planetam plicatam sic 
habet Ordinarium Rotomagense ms. pag. 3 : In 
Dominicis autem Advenius Domini οἱ in. Dominicis a 
Sepiuagesima usque αὐ Pascha, sint ad. missam dia- 
conus et subdiaconus in casulis, et ad. Epistolam tol- 
lat. subdiaconus casulam, lecta. Epislola induat eam. 
Et diaconus ad Evangelium  exuat  casulam, ei 46 
more stole in sinistro humero palliet, sicque maneat 
usque in fine misse. Et Amalarius, 1. iu, c. 15: 
Ministri casula se exuunt, quando lectoris sive can- 
toris officium assumunt. Item. Gemma anime 1. 1, 


autem (ut legimus supra) olim erat in misse cele- 
bratione per ferias ceroferarius in Ecclesia Rotoma- 
gensi, cujus vestigium videtur in nostro Rituali, p. 
1, pag. 444. 

(603) Quo leclo candelabra erstinguantur. ldem 
docet Amalarius, lib. ni. De ecclesiast. offic., c. 18 : 
Evangelio reposito post lectionem in loco suo cerei 
exstinguuntur, quia, finita 1 OG predicatione Evan- 
gelii, lez et prophetia cessabunt. Amalario astipulatur 
G. Durandus, Ratiun., l. 1v, c. 24, et expositio míis- 
se subsequens ex ms. codice Bigotiano deprompta. 
Nunc autem remanent accensi per totum misse olfl- 
cium, quo finito celebrans et ministri in sacristiam 





TI 


NOTJE£ AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


18 


recedunt, preeuntibus duobus ceroferariis cum ce- À corpus Christi ante consecrationem ; sed post comse- 


reis ardentibus. 

(64) Incensum sacerdoti in thuribulo offeratur. 1d 
est, incepnsetur : quod de thuriflcatione altaris non 
est intelligendum. 

(05) Quam finilam versus sequatur. Ordinarium 
ecclesie metropolitanae : Síatutum est in. Ecclesia 
Rotomagensi per totum annum versus offerendarum 
secundum suum ordinem cantare, et sub anathemate 
jussum ne dimillantur propter. cleri negligentiam, nisi 
presbyter fuerit promptus ad : Per omnia. 

(66) Cantor aquam linteo coopertam in festis dia- 
cono deferat. idem Alcuinus in libro De divin. Ofli- 
ciis hisce verbis edocet : Cantores more levitarum, 
qui omnia necessaria tabernaculi providebant, quc- 


crationem dico tibi quod jam corpus est Christi. Ad 
posteriorem de quo hic sermo, referenda sunt verba 
illa S. Laurentii ex libro. τ Officiorum ejusdem 
Ambrosii, cap. 41: Cui commisisti Dominici san- 
guinis consecrationem , cui consummandorum  consor- 
tium sacramentorum. Sic enim constanter legendum 
est hoc loco, et in actis ejusdem S. Laurentil, ex 
antiquis codicibus, non sanguinis dispensationem , ut 
perperam habent recentiores, Nam Dominici san- 
guinis consecratio, id est, cum parte oblatz in calicé 
commistio, diaconi custodie et ministerio commit- 
tebatur. Quod munus consummandorum consortium 
sacramenlorum aptissime ibidem appellatur. Pn. 

Et concilium Aquisgranense habitum A. D. 846, 


runt aquam ad fontem, et servant eam coopertam usque B p. 335, edit. Sirmondi, cap. 7 : Sine ipsis sacerdos 


ad iempus sacrificii, et sic eam mundam offerunt. 
Gemma anime simillter de antiquo ritu missarum 
]. 1, c. 38, De cantoribus: Unus cantor oblatam cum 
favone ei vinum. cum. ampulla offert, alter aquam 
vino admiscendam praebet. ld non est hodierni usus. 

(67) Aliis diebus ministret eam acolythus. In hac 
nostra dicces! tam in feriis et Dominicis, quam fe- 
stivis diebus ab acolytho offertur. 

(68) Sacerdos oblationem ita componat. Micrologus, 
De eccles. observat., cap. 10. Oblata in corporali 
posita, calir ad dezirum latus oblata ponatur, quasi 
sanguinem Domini suscepturus, quem de latere Domi- 
nico proftuxisse credimus. 

(69) Incensum desuper offerat. Juxta decretum 


nomen habet, officium non habel, nam swcut in sacer- 
dole consecralio, ita et. in ministro dispensatio sacra- 
menli est, etc. Eadem lsidorus, lib. 11 De offlc. 
ecclesiast., cap. 8. 

(72) Oblata quatuor paries calicis tangat. 1dem 
habetur apud Ivonem Carnotensem, epist. 233, et in 
Ordine Romano, in antiquo ordine misse : Pontifez 
ὁ lalere tangit calicem duas faciens cruces. Tres nunc 
formantur cruces; monent autem rubricarum Missalis 
commentatores cavendum, (O8 ne oblata labium 
calicis tangat hostia, ne fragmenta inde flant, et 
inter alios Bartholomeus Gavantus ibi. 

(75) Oralione finita uterque calicem levent, et simul 
ponant οἱ cooperiant. Hodie diaconus non levat ca- 


concilii Rotomagensis sub Joanne lI, archiep. Roto- C licem, sed tantum discooperit, et post elevationem 


mag., c. 1 : Ut tempore quo Evangelium legitur, fini- 
toque o[fertorio super oblationem incensum in mortem 
videlicet Redemploris nostri ponatur , decrevimus. In 
ecclesia cathedrali incensatls oblatis et altari, in- 
censato etiam sacerdote, in circuitu altaris defert 
diaconus, qui incensatis regum tumulis et altari san- 
ctz Marie acolytho reddit thuribulum, qui nec cle- 
rum nec populum thuriflcat. 

(07 (70) Subdiaconus vero, si fuerit, acolytho. Eo- 
dem modo Ordo Romanus, de officio misse : Quando 
inchoat canonem venit acolythus sub humero habens 
sindonem ἐπ collo ligatam, tenens patenam ante pectus 
suum in parte dextera usque ad medium canonem. Et 
Gemma animz2 de antiq. ritu miss., c. 48 : Acolythus 


cooperit. Olim calix levabatur a sacerdote et diacono, 
simul et deponebatur; verum non solus calix, sed 
etiam hostia in patena calici superposita, ut planum 
est ex Ivone Carnotensi, epist. 233. Adverte autem 
apud auctorem nostrum nihil legi de elevatione cor- 
poris et sanguinis Christi seorsim, ut hodie fit simul 
atque panis et vinum consecrata sunt, ut a populo 
cireumastante adorentuf : quem ritum non puto 
adeo esse antiquum, cum nec in Sacramentario S. 
Gregorii, nec in Sacramentariis excussis, nec apud Pa- 
melium reperiatur, quemadmodum nec in veteribus 
Ordinibus Romanis, neque apud Alcuinum, Amalarium 
Walafridum, Rabanum, neque in expositione misse 
inferius edita, nec apud Micrologum, qui elevationis 


infra canonem patenam involutam (ἐπεί, quam hic D corporis, quae fit simul cum calice antequam oratio 


subdiaconus defert. Hunc ritum observat Parisiensis 
Ecclesía ; verum in Ecclesia Rotomagensi, non aco- 
lythus, sed patenam tenet subdiaconus. 

Cl) Dominici corporis et sanguinis consecratio- 
mem. Consecrationis nomen duobus modis apud 
liturgicos accipltur, vel pro conversione panis et 
vini in Christi corpus et sanguinem, vel pro ipsa, 
ut mystice loquamur, corporis et sanguinis commi- 
stione. Priori sensu intelligendus est sanctus Ambro- 
síus, lib. rv, De sacramentis, cap. 4, cum ait : Quo- 
smodo potest, qui panis est, corpus esse Christi ? conse- 
cratiene.  Consecratio igitur quibus verbis est, et cujus 
sermonibus ? Domini Jesu. Et paulo post : Non erat 


Dominica recitetur, mentionem facit. 

(74) Altare diaconus osculetur , deinde dezteram 
sacerdotis scapulam. Hxc non observantur in Roto- 
magensi Ecclesia. 

(15) Subdiaconus diacono. Hunc ritum retinet Ec- 
clesia Rotomagensis, sed Gemma animse, lib. 1, cap. 48 
sic habet : Acolythus infst canonem patenam involutam 
tenet , quam hic subdiaconus defert : subdiaconus 
praebet archidiacono, quam ipse osculatam uni de dia- 
conibus ad (enendam, οἱ corpus Domini in ea confrin- 
gendum porrigit. 

(76) Alia se diaconum subdiaconumque communi- 
cet. Eadem enim hostia diaconus, subdiaconus et 


79 


populus communicabantur , 
stratur. 

(77) Si autem opus non fueril , lertiam sacerdos, 
aut unus minisirorum accipiat. Qui enim sacris alta- 
ribus olim ministrabant sacramenti hujus participa- 
tione digni judicabantur. Quod autem ad laudationem 
Toletani concilii spectat, Joannes noster videtur hic 
memoria lapsus, non enim in Toletano, sed in Brac- 
charensi concilio 11 exstat haec prohibitio. 

(78) Summa necessilale limoris sanguinis Chrisli 
effusionis. Digna Mauriliani seculi religione cautio : 
sed minus probata [O9 intinctionis consuetudo, 
quam vitandam monet Micrologus, cap. 19, ac paulo 
post abrogavit concilium Arvernense A. C. 1095, 
dum sanxit ut corpus Dominicum et. sanguis Dominicus 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 
ut inferius demon- A ult. ; Gemma anim:e, lib. 1, De antiquo ritu miss., 


80 


c. 90 De canone, et c. 62 De pace Domini ; Joannes 
Belethus in sua divinorum officiorum explicatione, 
c. 48; G. Durandus Mimatensis episcopus, lib. iv, 
Ration. div. ofüc., c. 53 De pacis osculo. Item 
Joannes Stephanus Durantus, De ritibus Ecclesie 
catholice, lib. 11, c. 54 De osculo pacis, expositio 
misse ex vetusto codice; et Odo Cameracensis epi- 
scopus in Expositione canonis : Finis et. consummatio 
sacrificii fit de pace, μὲ maneamus in pace ; unde et in 
consummalione sacrificii osculum pacis sumimus, quo 
el. nosíirum in sacrificio assensum participatione offe- 
rimus, el quod debeamus in pace manere, significamus. 
Quibus consonant Ordinarium Rotomagense ms. plu- 
ribus in locis, Missale Parisiense ms. 300 circiter 


singulatim acciperelur. Diutius viguit abusus ille apud p annorum, in cujus canone, post Agnus Dci, sic legi- 


Anglos, nam in concilio Westmonasteriensi A. C. 1175 
inhibetur, ne quis quasi pro complemento communionis 
intinctam alicui eucharistiam tradal. PR. 

(79) Unumquemque primitus osculetur, etc. Ordo 
Romanus De officio misse et vetus ms. Benedictio- 
nale bibliothecze cathedralis Rotomagensis huic loco 
concordant: Presbyleri ergo et diaconi osculando 
episcopum corpus Chrisli αὖ eo manibus accipiant, 
subdiaconi autem osculando manum episcopi ore acci- 
piant corpus Chrisli ab eo. 

(80) Partem sibi accipiat, el partem | subdiacono 
tribuat. Sic Ordo Romanus et vetus ms. Benedictio- 
pale ibidem : Ipse autem diaconus tenens calicem et 
fistulam stet ante episcopum, usquedum ex sanguine el 


tur : Paz tibi, frater, el omnibus Christifidelibus. Mis- 
salia Rotomagensis Ecclesi; A. C. 1910, 1527, 1576 
et 1604, et Rituale Rotomagense sub Carolo Borbo- 
nio an. 1586 in canone misse: Hic capiat pacem si 
capi debeat, dicendo : Pax tibi, frater, et Ecclesiz 
sancte Dei. Missale autem Ecclesi: Sarisberiensis 
in Anglia anno 1555 editum in canone sic habet: 
Hic deosculatur sacerdos corporalia in dextera parle 
el. summitaiem calicis, e poslea diacono dicat : Pax 
tibi et Ecclesie Dei. Responsio : Et cum spiritu tuo. 
Diaconus a dextris sacerdotis ab eo pacem recipiat, 
et subdiacono porrigat : deinde ad gradum chori ipse 
diaconus pacem portet rectoribus chori, et ipsi pacem 
choro porient uterque sue parli, incipiens a. majori- 


corpore Christi quantum voluerit. sumat, el. calicem et (, bus. In festis vero et feriis quando chorus non regitur, 


fistulam | subdiacono commendet ; εἰ eidem diacono 
nimis caule procurandum est, ne quid in calice aut 
patena. sanguinis vel corporis Christi remaneat. Hec 
et sequentia non usitantur in Rotomagensi Ecclesia. 

(81) 4 quo unus canonicorum pacem accipiat, quam in 
utroque choro majoribus distribuat, etc. Osculum pacis 
olim in fine sacrificii dabatur, ut appareret populum 
ad omnia qus in sacris mysteriis aguntur et in Ec- 
clesia celebrantur przbuisse consensum. In Ordine 
enim Romano De officio misse hc leguntur : Ez- 


pleia. benedictione (scilicet episcopali post Da propi- : 


lius pacem) veniens presbyler accipiat pacem ab epi- 
scopo eamdem celeris oblaturus. Item Alcuinus, De 
divinis officiis, tit. De celebratione misse: Impre- 


paz a diacono choro apportaiur per duos extremos dec 
secunda forma. Rituale vero Rotomagense an. 4651, 
p. 1, pag. 400 : Preterea eadem auctoritate archiepi- 
scopali cauium est, ut in. omnibus missis (preterquam 
pro defunctis) post. orationem : Domine Jesu Christe 
qui dixisti, etc., paz detur. In ea vero danda in missis 
solemnibus servelur ordo a. memorato Joanne II in 
Libro rituali (quem. ante annos 570 ipse tum. Abrin- 
censis episcopus venerabili Maurilio archiepiscopo et 
decessori suo obtulit) ita prescriplus : Sacerdos, etc. 
Item Missale Rotomagense anno 1668, De ritu Cele- 
brandi missam. liujus quoque mystici pacis osculi 
meminerunt prisci Patres: ||| Auctor libri De 
Ecclesiastica hierarchia, cap. De communione; Justi- 


cata igitur pace incipiens ἃ sacerdote dal sibi mutuo yj nus martyr, Apolog., 2, circa finem ; Tertullianus, 


omnis Ecclesia osculum pacis, ul omnibus vera pace 
unitis fiat in eis locus Dei; et libro De significatione 
vestimentorum : Ab his personis dantur oscula muluo 
in ecclesia, qug nullius titillationem libidinose sugge- 
slionis cogunt excitare. Idem docet Amalarius, lib. i1 
De ecclesiast. ofüc., cap. 32 De osculo pacis ; Carolus 
Magnus, lib. 1 Capitular. apud Ansegisum, cap. 53. 
In Decretalibus Innocentii papa : Ut paz detur ab om- 
nibus confeclis Christi sacramentis. Item Walafridus 
Strabo, De rebus ecclesiasticis, c. 22 : Pacem anle 
communionem dari Innocentius (| O papa decretis 
suis instituit. Micrologus De eccles. observat., c. 18, 
Radulfus Tungrensis, De canonum observ., proposit. 


lib. De Orat. : S. Gregorius Nazianzenus, orat. 3 De 
pace; S. Chrysostomus, lib 1 De compunciione 
cordis, homil. 3; De proditione Juda ad finem, et 
homil. $1 ad populum Antiochenum ; S. Hieronymus 
ad Theoph. Alexandrinum ; S. Augustinus in serm. 
De vigilia Pasche ; S. Paulinus Nolanus episcopus, 
Carm. ad Cyther. et Isidorus Hispalensis De divinis 
offüciis, cap. 15. Suprascriptis testimoniis videtur 
osculum vel instrumentum pacis in missz sacrificio 
dandum, ut in pluribus ecclesiis parochialibus dic- 
cesis Rotomagensis observatur : quem ritum in ec- 
clesia cathedrali Rotomagensi inusitatum utpote 
antiquum et laudabilem multi de capitulo revocari 


8l NOT/£ AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


82 


in votis habuerunt, sed nondum restitutus est. À ventus et Quadragesim: Gloria in excelsis non decan- - 


(82) Chorus psallat Agnus Dei, quod Sergius papa 
lempore confractionis corporis Domini cantare prece- 
pit. Sic Alcuinus, lib. De divin. offic. et Amalarius, 
l. ut, De eccelesiast. officiis, c. 33 hisce verbis : Ser- 
gius papa constituit. ut Agnus Dei cantaretur, sicut 
scriplum est in. Geslis pontificalibus. Hic statuit ul 
lempore confractionis Dominici. corporis Agnus Dei a 
. €lero et populo decantetur. Item  Walafridus Strabo 
De rebus ecclesiast. c. 23, Micrologus De eccles. 
observat., c. 18, et Gemma animz, 1. 1, c. 90. 

(83) Diaconus si casula. utitur, iterum induat. Idem 
Gemma anim, l. 1, c. 231 De diaconi casula : Per- 
acto minislerio diaconus casula induilur. Idem Rituale 
Rotomagense anno 1651 editum indicat, p. 1, pag. 
466. 

(84) Clero respondente Deo gratias officium finiat. 
Hinc notandum in fine misse nec benedictionem 
super populum dari, nec Evangelium Joannis olim 
legi consuevisse, sicut nec hodie apud Carthusianos : 
quod etiam sequentia indicant. Gemma anims, 1. t, 
0. 3. Ite missa est, licentia; Deo gratias, interjectio 
gratulandi. His quippe peractis populus grates Deo 
reddit, el ad propria redit. In Missalibus vero Roto- 
magensis Ecclesie an. 1516, 1527 et 1676, habetur 
benedictio, sed non Evangelium Joannis, et in Mis- 
sali Rotomag., an. 1604, sub Carolo a Borbonia ha- 
betur : Vertit se ad populum, et ei benedicit manu, 
interim exuitur casula dicendo : Dominus vobiscum, 
el Evangelium secundum Joannem. In | |2 Missali au- 


tabatur, ut hinc patet, et ex Alcuino, lib. De divin. 
offic., tit. De Purificatione S. Mariz : Ipsa die non 
caMatur Gloria in. excelsis Deo, si infra Septuagesi- 
mam evenerit ; et ex Missalibus ad usum Rotoma- 
gensis Ecclesize an. 1518, 1516, 1527, 1576 et 1004, 
in quibus legitur in festo Purificationis : Gloria in 
excelsis, nisi Septuagesima fuerit. 

(88) Et sic allare inceusando. [186 thurificatio no- 
stra adhuc etate flebat a diacono genuflexo. Pn. 

In nostra diccesi incensatur altare dum a choro 
cantatur Kyrie eleison, quod notat Guill. Durandus, 
Ration. div. ofüc., I. 1v, c. 10 Post datum osculum 
episcopus seu sacerdos accipiens de manu diaconi thu- 
ribulum sacrum incensat altare. Item Rituale Roto- 


B magense, p. 1, pag. 393. In omnibus festis (exceptis 


simplicibus) in Ecclesia Rotomagensi, dum cantatur 
Gloria in excelsis, ab acolytho thurificatur chorus. 

| (3 (89) Credo in unum cantabitur, scilicet omni- 
bus diebus Dominicis, etc. Sic fere Ordinarium Roto- 
magense a 200 circiter annis conscriptum, ex biblio- 
theca Bigotiana. 

(90) Nona hora sua dicatur. Scilicet tertía post 
meridiem hora, quod observat ecclesia metropolitana 
Rotomagensis, exceptis jejunii diebus, in quibus 
hec hora ut in monasteriis ante meridiem anticipa- 
tur. 

(91) Quos capitulum, dehinc hymnus sequatur. Hic 
non fit mentio responsorii : Tu exsurgens, Domine, 
quod canitur per totum Adventum in Dominicis et 


tem Parisiensi ms. 300 circiter annorum, in veteri Ro- C feriis, et assignatur in Ordinario Rotomagensi ms., 


mano 200 et in Missali Ecclesiw€ Sarisberiensis an. 
1555, nec benedictio nec Evangelium habentur, sed 
tantum, Placeat tibi, sancta Trinitas. Missale Sari- 
sberiense prescribit : Placeat tibi sancta Trinitas, 
qua finita erigat se sacerdos signans se in facie sua, 
dicens : In nomine Patris, etc. Et sic inclinatione 
facta, eo ordine quo prius accesserunt. ad. altare in 
principio misse, sic induti cum ceroferariis et. ceteris 
minisiris redeant ; et. statim post Deo gratias incipia- 
lur in choro hora nona, quando post missam dicitur ; 
sacerdos vero ín redeundo dicat Evangelium : In prin- 
cipio. 

(85) Diebus Penlecostes. Id est, tempore paschalis 
Quinquagesimz. Sic Amalarius, lib. rv, cap. 29 et 
46, et alii. Pn. 

(86) Diaconus et subdiaconus induantur casulis. 
Joannis tempore casule diaconi et subdiaconi vi- 


dentur in usu fuisse per ferias Adventus et Quadra-. 


gesimz, nunc autem in Dominicis tantum ejusdem 
temporis; et in feriis agendis mortuorum, et Sabba- 
tis Quatuor Temporum utuntur alba, manipulo et 
stola, ut etiam legitur in Ordinario Rotomagensi 
ms., pag. 3 : In feriis predicti temporis sint in albis 
ad missam, οἱ in vigiliis sanctorum, εἰ jejuniis Qua- 
fvor Temporum, Septembris, Adventus εἰ Quadra- 
gesima. 

(87) Gloria in excelsis in fesiis, excepto Adventu et 
Quadragesime tempore. Olim in festis tempore Ad- 


p. 5, in Breviariis ad usum Rotomagensis Ecclesiz, 
an. 1401 et 1578 editis, et in novissimis. Fortasse 
tempore Joannis in nostra provincia nondum fuerat 
decantatum ; nec ubique (ut testatur Aimalarius libro 
De ordine antiphon., c. 80) decantabatur, sed tantum 
in quibusdam peculiaribus ecclesiis. 

(92) Feriales hymni semper cantentur. Nunc canta- 
tur per ferias Adventus ad Vesperas hvmnus : Con- 
ditor, ut notatur in antiquo Diurnali Lexoviensi, et 
in Breviariis Rotomag., an. 1491, 1578 et in novis- 
simis. 

(93, Kyrie eleison et oratione Dominica, flexis ge- 
nibus, precibus finiant. Idem habetur in Breviariis 
Rotomag., an. 1491, 1578, et in psalteriis an. 1507 et 
1586, et in Breviariis Parisiensi an. 1557, οἱ Abrin- 
censi 1592, in quibus dicuntur preces in singulis 
horis per ferias, sed et in Ordinario Rotomagensi 
ins., pag. 6 legitur : Feria secunda (Adventus scili- 
cet) ad Primam hymnus: Jam lucis : Ant. Veni. 
Psal. Deus in nomine, etc., Ant. Gloria tibi, Trinitas. 
Quicunque. Capitulum : Domine miserere. Responso- 
rium : Jesu Christe, non dicantur, sed dicto capitulo 
sequatur versus : Exsurge, Domine : ad Kyrie eleison 
sint prostrati. Pater noster, ei dicantur preces, eic. 
[n capitulo sicul prenotatur. 

(04) Hymnus de sancto cantelur, etc. Nunc de eo 
flt tantum commemoratio in primis Vesperis, Laudi- 
bus et missa. 


83 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMA6. 


84 


(95) Memoria S. Marie, angelorum, Joannis Ba-A Cappa enim cantorum .proprium est ornamentum, 


plista, etc. Hzc memori:x non flunt in Ecclesia Roto- 
magensi, sed tantum de cruce, de sancta Maria, de 
patrono, de sancto Romauo et de pace. 

(96) In missa vero, etc. Non quinque ut hic, sed 
tres ut plurimum orationes uunc precipiuntur in 
missa de feria, | [4 totidemque in missa pro defun- 
ctis, non quatuor, ut hic notatur. 

(97) Quinta pro principe. Hoc apostoli preceptum 
de obsecrationibus et orationibus pro regibus facien- 
dis constantissime prz cseteris semper tenuit Eccle- 
sia Rotomagensis, regum lactata uberibus, et regum 
mater. Hinc illud Hugonis III archiepiscopi ad Ludo- 
vicum VII Franci: regem, epist. 202, De rebus Franc., 
tom. IV script. Hist. Franc. : Novit Deus, quod in 


quod olim habebat caputium quo caput tegeretur, 
sicut apud Honorium, l. 1 Gem. animi, c. 226, de 
cappa legitur : Cappa propria vestis est cantorum. 
Per hanc vestem sanctam conversatio premonsiratur, 
ideo a singulis ordinibus portatur : hec in. supremo 
habet caputium quod designat supernum | gaudium. 
Hodie istud caputium in humeros descendit, nec in 
capite defertur. — 

(104) 4 quibus responsorium O Juda decantetur. 
Olim a duobus hoc responsorium  decantabatur, 
postea ad tres numerus excrevit, ut constat ex Or- 
dinario Rotomagensi ms., pag. 16: Tres de majori- 
bus in cappis. B. O Juda et Jerusalem. Antiphona 
cum irina repetitione. Antiph. Ecce jam venit. Psal. 


omnibus synodis, ecclesiarum  consecrationibus, con- B Magnificat psalmodizetur de sexto (nunc de O tantum) 


venlibus, missis, memoriam vestri facimus in oralioni- 
bus nosiris quoniam vos plurimum diligimus. Hinc 
Rotrodus, Hugonis successor, apud Petrum Blesensem 
canonicum Rotomagensem, epist. 28 De eodem Lu- 
dovico. Aecordetur (inquit! dominus rez Francorum 
Rotomagensem Ecclesiam suam esse, qua pro illo 
assidue, lanquam pro rege suo unico, specialiter inter- 
pellat. Hinc etiam in Ordinario ejusdem Eeclesiz 
identidem praescribitur, ut si D. archiepiscopus cele- 
bret, fiat memoria papz et regis. Hinc denique in 
eadem missa archiepiscopali solemnis illa canonico- 
rum ad cantum, Christus vincit, acclamatio. NN. regi 
Francorum paz, salus et victoria. Pn. 

(08) Si ín Dominicis festivitas 9 lectionum alicujus 


et quinto (ono : interim alaria incenseniur a duobus 
presbyteris in cappis, εἰ postea a duobus pueris cho- 
rus. Numerus cappatorum qui responsorium in fe- 
stis triplicibus canunt a ternario ad quaternarium 
numerum hodie extenditur. 

(104) Omnes campane prima noctis vigilia pulsen-- 
tur. Olim tres in nocte vigilia, ut testatur Honorius 
Augustodunensis in libro Gem. anims, De antiquo 
ritu miss., lib. i, c. 1, 2, 7 et 11. Prima enim vigi- 
lia decima circiter hora serotina agebatur, secunda 
media nocte, tertia una circiter hora ante dilucu- 
lum. Tres vigilias sic indicat S. Hieronymus in epi- 
stola ad Eustochium, de custodia virginitatis : Nocti- 
bus bis terque surgendum ; et G. Durandus, Ration- 


sancti evenerit, etc. Hzec in nostra dioecesi non obser- C div. offic. lib. v, c. 3, De Nocturnis, perspicue om- 


vantur, nisi sit festum duplex aut triplex. 

(90) 4 capile jejunii usque αὐ Kal. Nov. Vespere et 
Vigilie mortuorum post Vesperas diei, etc. 1n ecclesia 
cathedrali per Quadragesimam "Vigilie mortuorum 
immediate ante Completorium una cum Laudibus 
persolvuntur tertiz post meridiem hora. 

(100) Cum novem lectionibus [estive celebretur. 
In metropolitana ecclesia officium defunctorum sub 
una tantum nocturna celebratur, preterquam in die 
depositionis defuncti, ut in Rituali Rotomagensi no- 
tatur. 

(101) Quod allero precedente Sabbato cantabitur. 
Responsorium Ecce dies Dominica praecedente Ad- 
ventum in statione processionis ante crucifixum ca- 


nino eas demonstrat disertis hisce verbis : Scien- 
dum est quod in primitiva Ecclesia minisiri Ecclesie 
ter de nocle interpellatim  surgebant ad. divinum offi- 
cium celebrandum. Surgebant enim primo circa pri- 
mum somnum, quando vulgus solet ire dormitum ; 
secundo circa mediam noctem ; tertio paululum ante 
diem : sic ordinantes officium, ul nocturne finite el 
lectiones cum suis || responsorüs perlecte esseni 
priusquam lucescere ; apparente vero aurora pulsa- 
tis campanis canlabant : Te Deum laudamus, et ma- 
lutinas Laudes. Ad primum mnocíiurnum pontifex εἰ 
ministri Ecclesie surgebant, qug sine invilatorio 
caniabatur, pro eo quia nullus ad hanc invitabatur. 
El vocabatur vigilia, quia habuit initium a pastoribus 


nitur, non autem Sabbato precedenti ad Vesperas, D vigilias noctis super greges suos servantibus. In pra- 


ut hic describetur, sed in Ordinario Rotomagensi 
ms. nulla fit mentio. 

(102) Processio ad crucifizum mulla fiat, Scilicet 
in Sabbatis; nunc tamen in cathedrali ecclesia flt 
processio post Vesperas [[b Sabbati per totum 
annum, in qua canitur responsorium : Sancía et 
immaculata virginitas, cui prosa : Inviolata, subjun- 
gitur, et psalmus : De profundis, musice, ex funda- 
tione domini de Grigneuseville, (licet musica in luctu 
importuna sit narratio) quze fundatio facta est pro 
Sabbatis Adventus et Quadragesimz, aliis vero 
temporibus pro primis Sabbatis cujusque mensís. 

(103) A4 duobus cantoribus cappatis chorus regatur. 


cipuis tamen solemnitatibus populus tota nocte in Dei 
laudibus persisiebat ; sed. illud. sublatum est, el jeju- 
tium loco illius vigilie ordinatum. Ad secundum 
noclurnum surgebant ministri simul el. conjugali, tam 
mulieres quam viri : que cum invitatorio dicebatur, 
ad significandum angelos invitantes pastores ad viden- 
dum regem malum. Ad terlium surgebant omnes com- 
muniler ; sed postea algescente charitate, cum omnes 
lam minisiri Ecclesie quam populus surgere ad no- 
clurnum officium pigritarent, slatutum est. ul. omnes 
media nocte surgerent, οἱ totum noctis officium con- 
tinue cantaretur, et plures adhuc illa hora. surgunt (ut 
fit in ecclesia cathedrali Parisiensi, et in plurimis 


8b 


NOTE AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


86 


monasteriis) . Quia vero quidem nocturnis deliciis plus A irrepsit librarii error, qui lavatum exeat, pro salut«- 


quam Dei servitiis vacantes institutionem | hujusmodi 
non servabant, consequenter siaiutum esL ul. saltem 
lempore ultimi nocturni omnes surgant. Rursus in 
memoriam dici devolionis anliquorum (67 in nocte 
surgentiuu tres noclurnos dicimus, qui et inde nomen 
el originem  habuerunl. [n ecclesia vero cathedrali 
Rotomagensi in festis solemnioribus offlcium noctur- 
num cum Laudibus hora quarta matutina cum di- 
midia, in aliis triplicibus quinta, in duplicibus et 
semiduplicibus quinta cum dimidia, in simplicibus 
aulem et feriis sexta persolvitur. 

(106) Invitatorium a quatuor clericis cantetur. In- 
vitatorium a quatuor clericis, scilicet cappis indutis, 
canitur, ut habet Ordinarium Rotomagense ms., p. 


tum eat, scripserit ; hujus enim salutationis ad pre- 
sepe mentio fit in officialibus libris et in Ordinario 
Rotomagensi ms. in hunc modum : Finito Te Deum, 
peragatur officium pastorum hoc modo secundum 
Roiomagensem usum. Presepe sit paratum retro al- 
lare, el imago sancte Marie sil in. eo posita. In pri- 
mis quidam puer anle chorum in excelso in. similite- 
dine angeli Nativitatem Domini nuniians ad quinque 
canonicos quindecim marcarum et librarum, vel ad 
eorum vicarios de secunda sede ; pastores intrantes per 
magnum ostium chori, per »edium chori transeuntes, 
ad locum in quo paratum est [18 praesepe accedant 
cantantes hunc versum : Pax in terris, etc. Saluleu 
pastores Virginem... Tunc viso puero pastores adorent 


17: Ad matutinum. invitatlorium quatuor de majoribus Beum , Finita missa, sacerdos qui missam  cantaverit 


in cappis : Christus natus est Psal. Veuite. 

(107) Tertium, sextum, nonum cappis induli. Ter- 
tium et sextum respons. a tribus cappatis canuntur, 
nonum autem a quatuor qui cantaverint invita- 
torium. 

(108) In secundo, quinto et octavo. Ordinarium 
Ecclesix€ in rubrica de Matutinis festorum triplicium: 
Altaria incensentur et chorus ad secundam, et quin- 
iam, et octavam  lecíiones, οἱ allare ad  Evange- 
lium. Pn. 

| (7 In ecclesia cathedrali et in aliis parochiali- 
bus ecclesiis dicecesis Rotomagensis, ad responso- 
ria nunquam thurificatur chorus in nocturnis. 

(109) Lectiones primi nocturni de prophetis erunt 


verlat se versus pastores, et dical : Quem vidistis, 
pastores? dicite, annuntiate nobis in terris quis 
apparuit. Pastores respondeani : Natum vidimus, etc., 

(113) Missam celebrent, quam secretarius ecclesie 
celebrel, secundam cantor, terliam presul aut deca- 
nus. Sic quoque Ordinarium Rotomagense ms. tri- 
bus diversis presbyteris tres missas assignat, non 
eidem (ut vulgo fit in ecclesiis parochialibus). Domi- 
nus archiepiscopus si presens fueril cantet. missam, 
quí decanus. Sequalur missa de luce quam cantet 
unus de sinistro choro... (Post processionem) archi- 
episcopus cum septem diaconis el lotidem subdiaconis 
et aliis ministris caniel missam. Similiter a tribus 
diversis presbyteris tres misse debent decantari 


Scilicet de prophetia Isaie, ut habetur in antiquis C apud Carthusianos, ex eap. 5 Statut. antiq. 


Breviariis ad usum Rotomagensis Ecclesie , que 
etiamnum leguntur hac in nocte sine titulo. Notan- 
dum autem quod in ecclesia cathedrali Rotomagensi 
toto anni tempore, etiam astivali, defertur lucerna 
ardens a puero precedente acolythum qui defert le- 
ctionarium : quod nocturnas vigilias de nocte dicen- 
das demonstrat. 

(110) Tria Evangelia in cappis, incenso οἱ candela- 
bris precedentibus pronuntientur. Que omnia obser- 
vantur in Rotomagensi Ecclesia, et incensatur altare 
antequam quisque legat Evangelium, ut praescribit 
Ordinarium -Rotomagense ms., pag. 17 : Septima le- 
clio, oclava el nona cum candelabris οἱ thuribulo, et 
incenselur majus allare. 


(114) Secretarius ecclesie. Qui et custos apud 
Rotomagenses et sacrista, nunc autem usitatiori et 
ab Isidori tempore in sacra jam adscito nomine the- 
saurarius dicitur. Pn. 

(112) Cantor antiphonam : Ecce completa sunt, in- 
cipia. Ordinarium Rotomagense ms. Benedicamus 
cantetur a pastoribus, Verbum Patris hodie; quo 
finito pastores canieni hanc antiphonam in pulpito : 
Ecce completa; archiepiscopus vel sacerdos dicat 
versum : Post partum. Oratio : Deus qui salutis. Be- 
nedicamus, íres pueri. Had:c sublata sunt in Ecclesia 
Rotomagensi. 

(116) Incipiente diluculo allera missa eodem modo 
celebretur. Nunc vero more duplici celebratur in ec- 


(111) Major Ecclesie sacerdos dalmaiica indutus et D clesia cathedrali, que, Laudibus peractis, ibi statim 


casula. Eo die sicut in Epiphania, non dalmatica, sed 
casula tantum induitur sacerdos, comitante subdia- 
cono, ut notat Ordinarium Rotomag. ms., p. 17: Finita 
prosa quidam sacerdos revestitus omnibus indumentis 
sacerdotalibus, cum ipso subdiaconus (unica revestitus, 
caniel ante. allare Evangelium: Liber generationis. 
Finilo Evangelio dominus archiepiscopus, aut deca- 
nus, vel alius de majoribus de dextero choro, incipiat 
anie aliare cum candelabris οἱ thuribulo: Te Deum. 

(112) Clerus el populus lavatum. exeat. De ista 
lotione nihil reperio in Ordinario et in libris officia- 
libus ms. ad usum HRotomagensis Ecclesie, nec 
apud officiorum divinorum interpretes. Hic forte 


decantatur, in parochialibus vero ecclesiis oriente 
sole. - 

(117) In Vesperis hymnus: A solis ortus. Hodie 
canitur in primis Vesperis hymnus: Veni, Redem- 
plor, ut habetur in Ordinario Rotom. ms. et in vetu- 
stis Breviariis et Psalteriis. 

(118) Diaconis diaconalibus veslibus induti. Itunc 
diaconorum et sequentes presbyterorum et puero- 
rum ritus fusius explicat Ordinarium ecclesi: metro- 
politang, ubi inter eztera iu festo S. Stephani pre- 
scribitur, ut in processione (si festum in Dominica 
evenerit) diaconi in cappis sericis sini in superiori 
parle processionis versus poriam S. Romani, ei om- 


87 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 88 


nes [19 αἰδὲ sini. cappis suis nigris versus. pulpitum: Ὁ eosdem ritus processionales describit Ordinarium 


et ita flal a sacerdotibus et pueris in die S. Joannis et 
SS. Innocentiun. Item ut ad. missam omnes diaconi 
in cappis in medio chori chorum regant ; ut. diaconus 
legat epistolam : Stephanus plenus, et in loco ubi di- 
citur : Clamavit voce magna dicens, duo diaconi can- 
teni prosam : Stat ut agnus inter lupos. Tres diaconi : 
Sederunt principes. * Adjuva me, Ut omnes dia- 
coni cantent : Alleluia. y Ecce video culos, in me- 
dio chori in modum corone, etc. ; denique ut lecto 
Evangelio pronuntiet quidam diaconus in cantu: 
Credo in unum Deum Pn. 

Diaconi procedant cum cereis. Scilicet ad altare S. 
Stephani, ut habetur in Ordinario Rotomagensi ms., 
p. 20: Finitis Vesperis, omnes diaconi ecclesie in 


Rotomagense ms. 

(120) Cum antiphona et Gloria Patri, memoria 
Nativitatis. In Ecclesia Rotomagensi fll memoria Na- 
tivitatis cum antiphona, versu et oratione, sublato 
versu Gloria Paíri. 

(121) Deinceps procedentibus sacerdotibus. Magna 
S. Joannis antiquitus apud nostrates presbyteros 
veneratio: cujus variz rationes peti possunt ex 
variis ejus praerogativis, quas sacerdotali ordini 
admodum conveniunt. Sed hzc potissimum arridet, 
quod solus inter apostolos senioris nomen epistolis 
suis prefixerit. De missa matutinali in nativitate S. 
Joannis Baptist: vide Amalarium De officiis eccle- 
siasticis, lib. it, cap. 38. Pn. 


superliciis, tenentes cereos ardentes in manibus veniant B. Hec autem missa peculiaris erat et omnino diversa 
per chorum cum processione bini et bini usque ad ab ea que post tertiam celebratur, ut ex Missali 
allare S. Stephani, canlando responsorium : Sancte Parisiensi ms. 300 circiter annorum planum est, et 
Dei pretiose. Tres diaconi cantent versum : Ut tuo. ex veteri Ordinario ms. canonicorum regularium S. 
Quo finito incipiatur antiphona : Beatus Stephanus, Laudi Rotomagensis. 
levita. Tres diaconi 3 Gloria, etc. Oratio: Omnipo- (122) Sacerdotes wlantwr casulis. Quantum ist: 
tens sempiterne Deus. 7n reditu, ant. Nesciens mater, casulz a nostris differrent colligi potest ex Rabano 
vel responsorium de S. Maria ad placitum, et finiatur 1.1, De institut. cleric., c. 21, De casula. Septimum 
in choro. Dwo diaconi cantent y Post partum , vel (inquit) sacerdotale indumenium est , quod casulam 
Speciosa. Oremus. Deus qui salutis. Benedicamus vocant: dicia est aulem per diminutionem a casa, eo 
ad placitum. Hujus processionis usus sublatus est quod tolum hominem legat : Greci planetam nominant. 
in Rotomagensi Ecclesia; eam tamen sic describit Cui consonat Gemma anim:», De antiq. ritu miss., 
Processionale Bajocense anno 1624 editum: Finitis |]. 1, c. 207. De casula. Casule antiquitus erant rotun- 
ultimis Vesperis diei istius (scilicet Nativitatis Domiui) ἀξ, et limbus earum super brachia errabundus totum 
petit processio fontes per superiorem exitum chori; corpus circumibat. Hujusmodi dux in sacristia 
subdiaconus aulem [estive indutus brachium | sancti C ecclesise cathedralis Rotomagensis asservantur casu- 
Stephani cum  sindone sericea, et ea rubea, deferl 1.5, de materia quidem plicabili (ut indicat Rituale 
cantaturque responsorium sequens: Lapides torrentis, mRotomagense) quarum altera 12| quz est violacei 
etc. Hec tantum. in. ecclesia. cathedrali observantur. coloris utitur celebrans in Sabbato sancto Pasche, 
Prosa : Collos vidit, etc. Deinde incipit archichorista αἱ vigilia Pentecostes, dum leguntur prophetis ; alte- 
antiphonam sequentem : infunde, etc.; postmodum ram vero coloris albi induit sacerdos cantaturus 
progreditur processio in navim ecclesie, cantando — genealogiam in festis Natalis Domini et Epiphanis, 
responsorium : Felix namque, cum versu et Gloria ut venerandz hujus antiquitatis usus omnino non 
Patri, et prosa : Inviolata. In reditu ἢ Descendit  depereat. Eapropter Rituale Rotomagense precipit 
sine versu. In eodem Processionali Bajocensi haben- ut sacrarum vestium ea forma servetur, quam Patrum 
tur processiones tribus sequentibus diebus post Ve- institutio, οἱ cathedralis ecclesie veneranda prescri- 
speras et Tertiam. In veteri vero Ordinario, seu pif antiquitas, videlicet ut casule seu planete in tan- 
Ceremoníali ms. canonicorum regularium S. Laudi (om hinc inde amplitudinem exlendantur, ut brachia 
Rotomagensis ordinis S. Augustini, post Vesperas et tota sallem obtegant ; ideoque ex. commoda et plicabili 
Laudes. materiam fiant, ul. facile per fünbrias levari possint, nec 
(119) In matutinis οἱ precedenti. nocte. pulsentur D celeprantem impediant. p. 1, pag. 386. Hsec. retulisse 
campana. | 20 Festum S. Stephani nunc more duplici | sufficiat, ut inde discant qui ecclesiasticis ornamentis 
celebratur; invitatorium a duobus cappatis canitur provident hodiernum usum non tenere, sed potius 
qui chorum regunt in nocturnis et Laudibus. Se- ecclesiasticis legibus obtemperare, et ad veterem 
quentes ceremoniz scilicet in festis S. Stephani, S. formam ea reducere. 
Joannis evangelista, et sanctorum Innocentium pe- (123) Incipiente officio infantum. 1d est puerorum. 
nitus obsolevere. Non incongruum tamen nobis vide- Sic Carthaginenses lectores infantuli apud Victorem 
tur referre quz: in Ordinario ms. habentur in hac  vitensem lib. ut, et in Martyrologio ad πὶ Idus Julii. 
festivitate. Dum nona lectio legetu* omnes diacomi De officio infantum, quod diutius in. Ecclesia viguit. 
pergant ad vestiarium, qua finita exeant de vestiario — plura Ordinarium hac die, (Pn.) quod post obser- 
cum cereis ardentibus cantando & O martyrum Gemma, — vationes ex eodem Ordinario Rotomagensi ms. de- 
et ante allare ad modum corone cum versu el prosa — scribimus. 
a tribus diaconibus finiatur : quo finito incipiatur Te (124) In festo S. Silvestri 6 prime lectiones de san- 
Deum, etc., ut supra. In festo S. Joannis evangelist:? (4o, tres ultime de Nativitate. 1dem habetur in Bre- 


89 


NOT/£ AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


90 


viariis Rotomag. a 14901 et 1578, quibus Ordina- A mam antiphonam dicitur. In Breviario Dominicano- 


rium Rotomagense ms. concordat de lectionibus 
pariter et missis, οἱ Ordinarium ms. canonicorum 
regularium S. Laudi Rotomagensis. Nunc tres primz 
lectiones de Epistola ad Romanos, tres secundi no- 
eturni de Vita sancti Silvestri, et tres tertii nocturni 
de expositione in Evangelium : Sint lumbi; et vice 
versa missa matutinalis de Nativitate, major de S. 
Silvestro celebratur. 

(125) Lectiones tres cum tribus responsoriis. Hodie 
novem in Breviario Rotomagensi lectiones cum toti- 
dem responsoriis leguntur. 

(126) Cum Laudibus et sequentia. Sequentia et 
Laudes ex hac missa sunt ablatz. 

(127) Sancti Joannis octave ul festum | apostoli, 


rum : In tertio nocturno antiphona : Venite adore- 
mus, etc. Psalmus ipse. Et in Ordinario ms. canoni- 
corum S. Laudi Rotomagensis : In tertio nocturno 
anliphona : Venite, psalmus ipse, stando psallatur 
lotus. 

(132) Sacerdos dalmaticatus οἱ casulatus procedat. 
Sic legitur [293 in ordinario Rotomagensi ms. p. 33: 
Finito nono responsorio sacerdos revestitus sacerdota- 
libus vestibus cantet hoc Evangelium ante altare, et 
subdiaconus cum eo, sicut nolalur in Nativitate Do 
mini : Factum est. cum baptizaretur. Finito Evan- 
gelio incipiat archiepiscopus, vel sacerdos hebdoma- 
darius ante allare cum candelabris et thuribulo psal. 
Te Deum. 


Nune ut festum Dominicale recolitur, sicutet octave B (133) Stelle officium incipiat. Per offlcium intellige 


sancti Stephani et sanctorum Innocentium. 

(128) Dies circumcisionis — celebretur ut festum 
S. Joannis. More 122 triplicis 9 classis celebratur 
in Ecclesia Rotomagensi. Ad Vesperas duo cappis 
induti chorum regunt, responsorium a quatuor in 
cappis decantatur, et duo de majoribus thurificant 
altare. Similiter ad Matutinum quatuor in cappis 
invitatorium canunt et nonum responsorium; et per 
Nocturnas et Laudes chorum regunt. Ad missam 
cantor in cappa intonat introitum, duo cappati de 
secunda sede graduale, quatuor de majori sede 
eappis induti AJeluia cum versu succinunt. In se- 
cundis Vesperis omnia ut in primis, sed ab uno tan- 
tum celebrante altare thurificatur. 


spectaculum, seu (ut vocabant) mysterium, quo ap- 
paritionis stelle et adorationis magorum historia 
populo exhibebatur. Eodem sensu accipiendum est 
officium sepulcri, de quo inferius in ordine Paschz. 
Hec et alia sequiorum temporum inventa, quae 
diutius apud majores nostros perseverasse docet 
Ordinarium, castigatior etas jure postea abrogavit, 
ne saeri ritus in ludos scenicos et ineptias deflue- 
rent. Pn. 

In Ordinario Rotomagensi ms. vocatur officium 
trium regum ; post Tertiam olim fleri solitum; illud 
subjungimus officio infantum. 

(134) Absque Te Deum laudamus et Gloria in ex- 
celsis. Hodie dicuntur in diccesi Rotomagensis, 


(129) Dies Epiphanie ut dies Nativitatis celebre- C sicut fleri solet intra octavas. 


fur. Excepto quod iu septima tantum lectione altare 
thurificatur. 

(130) Absque invitatorio. Idem docet Alcuinus, 
lib. De div. ofüc., tit. De Epiphania : 7n hac die 
(inquit) unum omiltimus ex his que in Nativitate Do- 
mini celebramus, hoc est íinvilatorium. Idem cum 
Alcuino Amalarius lib. rv De Eccles. observat., c. 33, 
et libro De ordine antiphon., c. 21. Item Microlo- 
gus, c. 40 : 7n Epiphania ad Nocturnas juxta Roma- 
"um Ordinem invitatorium  reticemus, ut a dolosa 
invilatione Herodis discrepemus. Eo die invitato- 
rium non legitur apud Honorium Gem. animz, nec 
apud Belethum, lib. De div. offic. c. 37, nec apud 
Durandum; libro enim sexto, c. 16, De festo Epi- 
phanim ait : Invitatorium etiam non dicitur propter 
quatuor raliones. Et in Breviario Dominicanorum : 
In Epiphania ad Matutinum non. dicatur — invitato- 
rium neque hymnus. Item in Ordinario ms. canoni- 
corum reg. S. Laudi Rotomagensis : Ad Maliutinum 
invilatorium et. hymnus non. dicuntur. Nunc vero 
invitatorium dicitur, quod a 200 circiter annis in 
Ecclesia Rotomagensi institutum legitur ex Ordina- 
rio ms. Bigotiano, p. 33. 

(131; Non omnino omiltitur, qui in ordine psalmo- 
rwn recitetur. Consonat quod legere est apud Du- 
randum loco supra citato : Licet ergo hac die non 
dicatur invilatorium, tamen psalmus invitatorius, scili- 
ctt : Venite exsultemus, in tertio nocturno ad. septi- 


(135) Iniroeuntibus chorum cantor anl. aut & in- 
cipiat de sanclo cujus est ecclesia. His Dominicis va- 
cantibus ad introitum chori dicitur & Te laudant, 
vel Confirmatum est, aut. Nesciens maler, ut notatur 
in Ordinario ms., vel etiam de sancto patrono, ut 
habetur in Processionali Rotomagensi, aut aliqua 
antiphona de beata virgine Maria. 

(136) Vigilia vero Epiphania. Hanc de vigili illius 
jejunio Joannis sententiam olim apud nos tenuisse, 
processu vero temporis religiosum morem abusu, an 
indulgentia, exolevisse, vel inde constat, quod ea- 
dem fere legere sit in Ordinario, cum quodam ta- 
men temperamento : [Im crastino, vigilia  Epipha- 
nie quam plebes diverse colunt, alteri prandent, alteri 
jejunant, nobis autem jejunando colere congruum vi- 
delur. Quia enim tanta solemnitas nobis eminet in 
qua se lota Trinitas mundo pramanifestavit, oportet 
nos anle. purificari : ] sed. Ecclesia Rolomqgensis non 
λοιπαί propter solemnitatem Nativitalis Domini. Pn. 

(137) In quibus per aliquot dies jejunamus. Hinc appa- 
ret in Ecclesia Rotomagensi olim jejunium per aliquot 
dies ante [24 puriflcationem in usu fuisse posi- 
tum; cujus etsi vestigium nullibi apud expositores 
divinorum ofticiorum deprehenderimus, nec in Or- 
dinariis nostris et officialibus libris mss., legitur 
tamen in Missali Parisiensi ms. 300 annorum, et 
in veteri Breviario ordinis Fontebraldensis : Vigilia 
Purificationis; quod ad jejunium proxime accedit. 


91 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


92 


(148) Ad eam clerus ei populus pergant. llodie ad Α respuitur, licet in Processionali Rotomagensi note- 


aliam ecclesiam non pergit clerus, sed in motu pro- 
cessionis canitur hzc antiphona : Ave, gratia plena. 

(139) Versus sequatur α duobus clericis caniatus. 
Nunc a quatuor in pulpito canitur; quod in omni- 
bus festis triplicibus observatur. 

(140) Precedente Sabbato ad Vesperas vici hymni 
cantelur sequentia : Cantemus cuncti melodum, Ejus 
loco in Sabbatis dicitur hymnus : O luz, beata Tri- 
nias, in Vesperis, usque ad Sabbatum ante Domi- 
nicam primam Quadragesima, quod etiam przscri- 
bit Ordinarium Rotomag. ms., p. 46. 

(141) Invitatorium alleluiaticum. Invitatorium sine 
Alleluia canitur, cessat enim in Vesperis Sabbati 
precedentis. 


tur, et in Ordinario ms., p. 47, in hunc modum : 
Sequitur processio ἢ Ubi est Abel, cum versu et 
regressu. In stalione. Ecce, charissimi, dies. Versus 
in pulpito : Ecce mater nostra. Ut videatis. Ad im- 
(roitum chori ὃ Igitur perfecti sunt, cum versu el 
regressu (in cathedrali finitur in navi ecclesie, nec 
intrat in chorum clerus). Quibus finitis Dominus ar- 
chiepiscopus faciat sermonem ad populum, el post 
cantetur Terlia. 

(148) Quatuor dies a sanctis Patribus sunt. additi. 
Ut testantur Amalarius, l. 1 De ecclesiast. officiis, 
c. 7, De jejunio, et Guill. Durandus Ration. divin. 
offic., l. vi, e. 28. 

(149) Legantur sermones Patrum. Seu homiliz, 


(142) In primo nocturno  heptaticum | incipiatur. B vel expositiones Patrum in Evangelia qua leguntur 


Ordinarium ms. Ecclesie Rotomagensis : In Septua- 
gesima incipiatur liber Genesis, et legatur tam ipse 
quam celeri libri legales usque ad passionem Domini ; 
scilicet ber Exodi, liber Levitici, liber Numeri, liber 
Deuteronomii, liber Josue, liber Judicum, liber Ruih, 
per hebdomadam tres lectiones : in. secundo nocturno 
ires lectiones de sermone; in tertio nocturno tres le- 
cliones de expositionibus. Breviarium Rotomagense 
an. 1491, p. 1 : A principio Septuagesime usque ad 
passionem Domini legitur de libris Moysi. Josue, Ju- 
dicum, et Ruth, per ferias tres lectiones. In Rotoma- 
gensi dioecesi nunc legitur de libro Genesis usque ad 
Cineres; per totam Quadragesimam leguntur ex- 
positiones Patrum in Evangelia : in Dominicis vero 


per ferias Quadragesime. 

(150) Laudes mortuorum tanium celebrentur. Idem 
legere est apud Radulfum Tungreusem libro De ca- 
nonum observantia, proposit. 20 : Generalis (inquit) 
piurium usus est, ut. Vespere εἰ vigilie dicantur die 
precedenti, οἱ Laudes die. sequenti. post. Matutinas. 
Sed post nocturnum pro defunctis, dicuntur pro 
iisdem Laudes in ecclesia cathedrali ante Comple- 
torium. 

(151) Seplem psalmi cum lilania. Non dicuntur bac 
die post Laudes septem psalmi panitentiales, sed 
post Nonam sine litania. In Quadragesima vero qua- 
libet feria quarta dicuntur [26 quindecim psalmi 
graduales Laudibus peractis, feria sexta psalmi pc- 


legitur in primo nocturno de libro Genesis et de li- C nitentiales septem cum litania et precibus, dum- 


bro Exodi. 

(143) Matuting laudes cum alleluiaticis antiphonis. 
Hodie a Vesperis Sabbati ante Septuagesimam can- 
tato ultimo Benedicamus Domino, et Deo gratias cum 
duplici Alleluia in quocumque officio usque ad 
Pascha Alleluia dimittitur; Te Deum, Gloria in ez- 
celsis, οἱ Ite missa esi non dicuntur, nisi in festis 
per Quadragesimam. Idem praescribit Ordinarium 
ms. 

125 (144) In Matutinis. Scilicet Laudibus : Laudes 
enim Matutinum vocabantur, ut liquet ex sacrorum 
rituum expositoribus; nos vero Nocturnas et Lau- 
des quia conjuncta fuerunt uno nomine Matutinum 
vocamus. 


modo officium sic de feria. 

(152) Prima post solis ortum cantetur. Horam 
indicat hymnus : Jam lucis orto sidere, eic., sed in 
ecclesia calhedrali hora octava Matutina cum di- 
midia canitur. 

(153) Sexta dicla parvum intervallum fial. Diebus 
jejunii et Quadragesimae nullum fit intervallum, sed 
statim dicitur Nona, qua sua hora dicenda est (ut 
notat Joannes Abrincensis). Qua autem sit hora qua 
Nona dicenda sit, vix ullus antiquarius ignorat : est 
enim tertia pomeridiana : ipsa hora dicitur Nona in 
ecclesia cathedrali, sed diebus jejunii quatuor horis 
anticipatur, scilicet una antemeridiana. In Quadra- 
gesima expleta Nona qua& tertia post meridiem hora 


(145) Post, Benedicamus cum Alleluia. ld ipsa D cantabatur, postea missa, et Vespere psallebantur, 


Joannis ztate correctum fuit ab Alexandro II papa, 
qui Allelvia in Sabbajo ad Vesperam jussit dimitti 
ante Septgagesimam, ut docet Micrologus De eccles. 
observat., cap. 47. Dn. 

(1460) Septuaginta enim dies. De mystica hac dierum 
signiflcatione vide Alcuinum, libro De divinis offi- 
ciis, ejusque et Caroli Magui epistolas; Amalarium, 
lib. 1, cap. 1, 2, 3 et 4; Rabanum Maurum, De 
institut. cler., lib. it, cap. 34; Hugonem de S. Vi- 
ctore. De special. miss. obsetvat., lib. ni, cap. 
16. Pr. 

(147 Ipsa die in processione. Ecce clarissimi. Hoc 
responsorium in pluribus Ecclesiis ob longitudinem 


quibus expletis clerus et populus ad refectionem, 
eamque unicam, pergebaut, ut testantur S. Basilius, 
orat. 1, De jejunio; S. Joanues Chrysostomus, ho- 
mil. 10 in Genesim; S. Augustinus, serm. 06 de 
temp.; S. Ambrosius, serm. 33; S. Bernardus, 
serm. 3 in Quadragesima; Micrologus De rebus 
ecclesiasticis, c. 49, et concilium Rotomagense A. 
C. 1072, presidente Joanne II, canone 20 idem pre- 
cipit : Statum est. ul nullus in. Quadragesima pran- 
deat antequam hora nona peracia vespertina incipiat, 
non enim jejunat qui ante manducat. Hoc de jejunio 
decretum religiosissime servant monachi Benedi- 
clini abbatie S. Cyranni, unica refectione con- 


93 NOT.£ AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


94 


tenti ab Exaltatione S. Crucis usque ad Quadrage- A majores cum septem pealmis et orationibus supradictis, 


simam hora nona, scilicet tertia post meridiem ; in 
Quadragesima vero post Vesperas, scilicet sexta 
vespertina. ' 

(194) Qua finita Vespere mortuorum dicantur, etc. 
Sic quoque Ordinarium Rotomagense ms. Iu agen- 
dis mortuorum ila fiat. singulis diebus : Ante Vespe- 
ras dicatur : Placebo, exceptis Sabbalis el festis tri- 
plicibus. Hanc consuetudinem semper  retinuerat 
ecclesia cathedralis Rotomagensis usque ad annum 
preteritum, quo Vesperas diei anteposuit Vesperis 
defunctorum, quz» immutatio facta est pro quadra- 
gesimali tantum tempore propter nimietatem offi- 
ejorum. 

(155) Vigilia mortuorum agatur. Hic concordat 


ei ad Per Dominum surgant omnes. 

(159) Dieatur pro peccalis in Matutinis : Vivo 
ego, etc. Hzc 128 sublata sunt in Ecclesia Ro- 
tomagensi, tam in Laudibus matutinis quam in 
Vesperis. 

(160) In Vesperis Sabbati, etc., sanctorum agenda 
est memoria. Nulla olim tempore quadragesimali 
festivitas, sed in Vesperis Sabbati et Dominica die 
sanctorum agebatur memoria quorum festa eveni- 
rent in hebdomada, sicut statuerat concilium Lao- 
dicenum, c. 49 : Non oportet in Quadragesima nata- 
litia martyrum celebrare, sed eorum in Sabbato εἰ 
Dominica tantum memoriam feri. 

(161) Incipiente episcopo antiphonam : Immute- 


Ordinarium ms., in quo sic legitur p. 53: Post B mur. Eam cantor hodie inchoat quam chorus pro- 


prandium sequitur vigilia mortuorum. 

127 (156) Lectio collationis recitetur. Collatio 
ista per totam Quadragesimam  recitabatur ante 
Completorium, ut legitur in Ordinario ms., pag. 53 
et 90. In his qualuor diebus (scilicet a capite jejunii 
usque ad Dominicam 1 Quadragesima) lectio legatur 
aste Completorium. De dialogo Gregorii, etc. Sic te- 
»cas usque ad Camam Domini. Item feria 2 Qua- 
dragesimz, ante Completorium usque ad. Ramos pal- 
marum legantur exposiliones per ferias ; et in Domi- 
nicis Quadragesime : legatur leclio de residuo expo- 
silionis ejusdem diei. Hxc spiritualis collatio in clero 
et populo postea in corporalem collationem sive ce- 
nulam transmutata est, de qua vide Francolinum, 
De tempore horarum canonicarum, c. 38, n. 10. 

(157) In omnibus horarum precibus semper Mise- 
rere mei Deus. Idem exstat in Breviariis A. 14191 
et 1578, in Psalteriis A. 1507 et 1586 ; quibus asti- 
pulatur Durandus, Ration. divin. offic., 1. vi, c. 32 
De Dominica 1 Quadragesim:e : Hoc tempore dicitur 
regulariler octies in canonicis horis psalmus ille pe- 
nienlialis, Miserere mei, Deus. In Ecclesia autem 
Hotomagensi ille psalmus dicitur tantum in Vespe- 
ris feriarum Adventus, Quadragesims, et IV Tem- 
porum, nec dicuntur psalmi illic assignati per horas, 
sed dicto capitulo dicuntur preces ut in Breviario 
Rotomagensi, quibus oratio diei cum versu Benedi- 
camus Domino in flne subjungitur. 

(158) Unum psalterium psalmorum | subjungatur. 


sequitur. 

(162) Cinerem cum aqua benedicta tribuat. Idem 
praescribit vetus Ordinarium ms. canonicorum re- 
gularium sancti Laudi Rotomagensis, in feria quarta 
Cigerum. Non aspergitur hodie aqua benedicta in 
cinerum impositione. Cineres benedicti in signum 
penitentie imponuntur, quia olim in cinere et ci- 
licio poenitentia agebatur (de quibus instruendus 
est a pastoribus populus) in cujus testimonium Ecclesia 
hac die canit antiphonam : Immulemur habitu ín 
cinere οἱ cilicio; et in cathedrali, Rotomagensi 
ecclesia in ejectione publice penitentium a diacono 
hastili appensum portatur cilicium, juxta illud Du- 
randi Ration., lib. vii, cap. 35 : Cinis et cilicium 


C arma suni. ponitlentium. De expulsione poenitentium 


videndus sermo egregius lvonis Carnotensis epi- 
scopi, De capite jejunii, inter ipsius opera jam 
editus. 

(163) Anle processionem. Qux expulsis poeniten- 
tibus fit ad altare S. Stephani in eadem ecclesia, 
cantando responsorium ; cum autem processio per- 
venerit ad capellam S. Stephani, omnibus genu- 
flexis (olim etiam prostratis, ut ex veteri Ceremo- 
niali ms. constat) dicuntur preces et orationes, ut 
in feria secunda Rogationum : quibus finitis litaniz 
breves integre a duobus de secunda sede cantatur 
choro respondente, qui ordo 4 et 6 feriis usque ad 
feriam sextam in parasceve exclusive servatur. 
quarta feria ad altare S. Stephani, sexta ad altare 


Hic quemdam psalmorum numerum intellige, nonD S. Joannis. 


integrum psalterium, quod indicat Radulfus Tun- 
grensis libro De canonum observ., propos. 21, in 
hunc modum : Εἰ quia sancta Quadragesima sancti 
Patres voluerunt officium — Ecclesie cum | aliis. bonis 
operibus omnimode augmentari, ideo in augmentum 
divini culus ejusdem — lemporis, diebus ferialibus 
Quadragesimz el novem lectionibus vacantibus, dicta 
prima legitur psallerium hoc. modo. Recepta cum pro- 
siratione venia, incipit sacerdos : Deus in adjutorium ; 
Gloria; Laus tibi; deinde quotidie leguntur decem 
psalmi de psalterio bini, et bini sub uno Gloria; post 
wfimum, Laus tibi; versus, Intret ; deinde litania 
lola : qua dicía omnibus prostratis dicuntur preces 


(164) Ponitentes ejiciantur. Hzc Durandus, Ra- 
tion., lib vi, c. 28 : Penitenles namque lunc ab 
Ecclesia cum processione εἰ cruce ejiciuntur, et. in 
die Come in eadem recipiuntur. De ejectione autem 
publice peenitentium et convocatione in | 29 Eccle- 
sia Rotomagensi, vide quid prescribat Ordinarium 
ms. post nostras observationes. 

(165) Hymni in Vesperis : Ex more docti mysti- 
co, etc. lidem hymni habentur in Breviariis Roto- 
mag., an. 1491, 1578, et in Psalteriis an. 1507 et 
1586; sed quotidie in Vesperis usque ad primas 
Vesperas Dominice Passionis, exceptis festis, 'dici- 
tur hymnus : Audi, benigne conditor, et ad  Matuti- 


95 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


96 


num hymnus : Ez more docti; ad Laudes vero : A Placebo, sed festive pulsetur sicut in Dominica ob 


Jam Christe sol justitia. 

(1660) Per adjectionem unius lectionis et unius 
responsorii. Per responsorium intelligas graduale, 
ut jam diximus. Idem legit Amalarius, ]. 1, De ec- 
cles. offic., c. 8, De secunda varietate 4 hebdomad:e 
quadragesims : 7m quarta feria quarte sepiimane 
varietas est per adjectionem unius leclionis et unius 
responsorii. Eadem die agitur scrutinium — tertium 


quod mazimum est inler septem scrutinia..... Eadem 
die instruuntur de auctoribus οἱ initiis quatuor Evan- 
geliorum. 


(107) Traditur eis oratio Dominica el symbolum, 
quod, etc. Amalarius ibidem : Eadem die percipiunt 
orationem Dominicam et symbolum αὐ reddendum 
in Sabbato sancto Pasche. dem docet, 
Durandus, Ration., divin. offic., 1. vi, c. 46, De 
quarta fería quarte hebdomadz. 

(168) In Sabbato quod palmas pra&cedit pedes 
pauperum lavare ecclesiasticus Ordo pracepil. Hinc 
in Sacramentario et Antiphonario vetus diei in- 
scriptio : Sabbato vacat, dominus papa eleemosy- 
nam dat. Qua de re consule Amalarium, l. 1, c. 9, 
et Rupertum abbatem Tuitiensem, De div. offic. l. v, 
c. 6. Pn. 

His subscribit Durandus, Ration. divin. offlc., 
l. vi, c. 66, De Sabbato ante Palmas : 7n hoc enim 
Sabbato intendere consuevit dominus papa pauperi- 
bus Christi dando eleemosynam, εἰ mandatum  cele- 
brando. Item Gemma anima, 1. ni, c. 71. 


Guill. B 


reverentiam | Dominice Cone, οἱ festive cantetur. et 
antiphone super psalmos cum neuma finiantur. — Ant. 
Beatus vir. Psal. Nisi Dominus zdiflcaverit, etc., 
secundum ordinem, el duo de secunda sede in. cappis 
nigris de serico regant chorum; (nunc autem in 
cappis violacei coloris) duo de majori sede in cap- 
pis. R Circumdederunt, et ad Magnificat altare 
et chorus thuriflcantur. Benedicamus ab uno ut in 
semiduplicibus canitur. Item in veteri libro of- 
filciali ms. ad usum Ecclesizt Rotomagensis legitur : 
In Vesperis omnes campana ult in novem lectionibus 
pulsentur ob reverentiam — Dominice Cena. idem 
prescribit Ordinarium ms. canonicorum S. Laudi 
Rotomagensis. 

(173) Omnes simul pulsentur. Liber officialis Ro- 
tomagensis ms. ex bibliotheca Bigotiana: Im quinta 
feria, in noclurno. primitus campana sigillatim, post 
omnes simul pulsentur. Idem quod supra. 

(V76) In tertio Evangelii expositio. Non legitur 
de expositione Evangelii, sed de Epistola 1 B. Pauli 
ad Corinth., c. x1. 

(175) Que sola remansit candela | exstinguatur. 
Ita Ordinarium ms., p. 75. Psalmus Benedictus 
[estive | cantetur, εἰ candela. qu& sola remanserat 
ezstinguatur. Idem Liber officialis Rotomagensis ms. 
et addit : ΕΖ quo vero ulfima candela ad Benedictus 
exstinguitur, lumen in ecclesia usque post ignis bene- 
dicionem non  accendatur. His tamen diebus in Ec- 
clesia Rotomagensi in arca reservatur ut postea re- 


(169) Post Tertiam, clerici cum ramis palmarum C veletur, quemadmodum |3] apud Durandum legitur 


ad processionem pergant. Hic altum silentium de 
processione ad S. Gildardum, in qua defertur a 
duobus presbyteris corpus Christi in feretro re- 
conditum : cujus institutionis licet fixum tempus 
statui non possit, saltem legitur idem ritus in De- 
cretis B. Lanfranci Ordinar., c. 1, sect. 4, et in ve- 
teri Ordinario ms. canonicorum S. Laudi Rotoma- 
gensis. Hujus processionis ritum post observationes 
ex ordinario Rotomagensi ms. describimus. 

[390 (170) Dominus vobiscum dicatur. lta ordi- 
narla mss., libri officiales mss. et Missalia quedam , 
jam vero nulla die ad pássionem dicitur Dominus 
vobiscum. 

(171). Cortina ante altare deponatur. Idem pre. 


Ration. div. offic. 1. vi, c. 72. Candela autem que 
in medio est non. exstinguitur, sed in fenestra vel 
arca accensa servatur occulte, ut postea reveleiur, et 
ecclesiam illuminet, In breviariis vero Rotomag., 
an. 1491 et 1378. Et candela qu& remanserat abs- 
condatur. | 

(176) Alla voce canlentur. Nunc vespere voce 
mediocri recitari solent, ex ordine divini officii, 
sicut hore canonice, exceptis Nocturnis et Laudi- 
bus. 

(177) Dicto versu ab aliquo puero. Versus subjun- 
gitur a choro, nec dicitur a puero nisi post Laudes 
in fine troporum. Responsorium autem post psal- 
mos, de quo apud Joannem fit mentio, legitur in 


scribit Ordinarium ms., canonicorum S. Laudi Ro- DOrdinario ms. canonicorum regularium S. Laudi 


tomag. Ita quoque Ordinarium ms., p. 74 : Ad pas- 
8ionem Domini corlina pendens inter chorum et al- 
lare non moveatur usque ad : Et velum templi 
scissum est, et tunc trahatur ab utraque parte et 
scindalur per medium, οἱ amplius non reponatur. 
Hec in ecelesia cathedrali Rotomagensi obser- 
vantur. 

(172) Omnes pulsentur campane.: In. ecclesia ca- 
thedrali more semiduplici, ut in Sabbatis Vesper 
celebrantur, nec omnes campans sonant, sed tres 
tantum, ut in Dominicis; et duo cappati chorum 
regunt, sicut in duplicibus; in quibus concordat 
Ordinarium ms., p. 74 : Ad Vesperas non dicatur : 


Rotomagensis. | 

(178) Convocatio panitentium. Veterem hanc et 
salutarem observationem Ecclesia Rotomagensis hac- 
tenus constantissime tenuit. Ceterum notare libet 
ex Ordinario, duplicem olim hac die absolutionem 
dari consuevisse, alteram populo post matutinas 
Laudes, altera flnita Nona poenitentibus, qu: re- 
conciliationi et sermoni subjungebatur. De convo- 
catione et absolutione peenitentium vide Ordinem 
Romanum, Alcuinum, lib. De div. offic., De Cena 
Domini, Amalarium, lib. 1, c. 12 et Rupertum, lib. 
v, C. 19, Pa. 

(179) Tam clerus quam populus prostrati absolu. 


97 


lione. accipiau. Duplex hac die absolutio ex Ordi- A 


nario ms. habetur: prima cleri et populi post Lau- 
des, altera publice peenitentium post Nonam, sic 
enim legitur, p. 76 : Puer unus alta voce dicat : Mor- 
tem autem crucis. Tunc chorus cum silentio dicat : 
Paler noster. Sed libera. Amen. Psalmus Miserere 
mei, Deus. Oratio : Respice qusesumus, Domine, 
quilibel per se Amen tantum. Tunc aperiatur lucer- 
πα. Hoc finilo septem psalmi pomnitentiales dicantur. 
Antiphona : Ne reminiscaris. Psalmus : Domine, ne in 
furore, ei ceteri psalmi, Kyrie eleison, Christe elei- 
son. Kyrie eieison. Pater noster. Et ne nos. y Mitte 
eis, Domine. * Convertere, Domine. Y Fiat mise- 
ricordia. * Domine Deus virtutum. Y Domine, 
exaudi. * Dominus vobiscum. Oratio : Adesto Do- 


NOT4 AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


(184) Loco earwa percuiantur tabule. la Alcui- 
nus in libro De div. offic., tit. De Cena Domini : 
Reticetlur sonus signorum aique campanarum, pro 
hoc enim humilior sonus lignorum ad congregandum 
populum assumitur. Item Amalarius De Cena Domi- 
ni : Nec mon eliam allitudo signorum qu& fiebat. etiam 
per vasa &rea deponitur, et lignorum usus. usquequa- 
que humilior eris sono mecessario pulsatur wt con- 
veniat populus ad ecclesiam. Item Rupertus, Div. 
offic,, |. v, c. 20 : Ligneo malleolo in tabula suspenso 
el personante , populumque ad ecclesiam invilante 
[33 significamus. Item Joannes Belethus, De divi- 
nis officiis, c. 100: Ad officium Tenebrarum non cam- 
panis pulsandum est, sed ligneis tabulis; et Guill. 
Durandus, Ration. div. offlc., 1. vi, c. 71 : Et mon 


mine, supplicationibus. Oratio: Deus qui humani. B ulterius pulsant. campanis, fil tamen signum cum ta- 


Alia oralio : Domine, sancte Pater. Postea dominus 
archiepiscopus, vel ejus vicarius populum absolvat : 
Absolvimus vos vice beati Petri. Postea cos bene- 
dicat. Secundam absolutionem qus est ponitentium 
[32. ex eodem Ordinario ms. exhibemus post ob- 
Servationes nostras una cum sermone archidiaconi 
ad archiepiscopum Rotomagensem, pro reconcilia- 
lione publice penitentium nondum edito, ex veteri 
ms. codice bibliothecz cathedralis ecclesi; Roto- 
magensis 700 annorum. 

(180 Quod in his tribus diebus novus ignis ac- 
cenditur. De triduano ignis accendendi ritu le- 
gendus Ordo Romanus, et Rupertus, lib. v, cap. 
28. PR. 


bula,..... ligni quidem usus humilior eris sono hoc 
ostendit, et inde Ecclesia Orientalis usum. adhuc tenet 
lignorum, el ut populus humilior reddatur. Quibus 
concordat Missale Romanum 200 circiter annorum, 
et 1658 in die Coene : Facto signo cum tabula con- 
veniunt. 

(185) Sez psalmi. Hodie canuntur tantum quin- 
que, et pretermittitur Benedictus ; sed Vesper: al- 
tera oratione a communione diversa concluduntur. 
In ecclesia cathedrali chorus regitur a duobus can- 
toribus de secunda sede in cappis violacei coloris, 
et ad Magnificat altare thurificatur triplici ductu a 
celebrante cappa induto, qui et Vesperas oratione 
complet. 


lgnis ille benediclus in ecclesia cathedrali, et in C (186) Ipsa die clerus οἱ populus communicetur. 


quibusquam parochiis Sabbato sancto populo distri- 
buitur, ut ex eo ignis in Christianorum domibus ac- 
cendatur. De quo vide Ordinarium ms. canonicorum 
S. Laudi Rotomagensis. 

(181) Si episcopus fuerit, Gloria in excelsis can- 
lelur; sin. autem non. Idem docet Durandus. Ra- 
tion. div. offlc., l. vi, c. 75, De officio misse ipsius 
quintz feris. Item Ordinarium Rotomagense ms. 
Ista. die in parochiali ecclesia. Gloria in excelsis non 
dicatur. Hodie tamen dicitur in omnibus ecclesiis 


parochialibus diccesis Rotomagensis. In ecclesia ca- . 


thedrali fit in missa consecratio chrismatis, cujus 
ritum et czeremonias describimus ex Ordinariis mss. 
ecclesie cathedralis Rotomag. et Bigot. post proces- 
siones solemnes. 

(182) Usque missam noctis Dominice. Hec enim 
missa qua Sabbato sancto dicitur, Juxta sacrorum 
canonum et Patrum decreta in nocte dicenda foret, 
cum ad noctem Dominice, resurrectionis perti- 
neat. 

(183) Sacerdos manibus tenens calicem, ant. Cali- 
cem incipiat. Sic constanter legitur in Libro officiali 
ms. et in Missalibus ad usum Ecclesie. Rotoma- 
gensis an. 1513, 1616, 10527, 1538, 1576 et 1604. 
Deinde dicantur Vespere demissa voce, presbyter ἰ6- 
aens calicem in manibus incipiat hanc antiphonam : 
Calicem, etc. Hodie ab uno e majoribus chori in- 
choatur. 


Idem in Ordinario ms, et in Rituali Rotomagensi, 
an. 1651, p. 1, pag. 100, precipitur ut feria quinta 
in Cena Domini omuis clerus, eliam presbyteri de 
manu presidentis seu praepositi iu missa solemni 
communionem accipiant, memores inslilulionis sacre 
mense, in qua Dominus discipulos manu propria sui 
corporis compoles fecii; et in Missali Romano 200 
annorum : Deinde fratres. immediate communicant, 
el poslea complelur missa. 

(187) Medielas hostiarum absque vino in crastino 
reservetur. Ordo Romanus : Missa expleta, communi- 
cent. ordine conslitulo, et.servent de sancía usque in 
crasiinum. Alcuinus, De Coena Domini. De eodem 
vero die legitur in Ordinibus, quod reservandum sil 


D de corpore Domini ad communicandum in crastinum. 


Consonant qua legere est apud utrumque, ad feriam 
60 Parasceves, omnes scilicet ea die communicare 
cum silentio. Amalarius tamen, lib. 1, cap. 13 ex 
responsione Romani archidiaconi, observat contra- 
riam fuisse Romanz Ecclesi: praxim. In ea (inquit) 
slatione, ubi apostolicus saluwat crucem, nemo ibi 
communicat. Pn. ᾿ 

(188) Iterum  communicentur. Obtinuerat is usus 
ante Joannem, nam et Theodulfus Aurelianensis 
episcopus : Zn Coena Domini (inquit) et in Parasceve, 
in vigilia Pasche, et in die resurrectionis Domini, 
penitus αὖ omnibus. communicandum. Capitul., c. 41; 
viguitque post cum, nam Joannes [34 Belethus 


99 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


100 


libro De div. offic., c. 99, dicit ab omnibus reli- A cessionali Rotomagensi anni 1588 in hunc modum : 


giosis, quibus necessitas est, communicari. Ordi- 
narium autem ms. canonicorum regul. S. Laudi 
Rotomagensis : His quatuor diebus mullus se, nisi 
rationabili causa, a communione debet subtrahere. 

(189) Nudantes altaria. De nudatione altarium 
usque ad Sabbatum sanctum legendus Ordo Ro- 
manus De Cena Domini; Amalarius, 1. 1, De ec- 
clesiast. offic., c. De Cena Domini ; Gemma anime 
De antiq. ritu miss., 1. m, c. 85, etc. Quapropter 
qui his diebus privatas missas celebrant presbyteri, 
videant quam parum veteri instituto et ecclesiasticae 
hoc congruat disciplins. 

(190) Sola aqua parietes et. pavimenta. Quod pa- 
rietes et pavimentum aqua lavari debeant docet 
Alcuinus, libr. De div. offic.,in Cena Domini : Eo- 
dem die altaria templi οἱ parietes sive pavimenta ec- 
clesie lavantur. Alcuino astipulantur Joannes Bele- 
thus De div. offic. c. 103, et G. Durandus, 1l. vi, c. 
76. In Ecclesia vero Rotomagensi altaria tantum 
vino et aqua lavantur. 

(191) In quadam domo conveniant, el Dominico 
ezemplo mandatum faciant. Yn navi ecclesie man- 
datum flt pauperum nec hodie clericorum. De man- 
dato pauperum sic przcipit synodus autumnalls an. 
1641, art. 4: Ut feria quinta in Cena Domini man- 
datum Dominicum in singulis (si fleri potest) eccle- 
siis, mazime vero in congregalionibus clericorum et 
monachorum, religiose peragatur , pauperum pedes 
lavando, tergendo, deosculando, eisque minisirando 


Post prandium mandatum pauperum fiat, οἱ shanda- 
(um clericorum ita celebretur. Sacerdos indulus alba 
cum diacono el subdiacono Dominico exemplo manda- 
tum servat, εἰ quantum placuerit de majoribus ἐπ 
albis pedes ceterorum lavent. Perspicue omnino et 
fuse de duplici mandato disserit Ordinarium cano- 
nicorum sàncti Laudi Rotomagensis, feria quinta 
in Cena Domini. 

(195) Omnes hore, exceplis matutinis. Ordinarium 
ecclesi: metropolitauz : Hore hujus diei cum silentio 
in quatuor angulis chori dicantur more Judeorum, de 
morte Domini consilium capientium. Pn. 

Sic Liber officialis Rotomagensis ms. 

(190) Psalterium cum litania communiter dicant. 
Per psalterium hic intelligi possunt septem psalmi 
peenitentiales cum litania, qui qualibet sexta feria 
per Quadragesimam post Laudes recitari solent, 
vel forsan psalterium psalmorum, de quo supra 
egimus. Forte satius dixerimus integrum psalte- 
rium, sic enim praescribit Ordinarium canonicorum 
S. Laudi Rotomagensis : Ipsa die singuli simul to- 
tum er ordine psallerium in claustro dicant. 

(197) A lectione libri Exodi inchoetur. Nunc inci- 
pit à lectione Osee. 

(198) Duo diaconi nudent altare sindonibws. Ordi- 
narium Rotomagense et Liber officialis mss. : Duo 
clerici nudent. altare. sindonibus, et Ordinarium mss. 
S. Laudi Rotomag. Ordo Romanus : Dwo acolythi. 
Missalia Ecclesie Rotomagensis an. 1516, 1587, 


cum omni humilitate, sicut ἐπ hac. sancta metropoli- C 1538 οἱ 1576. Hic subtrahantur due mappe a dua- 


tana ecclesia, omnium nostre provincie ecclesiarum 
maire ac magistra, laudabiliter observatur. Advertant 
autem sacerdotes hanc pedum lotionem non posse 
omitti cum mandatum sit Dominicum, et a Domino 
institutum, ideoque ab omnibus, precipue pasto- 
ribus, exemplo Dominico fldeliter est peragen- 
dum. 

(192) In refectorium pergant. ldem legitur in Or. 
dinario ms. canonicorum S. Laudi. Verum cum ho- 
die in ecclesia cathedrali commune non habeatur 
refectorium, in capitulum pergunt, ut prescribit 
Ordinarium ms. et Processionale Rotomagense, et 
ibi legitur Evangelium Joannis a principio cap. xu 
usque ad flnem xiv. 


(1903) Unicuique fratrum episcopus phialam | vini D corpus nostrum hureal terre, ...... 


ezhibeal. Vide |85 post observationes ea qux de 
mandato prescribunt Ordinaria mss. Ecclesi Ro- 
tomag. et canonicorum S. Laudi. 

(194) Mandatum pauperum — mandatum — fratrum 
pricedat. Duplex enim in Ecclesia Rotomagensi 
olim mandatum, ut legitur in Ordinario et in Libro 
offüciali Rotomag. mss.; et apud Rupertum, De div. 
offic., 1l. v, c. 22. De mandato pauperum, et in Mis- 
sali Romano 200 annorum : Post nudationem aila- 
rium, hora competenti facto signo cum tabula conve- 
niunt fratres ad faciendum | mandatum , majores 
abluunt pedes minoribus, tergunt εἰ osculaiur. De 
mandato pauperum et clericorum fit mentio ín Pro- 


bus partibus altaris desuper posite. Hodie non ex- 
trahuntur in diccesi Rotomagensi. 

136 .(199) Excepta voce Domini que * in alis 
dicatur. Restituendus hic locus ex Ordinario et 
duobus libris officialibus mss. ad usum Ecclesie 
Rotomagensis, in qulbus legitur : Diaconus in alba 
ante altare legat. Passionem more lectionis, excepta 
voce Domini que more Evangelii legatur. 

(200) Duo sacerdotes casulis induti, etc. Hec et 
sequentia eodem tenore continentur in Ordinario 
Rotomagensi post observationes nostras. 

(201) Uniuscujusque venter in terra haereat. Sic 
Alcuinus lib. De divin. offic. tit. De feria sexta que 
et Parasceve : Quando hane crucem adoramus omne 
proslernimur cor- 
pore anie crucem menie ante Dominum. Item Ama- 
larius, De ecclesiast. officils, |. 1, c. 14. De adora- 
tione sancte crucis, et Guíll. Durandus, Ration. 
div. offic. 1. v1, c. 77. De die Parasceves. Idem quo- 
que habetur iu Ordinario et libris officialibus Roto- 
mag. mss. in officio dici Parasceves. Vide Ordina- 
rium ms. canonicorum regularium S. Laudi Rotoma- 
gensis in eadem feria sexta. 

(202) Víno et aqua lavetur. Hujus lotionis mentio 
fit in Ordinario et in libris officiali Rotomag. mss. 
bibliothecee Bigotiane, in quibus sic legitur : Cho- 
rwe finiat antiphonam, qua cantata cruz parwwla in 
commemoratione sanguinis el aque fluentis de latere 


101 


munionem sacram clerus bibat et. populus, et ad opus 
infirmorum reservelur, et in Processionali Rotoma- 
gensi an. 1588 : Cruce adorata a. clero et populo, la- 
vetur vino et aqua, et tollatur in altum, et cantetur hec 
antiphona sequens : Super omnia, etc. 

(203) De quo post sacram communionem clerus 
bibat et populus. Secus apud alios teste Micrologo, 
qui notat ex Ordinis Romani prescripto in Para- 
rasceve vinum non consecratum cum Dominica ora- 
tione et Dominici corporis immisslone consecrari 
(rectius dixisset sanctificari) ut populus plene possit 
communicare. Pn. 

(204) Ministri crucis casulis induti, etc. Hc et 
sequentia in Libro officiali Rotomag. ms. habentur 


NOTA AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 
Redemptoris aqua οἱ vino lavetur, de quo post. com- A 


102 


(208) Percussis tabulis. Quibus utuntur in plerisque 
parochialibus ecclesiis, sed in cathedrali porta ec- 
clesizt malleo ligneo percutiuntur. 

(209) Cantante clero : Dominus. Qui sequitur hia- 
tus suppleri potest ex ordinario ecclesie metropoli- 
tanz, in quo hac die multa notatu digna prescri- 
buntur. In his, ut benedictus ignis non exzstinguatur, 
donec benedictus cereus eo | 88 accendatur : sil vero 
juzia Romanum Ordinem alius cereus, qui a benedicto 
cereo illuminatus, ad. fontes per septem dies deferatur, 
el loco instituto ín fontes mitlatur. Addit Ordinarium : 
Per cereum Christi designatur humanitas : lumen in 
cera, divinitas virginea carne obumbrata : ignis in cereo 
novus ardens, nova doctrina a Christo in apostolos, ab 
apostolis in mundum resplendens. Item ut dum lectiones 


iisdem plane verbis. Vide post observationes Ordi- B et litania. cantabuntur, presbyteri catechizent infantes. 


narium de Officio hujus diei. 

(2065) A majore ad minorem omnes communicen- 
tw. In Ordinario ms. et in Missalibus Rotomag. 
1513, 1516, 1527, 1538, 1576 et 1604 hac leguntur : 
Commtunicelur qui voluerit | 37 sicut. hesterna. die. 
In Ordine Romano : Communicent omnes cum silentio. 
In Libro officiali Rotomag. ms. : Communicet et om- 
nes fratres sine osculo pacis. ἴῃ Ordinario canonico- 
rum S. Laudi Rotomagensis : Se et ceteros cum silentio 
communicet. 

(900) Ad refectionem panis el aque pergant. Hzc 
jejunii severa observatio, quz in Ordinario et Libro 
officiali Rotomag. mss. habetur, non tantum apud 
nostrates viguit, verum etiam in aliis regionibus, ut 
ex Ordine Romano, et Alcuino constat ; 
lib. De div. offic., tit. De Cena Domini scribit : Ab 
hac mocie usque Ad. Sabbatum nonnulli servi Dei imi- 
taules apostolos jejuni permaneni; aliqui vero con- 
lenti sunt. pane tantum et. herbis ; atque leguminibus, 
sew sicera. Idem confirmat Durandus, Ration. div. 
oflüc., lib. vi, cap. 77. De Parasceve, ubi ait: /n 
Parasceve uno solo cibo vescimur. Ordinarium vero 
ms. canonicorum regularium S. Laudi Rotoma- 
gensis : In mensa nonnisi panis et aqua, et herbe 
crede apponawur. Post prandium autem non sigii- 
latim Completorium, sed in communi mediocri voce 
cantatur, sícut et in die Cone Domini. 

(207) Nona hora diei. Concllium Rotomagense 
sub Joanne nostro celebratum A. C. (juxta Orde- 
rici calculum) 1072, can. 21 : 
Sabbato Pasche officium ante Nonam non incipiatur. 
Ad noctem enim Dominice resurreclionis respicit, ob 
cujus reverentiam Gloria in excelsis Deo, et Alleluia 
cantatur, quod. etiam in officii initio, cerei scilicet bene- 
dictione, monsiralur. Idem paulo post inculcatum est 
in concilio Arvernensi. Pn. 

Idem docet Durandus, Raton. divin. offic. lib. 
vi, €. 78. Verum Hugo a S. Victore, De speciali 
miss. observat., l. 1t, ὁ. 21, hodiernum morem im- 
probat. Vere (inquit) antiqui jam fere transacto die 
Sabbati officium hoc celebrabant , sed. modernorum 
debilitas ad epulas [estinans lempus praevenit. consti- 
(utum. 


Item ut si nullus infans fuerit ad. baptizandum, non 
mittatur de chrismate ei oleo in fontes; si autem fuerit, 
tunc wittlatur. PR. 

Eadem omnino leguntur in Libro officiali ms. ad 
usum Ecclesi: Rotomagensis ex bibliotheca Bigo- 
tiana. 

Hic notandum occurrit quod annus ab Incarna- 
tlone Domini in cereo paschali inscribi debet, cujus 
inscriptionis meminere, Rupertus Tuitiensis, lib. vi 
De divin. offüc., cap. 29; Honorius, Gem. animz, 
De antiq. tit. miss., lib. 1n, cap. 102; B. Lanfran- 
eus in Decretis pag. 2066 ; Guillelmus Durandus, 
Ration., |. vi, c. 80, et Joannes Belethus, libro De 
div. ofüe., c. 108, ín eum, qui sequitur, modum : 


sic enim C Annotatur quidem in cereo paschali annus ab Incar- 


natione Domini, inscribuntur quoque cereo paschali 
indicio, vel &ra, atque epacta. II&c in Ecclesia ca- 
thedrali tantummodo serventur, in qua tabula pa- 
schali a cancellario inscribitur, et cereo paschali 
affigitur, quam suo loco dabimus pro anno presenti 
1678 ex eodem cereo cathedralis ecclesi& deprom- 
ptam. 

(210) Alba licet baptizatis uti. Sic Alcuinus, in 
epistola ad Oduinum presbyterum, et Rabanus Mau- 
rus, lib r De institut. cleric.; cap. 20. ltem Gemma 
animz, lib. 1, c. 243 : Baplizati autem ideo vestes 
albas portant, quia amissam. innocentiam. se recepisse 
insinuant. 

(211) Quod per seplem dies albe vestes portantur. 


liem statutum est ut D Alcuinus, libro De divin. offic., tit. De Sabbato sancti 


Pasche : Omni autem die usque in octavas ad mis- 
sam veniant et. communicent. ltem Rabanus, l. n, De 
instit. cleric., e. 39 : Septem dies albas vocitumus 
propler eos qui in sancta. nocle baptizati albis per to- 
tam hebdomadam uluntur vestibus, el per septem dies 
in angelico castitatis habitu, et luminibus celestis 
claritatis, sanctis assistere sacrificiis solent. Item pre- 
cipit concilium Rotomagense sub Malgerto an. 1050 
celebratum, | 39 can. 19 : Ui baptizati in eadem ec- 
clesia in qua regenerationis gratiam acceperunt, et in 
qua parochiani existunt per oclavos dies in Albis repre- 
sentetur cum cereis ardentibus. 

(212) Per octavam qua vestes deponuntur. Sic Alcui- 


103 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


104 


nus, de Sabbato in Albis : Hodie albati qui in Sabbato A, (218) Hoc peracto quoddam responsorium cantetur. 


sancio baptizati fuerunt, vestibus albis exuuntur. Ama- 
larius, de Sabbato in Albis, cap. 51 : Qui in Christo 
sunt et sunt agni novelli, et hodie revertuntur ad. fontes 
ul exuant se albis. 

(213) Duobus aliis terliam lilaniam incipientibus. 
llodie hxc litania a tribus cappatis de majori sede 
canitur in choro finienda, ut ex Ordinario et libris 
officialibus Rotomag. mss. colligitur : prima vero a 
septem pueris, secunda a quinque clericis de se- 
eunda sede in superpelliceis; qu: tres litaniz; de- 
scribuntur in Ordine Romano et a sacrorum rituum 
expositoribus. 

(214) Post Gloria in excelsis, allare incensetur. 
Ordinarium : Interim archiepiscopus, vel sacerdos cum 


Nullum responsorium canitur, sed dicto Deo gratias, 
quisque domum revertitur, ut notat Ordinarium 
Rotomagense ms. [16 missa est festive dicatur, et 
benediclioue accepta recedant ; et Ordinarium ms. 
canonicorum S. Laudi Hotomagensis : Dicto 116 
missa est a diacono, missa el Vespere pariter fi- 
niantur. 

(2190) Post prandium. Prandium appellat non 
meridianam comestionem, sed unicam. Primis Ec- 
clesiz: temporibus huic celebritati tota nox impen- 
debatur. Decrescente postea baptizandorum multitu- 
dine, officium et noctis initium contrahi cepit, quod 
Vespere, prandium, et Completorium subsequeban- 
tur. Rome serior fuit Vesperarum quam prandii in- 


diacono el subdiacono, candelabris et thuribulis veniat, B troductio. Nam anonymus Romani Ordinis scriptor 


el. confessione humiliter dicta alle incipiat : Gloria in 
-excelsis Deo, absque iropis ; ei prosiernal se omnis 
chorus. 

Et addit : Et interim omnes campane  pulsentur, et 
dehinc per omnes abbatias οἱ parochias totius civitalis. 
Secus apud nos, nam (ut supra diximus) altare thu- 
ridcatur dum Kyrie eleison a choro cantatur; et 
chorus, dum Gloria in excelsis dicitur, ab acolytho 
incensatur. 

(215) Duo cappati in pulpiio Alleluia, Confitemini 
celebre cantent. Joanni consonat Liber officialis ms. 
ad usum Ecclesie Rotomagensis. Sed in ecclesia 
cathedrali Alleluia cum versu a duobus canonicis 
cantoribus qui cantaverint litaniam ip cappis canitur 


(quisquis ille fuit) observat sua szetate, in hac nocte 
de vespertinali synaxi apud Romanos nihil actum, 
neque ante missam, neque post missam; et paulo 
post subdit, eodem die domnum papam et ceteros 
Romanos ova manducare, et formaticum , id est 
caseum. PR. 

(220) Decima hora moclis, etc. Illud sublatum est 
in Ecclesia Rotomagensi. 

(221) Diaconus dalmaticatus evangelicam leclionem 
pronunlient. Nunc cappatus, incensato altari, cande- 
labris et thuribulo pracedentibus, pronuntiat Evan- 
gelium. 

(222) Unumquodque responsorium a binis clericis 
indutis cantetur. | 41 In ,Ecclesia Rotomagensi ho- 


in pulpito, alii duo canonici de majori quoque sede C die primum et secundum respons. a tribus in cappis 


cappis induti tractum ante altare succinunt, et lecto 
Evangelio in sacristiam recedunt. 

(216) Communicato clero ei populo. Ordinarium : 
Communicalis presbyleris. εἰ aliis quibus placuerit , 
Vespere sic incipiantur ; et Liber officialis Rotoma- 
gensis ms. : Communicalo clero et populo, etc. Mira- 
mur nonnullos recentiores a Patrum institutis adeo 
abhorrere, ut sacram communionem in hac missa, 
quod nocturna sit, populo dari non probent. Certe 
religiosa illa consuetudo, si alio unquam tempore, 
hac potissimum nocte observanda videtur, qua my- 
sticum Christianorum Pascha colitur. Pn. 

[40 Quod Rabanus, De institut. clericorum, 1. 
n, c. 38, non solum omnibus licitum, sed etiam 


canuntur, tertium vero a quatuor qui cantaverint 
invitatorium, quod in festis triplicibus temporis pa- 
schalis observatur. 

(223) Post terlium responsorium officium sepulcri 
celebretur. De officio sepulcri fuse disserit Joannes 
Belethus, lib. De div. offic.. c. 113, et Guill. Duran- 
dus, lib. vi, c. 87 ; et concordant cum nostro sepul- 
cri officio, quod videas in fine post nostras observa- 
tiones. 

(224) Finita oratione. Hic inserenda videtur pro- 
cessio ad crucifixum, quam mirum hac die vel tunc 
in usu non fuisse, vel certe a Joanne, qui similium 
ad sequentes die meminit, pretermissam. Eam de- 
scribit Ordinarium, docetque solemni benedictione 


quasi necessarium ostendit : Post baptismum vero et D terminari consuevisse. Hoc finito (inquit) benedicam- 


litanias sequitur sancta missarum celebratio, el commu- 
nicalio corporis el sanguinis Domini, cujus participa- 
lione quicumque fidelium se hac nocte abslinueril, nescio 
quomodo dicam illum Christianum, exceptis his qui pro 
capitalibus criminibus excommunicati. penitentiam ge- 
runt. |tem Missalia Rotomagensis Ecclesiz an. 1516, 
1527, 1538 et 1576. Communicalis quibus placuerit, 
Vespere sic incipiantur, etc. 

(217) Magnificat cantato et altari incensato. Idem 
habetur in Libro officiali Rotomagensi ms. sed hodie 
nec altare nec chorus thuriflcatur, ut etíam prwscribit 
Missale Ecclesi: Sarisberiensis in Anglía, an. 1955. 
Non thurificetur allare neque chorus. 


(ur ab archiepiscopo, si praesens fuerit; el osculelur 
omnes fratres, dicens ad singulos : Resurrexit Do- 
minus. PR. 

Hunc ritum in Graecia tam clerus quam populus 
religiose tenet, quisque enim in die sancto Pasche 
sic salutem dicit : Χριστος ἀνέστι. 

(2925) Post capitulum. Sic quoque Ordinarium 
Rotomagense ms. Dehinc in capitulo, et ibi legatur 
leclio de martyrologio ab uno puero, el sequatur y 
Pretiosa est in conspectu Domini. Oratio Sancta 
María, isti sancti, et omnes alii, e(c. Per omnia 
saecula seculorum. Amen. Tum posíea legatur ab 
uno canonico diacono de expositione Evangelii. 


106 


NOTJ£ AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


106 


1090) Teriia cantata processio per claustrum. À et diaconibus ad sanctum Joannem in Ecclesia majore 


Processionem sic disponit Ordinarium Rotomagense 
ms. Sequitur processio per atrium in cappis, sacerdos 
εἰ diaconus in. Albis, et. subdiaconus tunicam habeat 
cum cruce, candelabris εἰ signis. Cantor incipiat : 
Maria Magdalene, cum versu ef regressu; quo fito 
tres de majori sede cantent : Salve, festa dies, usque 
ad síationem. In statione cantor incipiat ἢ Sedit an- 
gelus. Tres de majoribus (nunc quaiwor) in pulpito 
y Crucifixum in cruce [al., carne]. Nolite. Ad ἐπ» 
iroitum chori dominus archiepiscopus, si presens fue- 
ril, $i non, cantor, incipiat : Christus resurgens, cum 
y Dicant nunc Judei; quo finito dominus archiepi- 
scopus, si prasens fuerit, benedicat populum, et statim 
incipiatur missa. Εἰ dominus archiepiscopus, si pr&- 


ad locum crucifixi, incipiant, Kyrie eleison, οἱ veniunt 
usque ad altare : ascendentibus diaconibus in pogium, 
[4.3 episcopi οἱ presbyteri statuuntur. in locis suis, 
εἰ schole& ante altare. Finito Kyrie eleison, innuit 
archidiaconus primo schole; et ille inclinans se illi, 
incipiat Alleluia cum psalmo : Dixit Dominus Domino 
meo, etc. Alcuinus lib. De divin. offlc. Eadem die 
ad Vesperas ad sanctum Joannem congregatur ma- 
turius universus gradus ecclesiasticus in. ecclesia ma- 
jr? in loco qui vocatur crucifirio : ibique inchoat 
schola : Kyrie eleison, et eo concentu perveniunt 
usque ad altare, etc. Pn. 

(230) Benedicamus Domino ab his qui Alleluia 
cantarunt dicatur. Nunc a tribus de secunda sede in 


sens fuerit, habeal secum septem diaconos et Lotidem B superpilliceis. 


subdiaconos  revestitos, 142 — de quibus duodecim 
sil de secunda sede,etc. Ad processionem omnes de 
choro sint in cappis cum celebrante, diaconus dal- 
matica indutus, et subdiaconus tunica, cujus vice 
acolythus crucem defert tunica indutus. 

(227) Officium diei celeberrime compleant. Ordi- 
narium sape laudatum : Archiepiscopus, δὲ praesens 
fuerit, faciat benedictionem — super populum — ante 
Agnus Dei. Finito Agnus Dei, omnes qui volwerint, 
communicent. PR. 

Tres benedictiones episcopales olim in missa fleri 
solitas describimus ex ms. Pontificali bibliothecze 
cathedralis Rotomagensis, quas in missis pontifica- 
libus revocari optat rituale Rotomagense, p. 1, p. 503. 


(231) Psalmum : Laudate, pueri, Dominum, 
cantantes ad fontes pergant. Iste processionis ritus 
laudabiliter observatur in cathedrali et plurimis 
parochialibus ecclesiis hujus civitatis, qui in ordi- 
nario ms., p. 88, describitur disertis hisce verbis : 
Unus de majoribus incipiat : Alleluia, et. unus de re- 
gentibus chorum incipiat : Laudate, pueri, Domi- 
num, laudate nomen Domini, Alleluia. Sit nomen 
Domini benedictum, etc. Alleluia : et sic cantando 
psalmum eat processio ad fontes cum diacono el sub- 
diacono, et ampulle a duobus presbyteris albatis, et 
cereo benedicto, quem ferat unus diaconus (dalmati- 
catus) de secunda sede, et chorus psalmum  finiat, 
et dicat Alleluia quatuor et Hzc dies sine Alleluia, 


(228) Cum processione, etc. In his omnibus con- G et versu. Et post cantetur ante altare S. Joannis : 


cordat Ordinarium Rotomagense ms. ; sic autem ha- 
bet in die Paschse, pag. 88. Ad Vesperas ires de 
majori sede in cappis cantent ad processionem : Salve, 
festa dies, cum diacono et subdiacono revestitis, 
cruce, candelabris , thuribulis el signis ; descendat pro- 
cessio per dexiram alam ecclesie, usque ad occidenta- 
lem portam ecclesie, et processione ordinata in πανὶ 
ecclesice unus de cantoribus incipiat : Kyrie eleison, 
el processio ad chorum redeat cantando : Christe 
eleison ; et finito Kyrie eleison, incipiatur ab uno de 
majori sede ant. Alleluia. Illi qui cantaverint ad. pro- 
cessionem : Salve, festa dies, regant chorum, el 
unus ex illis incipiat in dextro choro psal. Dixit Do- 
minus, psal. Confitebor, psal. Beatus vir. Ant. Alle- 


Alleluia, y Laudate, pueri et reiteretur Alleluia ; 
quo finito sacerdos dicat : Oremus. Deus, qui eccle- 
siam tuam. Per Christum Dominum. Festive unus de 
majori sede incipiat : Alleluia, et unus de regentibus 
chorum psal. In exitu Israel de /Egypto, Alleluia, y 
Facta est Judza sanctiflcatio ejus, elc. Alleluia, alle- 
luia ; » Mare vidit et fugit, etc., alleluia, alleluia, alle- 
luia. Et sic ad finem perducatur , et in fine. psalmi 
dicatur : Gloria Patri, Alleluia. Sicut erat, Alleluia, 
alleluia. Surrexit Dominus de sepulcro, Alleluia, alle- 
luia, alleluia. Et cantando psalmum descendat processio 
per aliam alam ecclesie ad. occidentalem portam ec- 
clesie ; el processione in navi ecclesie statuta , et 
ullimo versu psalmi finito, tres (nunc, duo) de majori 


luia quatuor. Eadem legere est in libro officiati Ro- D sede in pulpito cantent Alleluia, * Redemptionem, 


tomagensi ms. ; et apud Durandum Ration., lib. vi, 
c. 89. De ista processione ante Vesperas, et de 
yyrie eleison, nihil hodie fit in Ecclesia Rotomagensi, 
licet habeantur in Breviariis ad usum Rotomagensis 
Ecclesiz;: an. 149] et 1578 editis; et in Breviario 
Dominicanorum : Ad Vesperas non dicatur : Deus 
in adjutorium, sed dicio Pater noster, sic incipianiur : 
kyrie eleison, elc. 
(229) Per Kyrie eleison Vesperas incipiant. Pius 
ille ritus, quem germane antiquitatis ignorantia 
nostro demum saeculo abolevit, e Romanis fontibus 
ad nos emanaverat. Ordo Romanus : JDie sancto 
Pasche fomwenienie schola (emporius cum — episcopis 


PATROL. CXLVII. 


non reiteretur Alleluia in fine; quo finito sacerdos 
dicat versum : Dicite in nationibus. Oremus. Deus, 
qui pro nobis Filium. Sequatur memoria ibidem 
beale Marie aniiphona : Paradisi porta. y Post 
partum. Oremus. Gratiam tuam [44 qusesumus, 
Domine. Ad iníroitum chori memoria omnium sanc- 
lorum, antiphona : Lux perpetua. Si diligeretis y 
Vox letitie. Oremus. Vide, Domine, infirmitates. 
Tres pueri : Benedicamus Domino, Alleluia. Idem 
quoque habetur in Breviariis Rotomag. an. 1491 et 
1978, et in Processionali Rotomagensi pag. 168 et 
seq. Hujus antiquissimi ritus mentio fit in Ordine 
Romano, apud Alcuinum, G. Durandum, in ordina- 


4 


107 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


108 


rio ms. canonicorum S. Laudi Rotomagensis, etc. ; A de resurrectione. Hinc apparet olim in Rotomagensi 


eumque improbare non possunt, qui baptismi me- 
moriam in hominum animis indeletam servari cu- 
piunt. . 

(232) Hwic antiphonam : Lux perpetua, comci- 
nenies. Tempore paschali in processione ad crucifi- 
fixum nulla apud Joannem nostrum habetur sancte 
Marie memoria, neque in Ordinario ms. canonico- 
rum S. Laudi : reperitur tamen in Ordinario et offi- 
cialibus libris mss. et Processionalibus, nec non 
Breviariis ad usum Ecclesiv€ Rotomagensis. 

(233) Dies seplem in cappis, etc. In ecclesia cathe- 
drali Sabbato in Albis ad missam quinque pueri albis 
induti, sive cappis, non ita pridem regebant chorum. 
Idem legitur in Ordinario ms. p. 93. Ad missam nulla 


Ecclesia tres nocturnas dici solitas, 418 reperiuntur 
in Ordinario ms. canonicorum S. Laudi Rotomagen- 
Sis ; eas adhuc retinet Romana Ecclesia, multa quo- 
que cathedrales ecclesiz. De lectione Apocalypsis 
concordat Ordinarium Rotomagense ms. Nos vero 
legimus de Actibus apostolorum (exceptis Dominicis) 
usque ad hebdomadam tertiam, in qua legitur liber 
Apocalypsis, postea canonice epistolae usque ad vi- 
giliam Ascensionis. 

(240) Nonum α duobus clericis cantetur. Scilicet de 
majori sede in superpellicejs tantum, quod in Eccle- 
sia Rotomagensi servatur in tertio responsorio per 
Dominicas temporis paschalis. 

(241) Maliuling Laudes cum una antiphona : An- 


cappa in choro, sed quinque pueri in albis regant B gelus. Ad Laudes in Dominicis usque ad Ascen- 


chorum. Officium : Eduxit populum suum. Psalmus : 
Confitemini Domino et invocate. Quinque pueri pre- 
dict cantent : Kyrie eleison, Rex genitor et Gloria 
in excelsis, prosam : Omnipotens genitor; quinque 
pueri cantent prosam, et. chorus respondeal residuum. 
Oratio : Concede, quaesumus, omnipotens Deus. 
Nulla memoria, nisi ut prenotatur. Epistola : Depo- 
nentes omnem. Alleluia. y Hiec dies. Quinque pueri 
in pulpito : Alleluia. * Laudate, pueri; sequitur alius 
versus : Sit nomen Domini. Hoc finito quinque pueri 
incipiant in pulpito : Jubilans concrepa, et chorus 
respondeal neuma. In Ecclesia cathedrali hodie omnia 
flunt ut in duplicibus. 

(234) Ad crucifixum post Vesperas fiat. processio. 
Idem processionis ritus describitur in Ordinario ms. 
sancti Laudi. Fit hodie in dioecesi Rotomagensi post 
Vesperas processio, in qua non portatur crux, sed 
candelabra et thuribulum, juxta Ordinarium Roto- 
magense ms. et dum cantatur ἢ Dignus es, Domine, 
crucifixus a celebrante cappa induto et genuflexo 
triplici ductu thurificatur. Duo in pulpito canunt y 
O quam. Dicitur versus et oratio de cruce, et post 
memoriam [45b B. Marie, ad introitum chori 
dicitur antiphona de sanctis cum versu et ora- 
tione. 

(235) Oratione Dominica et symbolo. In comple- 
torio per octavam non dicitur oratio Dominica nec 
symbolum ; sed post Nunc dimillis decantata anti- 
phona oratio dicitur, et dicto Benedicamus, Comple- 
torium finitur. 


(236) Dies octavus ut primus celebretur. Non eodem - 


modo, sed more duplici colitur. 

(237) Responsorium Surrexit, a duobus cantetur, 
scilicet in cappis, qui chorum regant. 

(238) Unaqueque nocturna cum una anliphona. Ex 
his et sequentibus patet, apud majores nostros tem- 
pore paschali Dominicarum et festorum officium tri- 
bus nocturnis constitisse. Ut secus postea fieret, 
perficit brevitatis ratio, non discipline : quod valde 
improbatur a Guillelmo Durando, 1. v1, Ration. div. 
offic., cap. 89, et Radulfo decano Tungrensi, libro De 
canonum observantia, propositione 10. Pn. 

(2339) Sez lectiones de Apocalypsi legantur, e. tres 


sionem psalmi dicuntur sub una antiphona : Aile- 
luia. 

(242) In Dominicis matwlinis semper fiat processio. 
In Dominicis usque ad Ascensionem tantum fit pro- 
cessio in Laudibus, ceteris Dominicis nulla in Lau- 
dibus, sed immediate ante Tertiam post aspersionem 
aqua. 

(243) Sine tropis εἰ Laudibus. Quid sint tropi docet 
Durandus |46 lib. iv, Ration., c. v, et post eum 
Pamelius in fine tomi II Liturgicon Eccl. Lat. Ad 
hanc cantus speciem referende sunt litaniz (ut vo- 
cant) prosate, ut Ayrie, fons bonilatis. Quod Ad 
Laudes attinet, varia est ejus nominis apud liturgicos 
acceptio. Plerumque enim sumitur pro Allelwia, ut 
apud Isidorum, lib. 1 De eccl. offic., cap. 13, qui 
sensus huic loco non convenit, ubi agitur de officio 
quod celebratur cum Αἰ δία, sed sine Laudibus. 
Itaque cum hic troporum, Laudumque simul occur- 
rat mentio, reclius per Laudes hujusmodi intellige- 
mus cantum aliquem ecclesiasticum tropis afünem. 
Nam et Durandus loco predicto tropos appellat Lau- 
des ad introitum convertibiles. Conjecture facem 
prefert anonymus S. Audoeni monachus in Historia 
Joannis nostri ad calcem gestorum archiepiscopo- 
rum Rotomag. his verbis : Fínitis itaque Kyrie elei- 
son cum duobus rhythmis, id est nostro judicio tro- 
pis eracto gloria in excelsis Deo, quod inceptum ab 
abbate Ricardo Sigiensi (Sagiensi) chorus celeberrime 
fuerat exsecutus cum Laudibus, id vero totum. expende- 
batur in prastolatione archipresulis. Quo. ex loco col- 
ligitur Laudes illas, in missis solemnibus hymno 
Gloria in eecelsis interseri, vel certe subjungi con- 
suevisse : quem quidem hymnum in missa Sabbati 
sancti absque tropis decantatum, paulo ante obser- 
vavimus ex Ordinario. Ejus generis erat prosa Quem 
cives colici, qua juxta idem Ordinarium, in nocte 
Natalis Domini a clerjcis pastores agentibus, post 
hyumnum przedictum cantabatur : itemque O gloria 
sanctorum, ibidem in festo sancti Stephani. Denique 
Laudum nomine forte censeri posset insignis ille 
cantus, Christus vincit, de quo supra. Pn. 

(244) Cum duobus Alleluia e£. sequentia. Sequentia 
non dicitur, sed quatuor Alleluia canuntur. 


109 NOTE AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 110 


(245) Quandiu ἢ Dignus es camíaiwr, Apocalypsis Abus frangebatur hora nona jejunium, ut constat ex 
legatur. In. Breviariis Rotomog. an. 1491 et 1578  Micrologo, c. 49, De capite jejunii, et pluribus aliis. 
post octavam Pasche legitur Apocalypsis, quibus (251) Simii modo dies Rogalionum celebrentur. 
concinit Ordinarium ms., p. 2 : Post octavam Pasche — De jejunio Rogationum sic loquitur Rabanus, lib. 11, 
incipitur Hber Apocalypsis, et legantur de eo ires De institut. cleric., cap. 4: Ame hanc ergo diem 
lectiones per hebdomadam usque ad Dominicam in — Ascensionis Domini mos esi ecclesiarum | Occidentis 
qua caniatur : Jubilate Deo. Im crastino incipiaaiur — per tres dies proximos jejunium exercere οἱ litanias 
Epistole canonice, οἱ legantur de ipsis quotidie ires — agere, el. hoc congrue. Vide Amalarium, lib. 1, cap. 
lectiones per ferias usque ad vigiliam Ascensionis Do- 31, De litania majori. 

mim. Et Micrologus, De ecclesiast. observat., cap. (952) Sez prime lecliones de sanctis dicantur. Ea- 
04 : In octava Pasche historiam ; |47 Dignus 68, dem plane habentur in libro officiali Rotomagensi 


Domine, et Apocalypsin juxta ordinem incipimus. 

(240) Per dies feriales in nocturna sex psalmos. 
Tempore paschali tres tantum dicuntur psalmi per 
ferias. 


(247) Unum tantum Alleluia cantetur. [ἃ quoque B 


Micrologus, De eccles. observat., c. 55, et 6. Du- 
randus, Ration. divin. offic., 1. vi, c. 89. Sed in 
Ecclesia Rotomagensi in officio tam de Tempore 
quam de Sanctis a Pascha usque ad Pentecosten 
canuntur quatuor Alleluia, exceptis Rogationibus et 
vigilia Pentecostes. 

(248) δὲ alio tempore evenerit, omnes exceptis par- 
ris jejunent. Hoc indicat Ordinarium ms. biblio- 
thece Bigotiange : Jtem si evenerit in die octava, me- 
moria αὐ utrasque Vesperas, Matutinum el missam, et 
in crastino reservelur cum jejunio. Ilem si evenerit in 
Sabbatis aut Dominicis resurrectionis, processio et 
jejunium ἐπ crastinum — reserventur ; in Ordinario 
autem ms. cathedralis ecclesie : Missa de jejunio 


canlabitur, ei omnes jejunabunt. Hinc duo notanda C 


occurrunt : primum quod olim Ecclesia Rotoma- 
gensis jejunium observaret in festo S. Marci, quando 
non concurrebat cum octava. Pascha, aut Domini- 
cis tempore paschali. Secundum quod omnes exce- 
ptis pueris et infirmis jejunarent. Simile reperitur 
mandatum prefixum initio Breviarii Rotomag., an. 
1978, οἱ Abrincensis, an. 15902, De observatione je- 
jumii : Sacerdotes ecclesiarum — precipiant omnibus 
elalem  adultam habentibus instituta jejunia obser- 
*ari, ut jejunium Quadragesimae, etc. Et omnia pre- 
dicta prohibeant expresse, et sub. pena peccati mor- 
talis, MMlud vero jejunium postea in abstinentiam a 
carnibus fuit mutatum, similiter in diebus Roga- 
tionum. 

(249) Ad ecclesiam S. Petri, S, Audoeni. Hunc 
Dorem etiamnum servat ecclesia metropolitana. De 
aniquitate et dignitate ecclesi;& S. Audoeni vide 
Surium in Vita ejusdem sancti ad 24 Augusti ; Du- 
donem, De moribus et actis Norman., lib. τι; Wil- 
lemum Gemetic., lib. n, cap. 18 ; Ordericum, initio 
libri wx et lib. vir, pag. 710. Pn. 

Mem ín Charta Riculfi Rotomagensis archiepi- 
SCopi legitur : Coenobium D. Petri, almique Audoeni ; 
Processu vero témporis unicum nomen S. Audoeni, 
cjus corpus hac in ecclesia fuit tumulatum, sortita 
"sl. Hujus processionis ritum vide post notas. 

(2500 |4B Nona dicta comesium pergant. Exce- 
μία enim Quadragesime tempore, aliis jejunii die- 


ms.; nunc autem una nocturna dicitur, in qua 
prima lectio de expositione Evangelii, secunda et 
tertia de cruce; fit memoria martyrum in primis 
Vesperis, Laudibus et missa. 

(253) Processio ad crucem in Vesperis et Matuti- 
nis, et missa fiat. Processio nulla fit, nisi sit Domi- 
nica, scilicet ante Tertiam, nec Laudes neque se- 
quentia in aliquo officio canuntur. 

(254) In. Vesperis cantor chorum regat. Hujus diei 
officium in omnibus pene est immutatum ; nunc 
enim duo cantores cappati choruun regunt, quatuor 
alii de majori sede item cappis induti, istis receden- 
tibus in vestiarium, responsorium canunt. Olim tres 
nocturne vigilia, hodie una tantum dicitur, scilicet 
tres psalmi cum tribus antiphonuis, et in cappis tres 
lectiones de expositione Evangelii leguntur, cum 
totidem responsoriis, quorum primum et secundum 
a tribus in cappis, tertium a quatuor regentibus 
chorum decantatnr. 

(2550) Post Tertiam processio fiat. Ordinarium 
Rotomagense ms. post Tertiam processionem imme- 
diate constituit, p. 109. Ad Primam Jam lucis, etc. 
Dehinc eatur in capitulum (ms., capilulo], et ibi le- 
gatur ab uno diacono de majori sede de residuo exposi- 
fionis Evangelii. Pulselur processio festive. Sequitur 
ad Tertiam hymnus : Nunc sancte. Sequilur proces- 
sio, etc. Tanta est eo die in cathedrali ecclesia re- 
rum confusio, propter populi affluentiam, ut Tertia, 
Sexta, Nona et postea missa solemnis usque ad 
quartam aut quintam horam pomeridianam diffe- 
rantur, qua circiter hora reus e carcere educitur. 
Unus cantor in cappa misse officium inchoat quod 
musici prosequuntur, pauci enim canonici et pauci 
capellani [49 intersunt, quia viri et feminz illo- 


Drum sedes occupant ; sic quisque per ecclesiam va- 


gatur, et ecclesia strepitu ét tumultu resonat, ac 
gladiis evaginatis οἱ armis more castrorum resplen- 
det. Finita missa statim dicuntur Vespere, ut qua- 
dragesimali tempore. 

(250) Historia : Deus omnium. Hxc vox in scri- 
ptoribus de rebus sacris aliquando psalmum signifi- 
cat, ut 1. μι, De Gemma anime, c. 19. Hisioriam : 
Domine, ne in furore tuo, pro ponilenlia canimus ; 
aliquando lectionem, ut Gemma anima, l. 1v, c. 118, 
De adventu Domini. Historia, Clama in fortitudine, 
non ad Quatuor Tempora, sed ad proximam septima- 
nam Nalalis Domini pertinet ; aliquando vero re- 
sponsoria et antiphonas, sic enim habet Radulfus 


111 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


119 


de Rivo proposit. 12. Premotetur (inquit) quod an- Α Seplem presbyteri : 3 Tu septiformis. Chorus : Ac- 


tiphonce et. responsoria ad. unum diem vel observatio- 
nem pertinentia vocantur historia. Sed sepissime pro 
responsoriis accipitur : apud Micrologum, De eccle- 
siast. observat, c. 54. In ociava Pasche historiam : 
Dignus es, Domine, íncipimus; apud Radulfum, De 
Rivo, lib. De can. observ., proposit. 16. Simili modo 
servatur Historia : Dignus es, et historia : Si oblitus. 
In Ordinario vero Rotomagtnsi historia frequenter 
pro responsoriis usurpatur, in quo etiam legitur : 
Et responsorium de historia, Deus omnium. Idem 
sepe videtur in Ordinario canonicorum S. Laudi 
Rotomagensis. 

(257) Actus apostolorum legantur. Yta quoque Or- 
dinarium Rotomagense ms., p. 2 : In crastino Ascen- 


cende lumen. Presbyteri : * Hostem repellas. Cho- 
rus : y Per te sciamus. Presbyteri : Sit laus Patri. 
Finito hymno preabytleri versis vullibus ad chorum 
(incensando) incipiant antiphonam : Accipite Spiri- 
tum sanctum, et lotam finiant, ei canlor festive in- 
cipiat psalmum : Legem pone, et presbyteri. interim 
iMer se privatim. Tertiam dicant, qua. finita recedant. 
Et feria secunda et per hebdomadam : Ad Tertiam 
sacerdos missam canialurus cum diacono el subdia- 
cono reveslilis (amictu, alba et stola) incipiat in 
choro ante formam : Deus, in adjutorium, cum duo- 
bus thuribulis, οἱ caudelabris, οἱ simul incipiant : 
Veni Creator, inmcensando quandiu versus a parte 
dicla cantabitur, οἱ sinister chorus finiat dictum ver- 


sionis Domini incipiantur Actus apostolorum, et le- B sum, dexler chorus alium versum cantet, el sic finia- 


gantur de ipsis pcr hebdomadam tres lectiones usque 
ad vigiliam Pentecostes. Item in Breviariis 1491 et 
1578 leganiur usque ad vigiliam Pentecostes quotidie 
tres lecliones de Actibus apostolorum, excepta Domi- 
nica οἱ die octava. Nunc per octavas Ascensionis et 
Pentecostes leguntur Patrum expositiones in Evan- 
gelia. 

(258) Octava hora diei populus ad ecclesiam con- 
veniat. Scilicet secunda post meridiem, hodie vero 
quarta hora die scilicet. decima matutina. Ordo 
lectionum et tractuum in quibusdam immutatus est, 
cztera ut in Sabbato sancto Pasche, excepta bene- 
dictione ignis et cerei. 

(259) Pax accipiatur. Ordinarium  Rotomagense 


lur hymnus, el sic fiat per hebdomadam allernalim. 
Ant. Repleti sunt. Cantor incipiat psalmum : Legem 
pone, et. sacerdos cum | diacono et subdiacono sedeant 
super formam chori. Finita antiphona dicat sacer- 
dos capitulum : Dum complerentur. & Spiritus Do- 
mini, etc. Sacerdos dicat : Dominus vobiscum. 
Oremus. [5] Deus, qui hodierna die, etc. Finita ter- 
lia recedant, et cantor incipiat. officium misse. lisdem 
fere verbis hac leguntur in libro officiali Rotoma- 
gensi ms. bibliothecz Bigotianz. 

(263.) Flores diversi coloris immittantur. Liber offi- 
cialis prefatus : Dum hymnus cantatur altare incen- 
setur, luminaria accendantur, signa  pulsentur, et fto- 
res de diversis coloribus ad. instar charismatum sancti 


ms., p. 113 : Sanctus et Agnus festive, et par datur. C Spiritus desuper chorum sparsim mittantur. A decem 


Vide quz diximus de osculo pacis in observationi- 
bus de officio misse. 

(260) [50 Post Vesperas et Matutinas ipsa die 
memoriam  resurreclionis peragant ad  crucifizum. 
Nulla post Vesperas et Matutinas hodie processio ad 
crucifixum, in qua fiat memoria resurrectionis, et 
in Ordinario Rotomagensi ms. legitur : Nulla me- 
moria. Reperitur tamen hzc processio in Breviario 
Fiscannensi an. 1627 in primis Vesperis. 

(261) Dies octavus ut primus celeberrime agatur. 
Nunc autem ritu triplici 2 classis in honore SS. 
Trinitatis colitur. 

(262) Hymnus a (ribus clericis cappaltis alare in- 
censantibus inchoelur. Aliter ecclesize metropolitanz 


Ordinarium et praxis, nam ternarius numerus ad y) 


septenarium jam excrevit non cappatorum, sed ca- 
sulatorum. Pn. 

Hodie in Ecclesia Rotomagensi a septem casulatis 
et altare incensantibus inchoatur hymnus, qui ad 
ipsis et a choro alternatim perficitur, ut in Ordina- 
rio ms., p. 114, habetur : Septem presbyteri de majori 
sede cum seplem thuribulis casula induti ante altare 
veniant cum diacono et subdiacono revestitis (dalma- 
tica et tunica) οἱ medius presbyterorum incipiat. 
Deus in adjutorium, et simul incipiant hymnum : 
Veni, creator Spiritus, et íunc pulsentur omnes 


campana, et dicant. totum versum flexis genibus $n- . 


censando altare. Chorus : * Qui paracletus diceris 


aut circiter annis mos iste tam in cathedrali quam 
in parochialibus ecclesiis non immerito obsolevit, 
qui in Ordinario ms., p. 114, sic describitur : Sequi- 
tur Tertia, εἰ dum incipitur. Veni, Creator, projicien- 
(ur per familiares thesaurarii existentes in deambula- 
foriis inferioribus turribus ante crucifízum, scilicel in- 
ferius, et quantum. polerunt infra chorum folia quer- 
cuum, nebule et siuppie ardentes in. magna quantitate, 
et ad Gloria in excelsis misse emittent volare versus 
chorum aves parvas el mediocres, el non magnas, cum 
nebulis ligatis ad (ibiam in competenti numero, et con- 
linuabuntur premissa usque ad. Evangelium : et luec 
omnia fient ad expensam thesaurarii οἱ capituli equis 
portionibus. 

(264! Si alicujus sancli festivitas evenerit, de sancto 
cantetur. Per octavam Pentecostes, si sanctorum 
festivitas evenerit, post octavam transfertur. 

(265) Missa in tertia feria de angelis. Hodie non 
dicitur de angelis, sed propria quz in Missalibus Ro- 
tomageusis dicecesis assignatur. 

(260) Epistola legatur : Vidi ostium, et Erat homo 
ex Phariseis Evangelium. Idem habetur in libro offi- 
ciali Rotomagensi ms. bibliothecze Bigotians, et in 
Missalibus Rotomagensi Ecclesiz: an. 1516, 1527, 
1538 et 1576. Hodie legitur Epistola beati Pauli ad 
Romanos, c. x1: O altitudo, etc., et Evangelium se- 
cundum Mattheum, c. 28 : Dixit Jesus discipulis suis : 
Data est mihi omnis potestas, 


13 NOTA AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 114 


(967) Incipiatur Regum historia et Paralipomenon. A rariis, pergat ad modum processionis, incensato 
Libri Paralipomenon non leguntur in Ecclesia Roto- — altari. Primus thuriferarius incedit, post duo cero- 
magensi, sed tantum quatuor libri Regnum usque ad  ferarii, quos sequitur diaconus cappa indutus qui 
Dominicam proximiorem Kalend. Augusti. lecturus est Evangelium in pulpito; quod in omni- 

(268) Liber Tobie et Esdre. Esdras non legitur, bus festis triplicibus, tam primz quam secunde 
sed solummodo liber ΤΟΙ in tertia Septembris classis, observatur.-In secundo autem, quinto, et 
hebdomada, in quarta vero et quinta Judith et octavo responsoriis non incensatur altare, neque 
Esther. chorus. 

(200) Posi matutinas lantum Laudes defunctorum. (2190) Omnes clericis pro posse ecclesie induantur. 
[n Ecclesia 1b 2 cathedrali post nocturnum dicun- ᾿Αἀ processionem hodie et in festis solemnioribus 
tur ante Completorium. omnes cappis induuntur pro posse ecclesie ; imme- 

(270) In Vesperis Abbati οἱ Dominicalibus matuli- rito vero nonnulli in ea colorum varietatem impro- 
nis de cruce cantetur. In Ordinario ms. canonicorum — bant, cum ecclesia, licet ditissima, tot ejusdem co- 
S. Laudi: Ab octavo Pentecostes usque ad Adventum — loris ornamenta suppeditare non possit quod sunt 
Domini in omnibus Vesperis et Matutinis fiat memoria — clerici. Attendant illi quod sponsa Christi circumdata 
de sancia cruce, nisi in. duplicibus festis. Ad proces D sit varietate, et, sicut Dàvid propheta regius testatur 
sionem post Vesperas Sabbati nibil de cruce canitur, (Psal. xiv) in fimbriis aureis. circumamicta varieta- 
sed de beata Virgine Maria, licet in ordinario Roto- tibus. . 
mag. ms. legatur: Sequaftur processio, antiphona ; (280) Clerus, et cui ex populo placuerit, commu- 
0 crux splendidior. y Omnis terra. Oratio: Deus qui  nicetur. Antiqua Ecclesi: regula et praxis est ut 
unigen. In Matutinis autem Dominicalibus nulla fit post communionem cleri populus communicetur ; 
processio extra tempus paschale, nisi intelligas quas jam plurimis parochiatibus ecclesiis abrogata 
eam qua post aspersionem aqua fit immediate ante est. Qua tandem ratione, mihi non compertum est. 
Tertiam. - (281) In. Nocturnis quatuor lectiones leganur. Tres 

(271) Ultimam benedictio non sequitur. 1d est, ora- solummodo in .ecclesia Rotomagensi per octavas 
tio super populum, qux ulterior ultima benedictio leguntur lectiones : ordinarium quoque ms. tres tan- 
dicitur Amaldario, lib. n1, cap. 37. Pn. tum numerat, item breviaria an. 1491 et 1578, etc. 

(212) Propler Dominice noctis honorem. Hinc con- Prima lectio dicitur de expositione in Evangelium, 
stat missam in Sabbatis Quatuor Temporum sub secunda et tertia de Sermonibus Patrum. 

Vespera fuisse celebratam : ob officii enim prolixita- (282) Omnium sanctorum. Hc festivitas eodem 
tem et sacram ordinationem missa sepe usque ad ^ modo quo assumptio celebratur, excepto eo quod 
noctem Dominicz protendebatur ; quapropter officio sequitur ex Ordinario Rotomagensi ms., p. 254 : In 
vacabant isti dies, et officium Dominice in missa isto festo dicuntur benedictiones proprie. Príma leclio, 
desumebatur, ut notant divinorum officiorum expo- secunda, tertia, septima, octava, et nona legantur in 


sitores. cappis, cetere in superpelliciis. Omnes lecliones de 
(273) In missa vespertinali quidem hora. Videlicet majori sede. Primum responsorium, secundum, ter- 
circa quintam aut sextam horam post meridiem. lium, sertum, el nonum in cappis cantelur. Dominus 


(274) Ante nonam fieri sacra auctoritate prohibetur. — archiepiscopus legat primam lectionem. Primum re- 
In hodiernis ordinationibus non flt ordinum collatio sponsorium tres de majoribus in cappis. Secundum 
antequam Nona dicatur, sed sex aut septem horis responsorium dominus archiepiscopus, cum eo decanus 
None officium anticipatur. Admonitionem in ordina- ef cantor in cappis Tertium responsorium tres de 
lionibus clericorum fleri solitam post notas ex ms. majoribus in cappis. I& secwndo nocturno, tres de 
codice exhibemus. majoribus in cappis (rubeis) & O constantia marty- 

(275) In die vero Dominica episcoporum ordinatio rum. 
celebretur. Hujus ordinationis ritum post observatic-,. (283) [584 Non dicatur hymnus aut invitatorium. 
Dese ms. codice cathedralis eeclesie 700 annorum '' Ordinarium Rotomagense ms. Maiutine ita. incipian- 
eruimus. tur. Duo de majori sede regant chorum ul in Vesperis. 

(276) In. Vesperis binc et binc pulsentur campane. — Ant. Dirige. Psal. Verba mea, eic. et in Breviariis 
Hac die ad Vesperas omnes sicut in Matutinis cam-  Rotomag. an. 1491 et 1578 hzc leguntur : Ad Matu- 
pana pulsantur. (inas, antiphona. Dirige. Non legitur invitatorium 

(277) Responsorium duo cappati canant. Responso- apud Joannem Belethum, c. 161 de Celebratione 
rium a quatuor in cappis, sicut invitatorium et officii mortuorum, nec apud G. Durandum, nec apud 
Donum responsorium in Matutinis, canitur; nec Honorium Augustodun.; libro enim rv Gem. anims, 
cantor in Vesperis, sed duos cantores in cappis ad 6. 116, sic lego : In officio mortuorum imitamur offi- 
psalmos regunt chorum. In Matutinis tertium et sex- cia morlis vel sepullure Domini, ideoque invitatorium 
lum respons. a tribus in cappis canuntur. non cantatur, οἱ benedictiones ad lectiones non. dan- 

278) Diaconus cappa indutus cum processione per- tur. Item nec in rituali Lexoviensi an. 166] habetur 
gai ad pronuntiandum |53 Evangelium. Cum pro- invitatorium in die commemorationis omnium de- 
cessione, id est, cum thuriferario et duobus cerofe- functorum et in depositione defuncti, nec in Brevia- 


115 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


116 


rio Parisiensi an. 1557, et manuali item Parisiensi ἃ — (202) Officium cum Laudibus el Sequentia celebre- 


1581, nec in ordinario ms. canonicorum regularium 
S. Laudi Rotomagensis. Hoc invitatorium D. Fran- 
ciscus a Joyosa Rotomagensis archiepiscopus in Ma- 
nuali Rotomag., an. 1612, primus instituit, et suc- 
cessor ejus D. Franciscus de Harlay 1 in Breviario 
Rotomagensi anno 1618 edito. 

(284) Duo regani chorum. Cantor chorum regit: a 
duobus in cappis Graduale canitur, a duobus item 
cappatis Tractus ; sed in ecclesia cathedrali a qua- 
tuor cantatur, quia in ea more triplici missa celebra- 
tur. 

(985) Hore diei nullomodo pretermittantur. Hinc 
et inferius apparet quod tunc in Ecclesia Rotoma- 
gensi preter officium mortuorum officium de die 
diceretur, ut in Breviario Romano hodie observatur; 
quod etiam confirmant verba sequentía : Has ferialiter 
dicas agenda mortuorum festiva sequatur. 

(286) In Completorio. De secundis Vesperis et 
Completorio mortuorum nulla fit mentio in ordinariis 
mss., Dec ullum breviarium Rotomagense assignat. 

(287) Festivitas nalivitatis S. Joannis Baptiste, etc. 
Festivitates S. Joannis Baptiste, et passionis SS. Pe- 
tri et Pauli, et S. Michaelis in mense Septembri ritu 
triplici 2 classis per totam diccesim celebrantur, ut 
festum SS. Trinitatis. 

(288) Invitalorium in Matulinis a tribus clericis 
cantetur. In festis triplicibus a quatuor, in duplicibus 
et semiduplicibus a duobus in cappis in medio chori, 
in simplicibus et feriis ab uno in stallo suo in super- 
pellicio canitur iavitatorium, [5.5 nunquam a tri- 
bus in Ecclesia Rotomagensi. . 

(280) Dies octavus ut Dominica celebretur. Nunc 
ritu duplici colitur. 

(200) Dedicatio sancli Michaelis in mari. Qua et 
festivitas S. Michaelis in periculo maris, in antiquo 
ecclesia metropolitanze Martyrologio nuncupatur die 
16 Octobris. Ejus autem veneratio etiam ad exteros 
transiit. In concilio enim Oxoniensi apud Anglos 
celebrato an. Christi 1922 recensetur inter festa a 
rectoribus Ecclesiarum et capellanis in obsequio di- 
vino et laude celebranda cum interdictione minorum 
operum servilium. Pn. 

(201) In Vesperis οἱ Matutinis chorus non regatur. 
In his Vesperis et Matutinis chorus a duobus cappis 
indutis regitur, sedad Te Deum altare non incensatur. 


D 


lur. De istis Laudibus nihil fit in Ecclesia Rotoma- 
gensi, Sequentias tantum in festis triplicibus retinuit 
cathedralis ecclesia. 

(293) Matulina non dicatur. Ofücium nocturnum 
pariter et diurnum de istis sanctis agitur in dicecesi 
Rotomagensi. 

(204) Romani, Audeoni. Cum auctoris scopus fue- 
rit librum hunc non in unius metropoleos sed totius 
provincie usum exscribere, nemo miretur si przci- 
puos Ecclesie nostre tutelares in infimam sanctorum 
classem redegerit, multaque preterea vel omiserit, 
vel obiter perstrinxerit, ad peculiares ejusdem eccle- 
sie cerimonias pertinentia, quorum notitia peti po- 
test ex Ordinario. Cujusmodi sunt solemnes Domi- 


B nice Palmarum, et ascensionis processiones, ac 


S. Audoeni festivitas, Joannis tempore (ut ex ejus 

Historia constat) celeberrima : Quod hic consulto 
- notatum voluimus, ne quis inde sugillandorum rituum 
nostrorum occasionem arripiat. Ps. 

Festum S. Romani civitatis Rotomagensis patroni 
et archiepiscopi ritu triplici in ecclesia observatur, 
non item in populo qui totus negotiationi et deam- 
bulationi hac die incumbit, ita ut ecclesia jure merito 
lugeat eo quod non sini qui veniant ad. solemnitatem. 
Concilium Rotomagense anno 158], presidente Ca- 
rolo Borbonio archiepiscopo Rotomagensi et S. Ro- 
mane Ecclesie cardinali, de cultu divino in genere, 
art. 4 et seq. de istis nundinis et mercatibus publicis 
in diebus festis maxime conqueritur, et rebelles [56 
excommunicatione plectit. Festum vero S. Audoeni 
Rotomagensis item archipresulis ritu duplici cele- 
bratur per totam diccesim, solemniter autem et 
triplici more in ecclesia S. Audoeni propria canonici 
cathedralis ecclesic& celebrant, ad quam eo die fit 
processio ex cathedrali ecclesia, qua post observa- 
tiones nostras in ordine processionum est ex- 
trema. 

(205) Responsorium a duobus clericis absque cappis 
cantetur. In Sabbatis per annum quando in Vesperis 
habetur responsorium, scilicet in Adventu, et a Se- 
ptuagesima usque ad Trinjtatem, a duobus in cappis 
canitur, similiter in omnibus Dominicis invitatorium. 

(200) In Maiulinis una lantum antiphona cantetur. 
Nunc antiphone novem super psalmos canuntur, 
excepto tempore paschali. 


"n ACTA VETERA 118 





RELIGIOSISSIMO PATRI ET DOMINO 
D. FRANCISCO II 


ARCHIEPISCOPO ROTOMAGENSI, NORMANNLE PRIMATI 


157 Opportune prorsus accidit, religiosissime presul, ut dum restituendo pristino sacrorum rituum splen- 
dori impensius providentia tua invigilat, ex improviso manibus nostris occurreret liber De ecclesiasticis offi- 
ciis, ab annís circiter sexcentis, Joannis tum Abrincensis episcopi, qui postmodum metropoli tuz prxfoit, 
singulari diligentia scriptus, et venerabili Maurilio decessori suo in provincivt usum oblatus. Hunc :etati no- 
strz: divino munere sepositum e Salicosani ccenobii solitudine, ubi diutius nec sine damno delituerat, tandem 
aliquando, nominis tui auspiciis, in publicum revocamus eo majori fiducia quo potiori jure rem Ecclesie 
tus origine institutoque propriam, celsitudini tu: non tam dicari quam vindicari oporteat. Antistitis pal- 
lium una cum corpore sacra lex humari jubet, ejusque usu successoribus interdicit. Longe alia est scripto- 
rum operumque ratio qua superstite fama fructuque transeunt ad posteros, ac tenebris et silentio quan- 


tumvis sepulta reviviscunt. Ejus generis est liber iste, cujus notitiam vel inde |58 gratiorem fore speramus 
quod multa contineat, que partim in Ecclesia tua religiose hactenus observantur, partim haud ita pridem 
subito quodam vicissitudinis z:estu magis abrepta quam abolita, multorum adhuc animis herent nulloque 
negotio repeti possunt, prorsus ut appareat optimum hunc sincerz antiquitatis testem ac vindicem divinitus, 
quasi e diuturno somno, excitari, qui publicis cleri studiis facem preferat, tuzeque in primis sollicitudini 
emerita magisterii auctoritate cooperetur. Excipiat igitur pietas tua, religiosissime presul, Joannem in 
exiguo mutiloque codice redivivum, et clericorum manibus evectum in sedis ac honoris partem postliminio 
restituat. Quidquid vero opellz& nostre praeclaris ejus lucubrationibus accessit, ita placide spectet ut patro- 
dni tui gratia quantum decessori ad gloriam tantum nobis virium ad studía ac disciplinam additum 
ateamur. 

Celsitudini tue addictissimi, GEkoncius RupEt, Jacosus MaLET, et JoANNES LE Pmrvosr, Ecclesie tuse 
canonici. 





ACTA VETERA 
QUORUM IN NOTIS FACTA EST MENTIO 


Sequuntur processiones solemnes que per annum, fieri solent in. ecclesia, cathedrali 
Rotomagensi, ex Ordinario ms. ad usum ejusdem ecclesia. 


(Ex ms. codice Bigotiano.) 


PROCESSIO AD S. GILDARDUM Amorum, et dicantur orationes Deus, qui dispersa 
congregas , per omnia secula seculorum. Amen, 

DOMINICA IN RAMIS PALMARUM. 4Eterne Deus (more prefationis) cujus Filius pro sa- 

lute. Postea dominus archiepiscopus vel sacerdos 

(59 In ramis palmarum. Finitis Matutinis deferatur super ramos aquam benedictam aspergat, et hsc 
corpus Domini ad locum destinatum [a/., determina- oratio sequitur : Deus, qui per oliv& ramos. His itaque 
tum! in feretro a duobus sacerdotibus de secundà peractis distribuantur rami, et cantor incipiat : Pueri 
sede in albis, et sint duodecim famuli circa feretrum — Hebreorum tollentes. Alia ant. : Pueri Hebreorum 
portantes duodecim torchias quas debet dominus vestimenta. Hoc finito pergat processio ad locum 
archiepiscopus ; et duo de prefata [a/., prima] sede destinatum [al., determinatum], cantore incipiente 
ferant duas torchias chori, et associant corpus Do- Cum audisset turba, Υ Εἰ cum appropinquasset. 
mini usque ad atrium Sancti Gildardi..... Ordo in Sequitur ant. Fratres, hoc enim senlite. Sequantur 
ramis palmarum. Tertia cantata (2) clerus et populus [6] alie antiphone ad placitum cantoris quan- 
lotius civitatis ad matrem ecclesiam |6O conve- tum necesse fuerit. Ant. Cum audisset populus. Alia 
hiant, et processione ordinata cum cruce discooperta ant. Prima «autem. Alia ant. Cum appropinquaret 
et candelabris ad altare crucis, in quo benedictio Dominus. Cum autem ventum fuerit ad locum ubi 
palmarum flet, pergat; et cantor incipiat ant. Anie statio debet fleri, fiat sermo ad populum. Quo finito 
ier dies solemnitatis. Sequitur alia antiphona Ante quinque de secunda sede cantent in albis hos ver- 
sez dies Pasche. Finita antiphona, dicat archiepi- τῷ sus ante feretrum ubi corpus Domini fuerit portatum 
Scopus vel sacerdos super ramos orationem Actiones ^ (al. add. ad illum locum] privatim ante lucem illius 
Mos(ras, quesumus, Domine. Finita oratione subdia- diei, Y En rez venit. Quo finito, dominus archiepi- 
Conus revestitus, verso vultu ad populum, in pulpito scopus vel sacerdos, cantor, diaconus et subdiaco- 
legat quasi lectionem cum titulo Dicite, filie Sion. nus cum choro de statione sua flectendo genua dria: 
Qua finita cantor incipiat 8 Circumdederunt, Y respondeant] Salve, quem Jesum, incensando. Quin- 
Quoniam. Quo finito Evangelium a diacono dal- que clerici * Hic est qui de Edom venit. Dominus 
maticato legatur in pulpito Cum appropinquasset archiepiscopus, eantor, diaconus et subdiaconus, et 
Jesus. (Al., add. quo lecto] Sequitur benedictio ra- chorus Salve, luz mundi, incensando et flectendo 
genua. Quinque predicti clerici. 3 Hic est ille qui 

(2) Nunc solius ecclesi: cathedralis. ut agnus. Interim sicut prius dominus archiepisco- 


119 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


120 


pus, cantor, et alii Salve, wostra salus. Quo finito, A revestitis, et pergant ad locum consuetum, et ibi can- 


dominus archiepiscopus, cantor, diaconus et subdia- 
conus vertant se ad feretrum, et incensent corpus 
Domini honorifice, cantore incipiente cum domino 
archiepiscopo et revestitis, incensando, et ter re- 
petatur, et chorus ducat ad finem Dignus es, Do- 
mine. Alia antiphona Hosanna filio David. Hoc fi- 
nito processio redeat, cantore incipiente antipho- 


nam Ceperunt omnes turbe. |62 Sequantur re- 
spons. Dominus Jesus, v Convenerunt, R Cum «u- 
dissel turba, Y Et dum appropinquaret. Cum autem 
processio ad portam civitatis ordinata (al., orna- 
tam] venerit, sex pueri turrim ascendant (3), et hos 
versus festive cantent Gloria, laus et honor. Dominus 
archiepiscopns vel sacerdos, cantor, cum revestitis 
incensando incipiat Gloria, laus, flectendo genua, et 
chorus ducat ad (inem. Item sex pueri Υ Israel es 
lu rez. Chorus, flexis genibus, dominus archiepi- 
scopus, cantor et alii Gloria, laus, ut prius. Item 
pueri * Cetus in ercelsis, dominus archiepiscopus, 
vel sacerdos, et alii ut. prius. Item pueri y Plebs 


Hebraea ; Gloria, laus, ut supra. Hoc finito dominus 


archiepiscopus vel sacerdos, cum ([al., add. cantor] 


revestitis incipiat ant., et omnes flectant genua, et 
chorus finiat : Jn nomine Jesu. Qua finita cantor 


incipiat ἣ Ingrediente Domino , Υ Cum audisset. 


tetur missa de jejunio. Et in motione processionis 
cantor incipiat ant. Propitius esto, demum alia, si ne- 
cesse fuerit : In nomine Domini. Quibus cantatis can- 
tetur & vel ant. de sanctis, per quorum parochias pro- 
cessio transierit, ad placitum cantoris; et post dicantur 
septem psalmi pcenitentiales, quibus finitis dicatur 
ant. Ne reminiscaris. Et post dicatur de jejunio offi- 
cium Exzaudivit de templo, etc., sicut in feria secunda 
Rogationum habetur, et post missam flat processio 
ante altare cum precibus et orationibus ibi pertinen- 
tibus. Deinde incipiatur a tribus de secunda sede 
hzc litania : Domine, defende nos, et chorus respon- 
deat Domine, defende. Cantores, Sancta Maria, etc., 


per [65 litaniam usquedum veniant ad ecclesiam. 


PROCESSIO AD S. ELIGIUM. 
FERIA SECUNDA ΙΝ ROGATIONIBUS 


B Finita Sexta paretur processio, in qua clerus et po- 


pulus totius civitatis cum feretris, crucibus (5), signis 
et vexillis ecclesiasticis ad metropolitanam et matrem 
ecclesiam convenire tenentur. Ad quam sic confluen- 
tibus, honeste extrahantur feretra et sanctuaria reli- 
quiarum portabilia de thesauro ecclesiv, et deferatur 
successive et per ordinem usque ad chorum quodlibet 


Et intret processio urbem. Sequitur ἢ Cogilaverunt feretrum per duos sacerdotes [al. capellanos] commu- 


autem, y Testimonium. Ad introitum atrii cantor in- 
cipiat Collegerunt pontifices. Quatuor presbyteri de 
majori sede cum rubeis et viridibus cappis (4) induti 
ante januas ecclesi:€ cantent hunc versum Unus au- 
lem ez ipsis ; chorus Ne forte. lloc finito, intret pro- 
cessio ecclesiam, et feretrum, in quo corpus Domini 
fuerit, ante portas ecclesi: ἃ duobus [63 presby- 
teris in transversum ablatum teneatur, et clerus et 
populus subintrent. Hoc finito, statim discooperiatur 


crucifixus, et dominus archiepiscopus vel sacerdos, 


cantor, diaconus et subdiaconus incipiant, flectendo C 


genua, Ave, rez nosler, el chorus similiter, Ave, rex 
noster. Dominus archiepiscopus et alii dicant Ave, 
rer nosler. Et chorus Ave, rez, nosler, et totam 
deinceps finiat antiphonam Fili David. Qua finita 
quatuor diaconi de secunda sede nigris cappis induti 
in pulpito retro crucifixum versis vultibus ad se 
ipsos cantent hoc resp. Circumdederunt, cum versu 
et regressu. Quo finito, ad introitum chori cantor 
iucipiat ant. Principes sacerdolum, et cantando intret 
processio chorum. Sequitur alia ant., si necesse 
fuerit, Mulla turba Jud&orum, qua finita, dominus 
archiepiscopus, si praesens fuerit, benedicat popu- 
lum, et incipiatur missa. 

PROCESSIO AD S. AUDOENUM 

IN FESTO 8. MARCI EYANGELIST.E. 


Ad Sextam ant. In velamento, etc. Interim prepa- 
retur processio, et nota quod si evenerit infra octa- 


niam percipientes de secunda sede scriptos in tabula 
ad placitum scriptoris, revestitos albis, et super alta- 
ria chori situeutur feretra, [(6) quorum capellanorum 
quilibet inde sex denarios percipiet de bursa domini 
archiepiscopi pro qualibet die ipsarum processionum, 
exceptis illis qui portabunt feretrum sanct: Annz, et 
etiam debent habere quilibet unum par chirothecarum 
a fratribus confratriarum;] et in cujuslibet feretri 
exitu de thesauro cantor incipiat alte antiphonam 
propriam tali sanctuario, qus per assistentes capella- 
nos continue cantabitur associando feretrum cum 


fratribus confratriarum, qui tenentur 166 interesse, 
usque ad introitum chori; ac per hebdomadarium vel 
dictarium revestitum omnibus sacerdotalibus vesti- 
mentis [a/., indumentis] prater casulam, cum thuri- 
bulo, a puero altaris sibi tradito, incensum offeratur 
cuilibet feretro ab exitu thesauri usque ad introitum 
chori, concomitautibus diacono et subdiacono simili- 
ter revestitis, cum duobus pueris perferentibus ar- 
dentes cereos in candelabris usque ad primum ascen- 
sum altaris, juxta introitum chori de latere dextro, ct 
ibidem pueris cum candelabris quiescentibus, per 
alium puerum offeratur collectarium sacerdoti, qui 
alte dicat ibidem versiculum et collectam appropria- 
tam tali sanctuario, finiendo basse Per Christum Do- 
minum nosirum. Quibus sic expletis, pro primo feretro, 
similiter fiat pro quolibet altero, tali ordine servato 
quod primo educatur feretrum corporis et capitis S. 
Severi, secundo feretro Omnium Sanctorum, tertio 


vam Pasche, ita celebretur. In. motu processionisD sanctae Anne, quarto beata» Maris, quinto sancti Ro- 


in eundo ad aliquam ecclesíam cantetur a tribus de 


majori sede de his versibus, quantum opus [64 
fuerit, Salve, festa dies. Cum vero perventum fuerit 
ad ecclesiam nulla ibi cantetur missa, sed cantetur 
de sancto ecclesix:: vy vel ant. cum versu et oratio- 
ne ; qua flnita, redeat processio per portam orienta- 
lem, et cantetur a tribus de secunda sede litania 
Domine, defende nos. Si alia dies fuerit, cantor in- 
cipiat ant. Exsurge, et dicatur a sacerdote * Ostende 
nobis, Domine; oratio Ascendant ad te. Demum mo- 
veatur processio a choro ordinata cum cruce, cande- 
labris et sighis, presbytero, diacono et subdiacono 


Nunc in vicine domus cubiculum ascendunt. 
4) Hodie, cappis nigris. 
5) Qus ut plurimum alaicis deferuntur, in pro- 
brum cleri. 


mani. Quibus peractis, cantor in sua cathedra chori 
incipiat alte antiph. Exsurge, Domine; Psal. Deus, at- 
ribus; Ant. Exsurge. Sacerdos rcvestitus in choro ante 
aquilam, cum diacono et subdiacono revestitis, cum 
cruce et candelabris, dicat Y Ostende nobis. Oratio As- 


cendant ad te, Domine. Hoc 167 finito, moveat pro- 
cessio, et eat ad locum destinatum per portale San- 
cti Stephani, et deferatur quodlibet feretrum per 
duos sacerdotes [al., capcllanos] predictos usque 
portale ecclesie, et de portali usque ad introitum 
ecclesiz:: ad quam vadit processio, deportetur (7) per 
fratres contratrix. In quo introitu iterum sacerdotes 
recipiant feretrum, et introducant intra ipsam eccle- 
siam, etsituentur in suis locis consuetis; et ante 


m Ms. cathedralis ecclesix addit. 
7) Hodie a clericis in albis. 


121 ACTA VETERA. 122 


quodlibet feretrum  pricedant duo (8) clerici A devotione; et chorus respondeat, οἱ cantetur usque 
e predicta [al. prima] sede cum cereis accensis et ad Sanctum Nicolaum de Bello Visu (12). Cum autem 
candelabris confratriarum qu: venerint de domibus processio venerit ad introitum atrii Sancti Nicolai 
ipsarum confratriarum, cum ipsis fratribus usque dimittatur litania, et cantor incipiat hoc responso- 
ad ecclesiam, preter duos, qui recipiant cereos οἱ rium : Quadam die, et transeundo per antedictam 
candelabra in ipsa ecclesia, et prz::cedant ante fere- — ecclesiam cantetur. Finito responsorio, sacerdos di- 
trum beate Marie. Et in progressu processionis cat versum Ora pro nmobis, beale Nicolae. Oratio 


cantor incedat in medio processionis inter capella- 
nos, [ (9) et przcedant ipsum curati Sancti Dionysii 
et Sancti Vigoris in habitu ecclesie cum virgis 
excoriatis (10) ad custodiendum ordinem capellano- 
rum. Qui curati similiter cum processione rever- 
tuntur, et in progressu predicto cantor] incipiat in 
choro antiphonam Propitius esto, et de aliis anti- 
phonis cantetur, secundum quod tempus poposcit, 
et secundum ordinem prescriptum per istam feriam, 


et de responsoriis et antiphonis 168 sanctorum 
per quorum parochias processio transibit. Prius- 
quam processio veniat per istos tres dies ad loca 
consueta, per tres dies procedentes monachi prius 
cantent responsorium vel ant. de sancto ecclesiae 
cum versu et oratione, et chorus immediate post eos 
cantet similiter, et oratione dicta fiat sermo ad po- 
pulum; quo facto dicantur preces ante altare cum 
prostratione. Quibus finitis, in regressu tres clerici de 
secunda sede incipiant litaniam istam Salvator mun- 
di, salva nos. Et sic veniant ad ecclesiam cantando, 
et chorus respondeat Kyrie eleison. Cum autem 
processio venerit ad ecclesiam sancti Salvatoris, 
ibi subsistat, et cum monachi cantaverint, statim 
canonicis et clericis simul aggregatis in atrium prz- 
dictz: ecclesie, incipiat cantor hanc antiphonam : 


Deus, qui bealum Nicolaum. Finita oratione, recedat 
processio, cantore incipiente hoc responsorium : £x 
ejus tumba. Finito responsorio, tres de secunda 
sede sumant litaniam, ubi tres de majori sede di- 
miserunt, et. cantent usque ad portam magni Pon- 
tis (13), et ibi flet statio sicut ad Sanctum Salvato- 
rem ; et postquam monachi (14) cantaverint, cantor 
incipiat ant. Isl sunt viri sancti, et ibi dicat sacerdos 
versum et orationem, ut supra ad Sanctum Salva- 
torem. Dehiuc separetur processio sicut heri, et 
cantores litaniam resumant Audoene Dei, etc., et in 
choro finiatur. 


. PROCESSIO AD S. NICASIUM. 
FERIA QUARTA IN ROGATIONIBUS. 
Olim ad S. Trinitatem de Monte. 


17| Tertia die in Rogationibus omnes conve- 
niant ut. supra, et moveat processio, et eat ad mon- 
tem Sanct Catherine (Gallice nunc, Mont Sainte- 
Catherine) , et exeat per portale Sancti Joannis, 
cantore incipiente antiphonam Exsurge, Domine, etc., 
ut supra. Quo finito, cantor incipiat antiphonam 
Surgile, sancti. Ant. Miserere. Ant. Mulla sunt, et 
de aliis, quantum necesse fuerit. Sequuntur septem 
psalmi. Intrante processione ecclesiam Sancti Mi- 


Isii etenim maximo; ünita antiphona, sacerdos dicat chaelis cantor incipiat z Te sanctum Dominum, et 
versum Ezsulent justi. Oratio Propitiare nobis. sacerdos dicat versum et orationem. Finita oratione 
Finita oratione, separetur processio, et resumant moram ad placitum faciat. Quo facto, cantor iuci- 


cantores litaniam ubi dimiserant : cum autem pro- 
cessio venerit ad ecclesiam litania finiatur in cho - 


piat & de S. Michaele Princeps sancte, et exeant. 
Finito responsorio, dicantur quindecim psalmi. Qui- 


ro. [(11) Nota quod in qualibet die trium dierum (C; bus finitis incipiat caritor post monachos & Honor, 


processionis religiosi sancti Audoeni tenentur mit- 
lere per suos servitores ad domum cantoris ecclesiae 


Rotomagensis, vel ejus locum tenentis, [69 hora 
prandii, unum panem magnum, unum galonem boni 
vini, honestum ferculum piscium, et unum magnum 
flaconem de pinguedine lactis, sicque jn duobus pri- 
mis diebus reportantur vasa, οἱ in tertia die dimit- 
tuntur, et pertinent cantori.] 


PROCESSIO AD S. GERVASIUM. 
FERIA TERTIA IN ROGATIONIBUS. 


Secunda die in Rogationibus conveniant omnes 
ad matrem ecclesiam ut in feria secunda, et incipiat 
cantor ant. Exsurge Domine, etc., ut supra. Interim 
incensentur sanctuaria, et conveniat processio, sicut 
hesterna die, et eat processio ad locum consuetum, 
et exeat per portale Sancti Romani, cantore inci- 


piente antiphonam De Jerusalem ereunt. Alia anti- D 


phona Cum Jjucundilate, et de csleris antiphonis, 
quantum necesse fuerit, et cantetur ad placitum can- 
toris de sanctis per quorum ecclesias transibit pro- 
cessio. Sequuntur septem psalmi : cum processio 
venerit ad locum consuetum cantetur a nostris, im- 
mediate post monachos, de sancto ecclesie, 8. Con- 
cede. Sacerdos versum et orationem dicat, ut debet, 
et post flat sermo ad populum. Quo facto, dicantur 
preces cum prostratione; quibus finitis, cantor in- 


cipiat responsorium de sanctis |[7O ἃ O constantia 
mariyrum et recedant finito responsorio. Tres de 
majori sede incipiant litaniam Humili prece et sincera 


(8) Nunc duo laici superpelliciis induti. 
m Ms. cathedralis ecclesi: addit. 

τ Hoc,non est in usu. 

(11) Ms. cathedralis ecclesize addit. 


vir(us, et ibi, finita oratione, fiat sermo ad populum, 
quo peracto dicantur preces cum prostratione, qui- 
bus finitis recedat processio cantore incipiente & 
Summe Trinitati; quo finito, cantor incipiat ἢ Re- 
gnum mundi. Quo fluito, incipiatur hec sequens li- 
tania a tribus de majori sede Ardua spes mundi, et 
cantent eam quousque processio veniat 172 in 
bivium sancti Michaelis. Tunc dimittatur predicta 
litania, et tres presbyteri de secunda sede incipiant 
istam litaniam : Rez, Kyrie; chorus reiteret. Item 
iidem : Sancta Maria. Item tres diaconi de secunda 
sede: Rer virginum. Tres vero subdiaconi de eadem 
sede: Servis tuis, el sic deducant usque ad San- 
ctum Macutum (Gallice Saint-Maclou), et ibi flat 
statio; et cum cantaverint monachi, et oratione 
dicta, cantor incipiat in atrio Sancti Macutt anti- 
phonam Gaudent in celis (15). Qua finita, et oratione 
dicta, separetur processio, et recedant, cantore in- 
cipiente & In circuitu tuo, cum versu et regressu ; 
quo finito, cantores litaniam resumant, et cantetur 
ut prius usque ad portale versus Magdalenam. In 
introitu ecclesi: cantor incipiat hanc antiphonam : 
Salvator mundi, et finiatur in choro. 


PROCESSIO IN ASCENSIONE DOMINI. 


Sequitur processio ; per portam orientalem exeat, 
et eat ad veterem turrim (Gallice /a Vieille-Tour). 1n 
primis cantor incipiat & Tempus est ut revertar, y 
Pacem relinquo, et de aliis responsoriis cum versibus 


(12) Gallice de Beauregard in ccemeterio S. Mauri 
nuncupato. 
13) In loco qui hodie Gallice vocatur Lacrosse. 
14) Hic non monachi, sed eorum vice musici S. 
Maclovii antiphonam musice canunt. 
(15) Hodie cantatur, O quam gloriosum est . 


123 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


124 


suis, quantum placuerit. Hoc expleto tres de majo- A tent ante feretrum, quod in medio navis in trans- 


ribus cantent hos versus: Salve, festa dies, quous- 


- que [793 venerint ad locum in quo consuetum est 
catenatum solvi. Et redeundo cantores cantent hunc 
versum : Solve catenatos, et alios versus, donec ve- 
niant ad occidentales portas ecclesizv, ubi duo pre- 
sbyteri canonici albis induti in turre, versis vultibus 
ad populum, incipiant & Viri Galilei, et totum ft 
niant. Quo finito, dominus archiepiscopus, vel sa- 
cerdos, cantor cum revestitis incipiant Tw, rez glo- 
rie, Christe. Dexter ehorus Tu patris sempiternus es 
Filius; sinister chorus, Tu ad liberandum. Et sic 
cantent vicissim usque, «íerna fac, dominus archi- 
episcopus et alii; cantor incipiat O rez glorie, Do- 
mine vtriulum. Finita antiphona intret processio ec- 
clesiam, et feretrum sancti Romani ante januas 
ecclesi:& a duobus sacerdotibus in albis in transver- 
sum teneatur, et populus subintret, cantore inc- 
piente » Omnis pulchritudo, cum versu et regres- 
su, et ascendant processio ad chorum. Finito re- 
sponsorio, incipitur missa. 
PROCESSIO POST TERTIAM. 
IN FESTO CORPORIS CHRISTI. 


Sequitur processio in cappis per atrium, et porte- 
tur feretrum in quo sit corpus Christi honorifice a 
duobus sacerdotibus indutis casulis albis, et cum 


illis quatuor 174 pueri in albis qui incensent fere- 
trum.[ (16) Et alii ἀπὸ clerici qui portent duas tor- 
chias cere circa feretrum. | Movente processione 
cantor incipiat y Homo quidam fecit, w Venite. Fi- 
nito responsorio, tres de majoribus cantent Salve, 
festa dies, Qua Deus in cibum. In statione Verbum 
caro factum est (vel Ego sum panis) tres de majo- 
ribus in pulpito * In principio erat. Plenum gralia. 
Quo finito, sacerdos cum diacono et cantore can- 

16) Ms. cathedralis ecclesia addit. 

17) Non repetitur, sed chorus prosequitur. 


18) Hac die antiquus ecclesie Rotomag. retine- 
tur usus. 


versum teneatur, hos versus sequentes, incensando 
etiflectendo genua. y Ave, verum corpus matum. 
Chorus idem repetat (17), flexis genibus, Υ Vere pas- 
sum. Chorus idem Cujus latus. Chorus idem. 
Quibus finitis, ad introitum chori incipitur antipho- 
na O quam suavis es(! Finita antiphona, benedi- 
ctio domini archiepiscopi, si presens fuerit. Sequitur 
missa, etc. 


PROCESSIO AD S. AUDOENUM. 


IN FESTO S. ÁÀUDOENI ROTOMAG. ARCHIEP. 


Sequitur processio apud Sanctum Audoenum, et 
ibi dicantur Vespere de sancto Audoeno festive. 
Antiph. Similabo. Psalmi (18) feriales. Ant. Con- 
fessor Domini. Ant. Iste esi qui ante. Anti. Amavit 
eum. Ant. Jusíum deduxit. Capitulum Ecce sacer- 
o3. Ry Miles Christi. Hymnus 186 confessor. * Ora 


0175 pro nobis, beate. Ant. Suscipe nostra, cum 
trina repetitione. Psal. Magnificat. Oratio de Com- 
muni. Finitis Vesperis, redeat processio ad cccle- 
siam. Et in crastinum eat processio apud Sanctum 
Audoenum, sicut in Vesperis, finita Sexta, post ma- 
jorem missam (19), et sint omnes cum monachis in 
processione, et missa in cappis. [(20) Et debent 
solvere dominis de capitulo abbas et Conventus San- 
cti Audoeni per procuratorem centum solidos de 
uibus quilibet canonicus presens debet percipere 
uos solidos, et septem religiosi de Sancto Laudo 
quitibet duos solidos, et pueri chori quinque soli- 
os; residuum debet distribui inter capellanos 
communiam percipientes ; et etiam pueri altaris de- 
bent percipere vas, in quo portatur aqua benedicta, 
plenum bono vino de cellario Sancti Audoeni. ] Post 
missam redeat processio ad ecclesiam, et in pace 
recedant, et inde ad refectionem. 


(19) Qua dicitur de S. Bartholomeo in cathedrali 
ecclesia. - 
(20) Ms. cathedralis ecclesix addit. 





FRAGMENTA QUJEDAM 


Ex Ordinario ms. cathedralis ecclesie Rotomag. desumpta. 


Dominica 1 Adventus, ad Matulinum. 


Tres de secunda sede m, Aspíiciens a longe, et de- 


bent habere quilibet unum | 76 galonem vini (21) 
de cellario archiepiscopi. 

Nono die nativitatem Domini precedente cantari 
incipiantur antiphonae quae per O inchoant, quas 
preces non subsequantur, non tamen commemora- 


tiones dimittantur. Prima a cancellario ecclesie in- . 


cipiatur, si presens fuerit ; si non, ab uno de majori- 
bus non tenente dignitatem de sinistra parte; et sic de 
dextra parte flat. Secunda antiphona a decano ec- 
clesio incipiatur. Tertia antiphona a cantore eccle- 
sie incipiatur. Quarta antiphona a sacrista ecclesise 
lucipiatyr? Quinta antiphona ab archidiacono Vul- 
cassini Francie incipiatur. Sexta antiphona ab ar- 
chidiacono majori. Septima antiphona ad placitum 
cantoris a parte hebdomadarii. Et dominus archi- 
episcopus incipiat O virgo virginum ; el omnes anti- 
p 


ons cum bina repetitione ; et post Completorium D 


eant ad loca consueta, sive in capitulo, et ibi inci- 
piatur : O; quo finito, moderate bibant, et in pace 
recedant. Amen. 

Et nota, ex quo incipientur antiphone iste : O, 


2) Nunc solidos. 
22) Nunc, violacea. 


Cincensentur altaria et chorus dum cantabitur Ma- 


gnificat. 
Vigilia Nativitatis Domini. 
Expositio Evangelii legatur a diacono in cappa 
alba (22) in pulpito cum candelabris (77 et thuri- 


bulo Cum esset desponsata. Psal. Benedictus. Interim 
incensentur altaria et chorus. 


In Nativitate Domini. 


Tres lectiones legantur de Prophetia, et tres le- 
ctiones de Sermone, et tres lectiones de Expositione. 
Tres prima lectiones de secunda sede, caetera secun- 
dum ordinem de majori sede; nonam dominus ar- 
chiepiscopus. Primum responsorium et secundum 
bini et bini de secunda sede, tertium responsorium 
tres de secunda sede in cappis ; quartum et quintum 
responsorium bini et bini de majori sede, sextum 
responsorium dominus archiepiscopus, cum eo de- 


canus et cantor in cappis;.septimum et octavum 


responsorium bini et bini de majori sede, nonum 
responsorium tres de majoribus in cappis. Tres uilti- 
mz lectiones sint in cappis: et sic in aliis triplici- 
bus. y 1 Hodie nobis, stet omnis chorus dum 
versus cantabitur Gloria in excelsis. 


In Septuagesima, ad missam. 
Responsorium (id esí, graduale) duo de secunda 


125 


ACTA VETERA. 


126 


sede in pulpito et in albis Adjutor in opportunitatibus. Aet sic flat in omnibus festis triplicibus, dum tamen 
y 


iam non in finem. Et debent habere quilibet 
unum galonem vini (23) de cellario domini archi- 
episcopl. 
Ad Vesperas. 

178 Istud sequens responsorium cantetur ad 
Vesperas usque ad Quadragesimam, exceptis Sab- 
batis et novem lectionum festis. [ἢ Dominica unus 
de secunda sede, per ferias unus de prima (id est 
infima) sede, Spes mea. 

Feria quaría Cinerum. 

Nota, post Completorium aspergatur aqua bene- 
dicta a decano vel dietario, et sic fiat usque ad ce- 
nam Domini, exceptis Dominicis diebus. 

Dominica 1 Quadragesima , ad. missam. 

Tractus quatuor canonici, duo de majori sede et 
duo de secunda sede in (24) albis ante altare, Qui 
habitat , bini et bini cantent versum suum ; omnes 
simul incipiant, et ad tinem omnes simul : Longitu- 
dine, et sic finiatur. 

Feria τι, infra hebdomadam primam Quadragesima. 

Ordo iste przscriptus cum osculo sedium a singu- 
lis a capite jejunii in ista secunda feria de horis, 
antiphonis, capitulis teneatur usque ad passionem 
Domini, et osculum sedium usque ad Vesperas ccena 


Domini. 
Sabbato Quatuor Temporum. 


. In hac missa ad orationem epistole non dicatur 
Flectamus genua, ob reverentiam S. Pauli, et quatuor 


primz lectiones de | 79 majori sede legantur, et 
quinta lectio de secunda sede, Angelus Domini. Et 
quatuor responsoria de prima sede in albis ante 
aquilam, et tractus Laudate, duo de majori sede in 
albis (25) ante altare, et ad quinque primas oratio- 
nes non dicatur Dominus vobiscum, sed Oremus. 

΄ Dominica u Quadragesima, ad. missam. 

Duo pueri in pulpito incipiant De necessilalibus, 
et chorus hunc versum finiat. Duo pueri cantent 
tantum versum secundum Ad ie, Domine, et chorus 
finem versus. Duo pueri incipiant Etenim universi, 
et finiatur a choro. Sequatur alius tractus. Quatuor 
canonici, duo de majori sede et duo de secunda 
cantant tractum Zenedicam Dominum, ante altare in 
albis (26). | 

Dominica Palmarum, ad. missam. 


Responsorium duo de secunda sede in albis: Te- 
nuisli manum. ἡ Quam bonus non reiteretur. Et de- 
bent habere quilibet unum galonem vini (27) a cella- 
rio domini archiepiscopi. Tractum quatuor canonici 
aute altare, duo de majori sede et duo de secunda 
sede in albis (28) Deus, Deus meus, respice. 

In Ascensione Domini. 


Invitatorium quatuor de majoribus qui per Matu- p 


tinas chorum regant, duo majores | 8O vel antiquio- 
res per Nocturnas, et alii duo ad Laudes. 


In festo Pentecostes, ad 1 Vesperas. 


Psal. Magnificat: Interim majus altare incensetur 
a domino archiepiscopo; si presens fuerit, οἱ post 
revertatur in cathedram suam, et incensentur sepul- 
turz regum et altare beat: Mariz a duobus presby- 
teris canonicis, et in redeundo incensentur ab ipsis 
canonicis dominus archiepiscopus et dominus deca- 
nus, et postea incensetur chorus a duobus pueris ; 

δὶ Nunc 5 sol. 

24) Nunc in cappis. 

25) Nunc in cappíis. 

26) In capis. 

(27) Nunc 5 sol 

(28) In cappis. 


archiepiscopus celebraverit servitium. Tres de se- 
cunda sede : Benedicamus Domino. 
In Matutinis. 

Legantur tres lectiones de Expositione : Si quis 
diligit me, et sint in cappis diversorum colorum. Ad 
primam lectionem candelabra et thuribulum. Omnia 
responsoria in cappis; primum responsorium tres 
de secunda sede, secundum responsorium tres de 
tertia sede, tertium responsorium (29) tres de ma- 
joribus. 

Ad missam. 

Si archiepiscopus fuerit, secum habeat septem 
diaconos et totidem subdiaconos, de quibus duodecim 
sint de secunda sede, et debent predicti duodecim 


prandere cum [81 domino archiepiscopo, vel habere 
quilibet duos (30) solidos de bursa praedicti domini; 
et Christus vincii. cantetur à duobus canonicis, et 
debent habere quilibet (31) quinque solidos de bursa 
domini archiepiscopi, quos ipsemet debet tradere 
predictis canonicis propria manu. Sin autem, major 
onore presbyter peragat officium. 
In festo S. Trinitatis, ad missam. 


Finito Evangelio, Credo in unum dicatur, interim 
textus (32) deferatur a subdiacono ad decanum prz- 
cedente thuribulo a diacono. Si decanus non fuerit, 
subdiaconus deferat per chorum osculandum, puero 
incensante ; et sic fiat in omnibus festis, in quibus 
Credo in unum dicitur. 

In festo Corporis Christi, ad Matutinum. 

Tres primz lectiones de secunda sede, alize lectio- 
nes de majori sede et archiepiscopus legat nonam 
lectionem in cathedra sua, si presens fuerit. 


In festo Purificationis, ad missam. 
Unusquisque ardentem cereum teneat, quem post 


C Evangelium offerat. 


In Assumptione B. V. Marie, ad Maltulinum. 

Incipiatur festive Te Deum laudamus, et incensetur 
altare a sacerdote, et duo pueri sint ante altare te- 
nentes duo candelabra, et sic fiat in omnibus festis 
triplicibus. 

In Commemoratione omnium defunctorum, ad. Ve- 

speras. 

182 Psal. Magnificat, incensetur majus altare et 

chorus (leg. celebrans] tantum. 


Per annum, qualibet die, ad Completorium. 


Si decanus presens fuerit, decano dicatur Confiteor 
ab utroque choro. 

Ordo matutini Officii. 

In Dominicis usque ad Pascha invitatorium duo 
de secunda sede ; antiphone de nocturnis de majori 
sede, et in singulis nocturnis ultima eujuslibet noc- 
turne cum neuma finiatur. Tres prima lectiones de 
prima sede. Quarta lectio et quinta de secunda sede, 
ceterz lectiones de majori sede. Responsoria eodem 
ordine celebrentur. Hic ordo servetur per Dominicas. 

Ad Laudes. 

Quinque antiphonz de Laudibus de secunda sede 
incipiantur, et ultima cum neuma finiatur per omnes 
Dominicas. Benedicamus, unus puer a parte hebdo- 
madarii per totum annum. 

Ad Horas canonicas. 
Nota, omnes antiphona de Horis etiam in Domini- 


(20) Nunc 4 cantores. 

(30) Nunc D sol. uU . 

(31) Prandent cum domino archiepiscopo, diaconus 
et subdiaconus et 5 cantores, canonici cum eis. 

(32) Id est, liber Evangeliorum. 


127 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


128 


cis et festivis diebus de secunda sede incipiantur, et A Benedictus et  Magnifical, [add. et Nunc dimittis] 


cum neuma finiantur. 
Ad Vesperas. 

Omnes antiphone de secunda sede incipiantur, 
[83 et cum neuma finiantur per omnes Dominicas. 
In feriis, per annum. 

Invitatorium unus de secunda sede. Antiphonx de 
nocturno de prima sede, ultima cum neuma. Primum 
responsorium per omnes ferias de prima sede, se- 
cundum responsorium de secunda sede, et tertium 
responsorium de majori sede. 

Per omnes ferias antiphone de Laudibus de prima 
sede. 

Omnes antiphone de feriis et trium lectionum 
festis, de Nocturnis, Laudibus, Horis, Vesperis, et 
Completorio sunt de prima sede, exceptis antiphonis 


(33) Nunc cum neuma dicitur. 


qua de majori sede incipiantur, et cum neuma fl- 
niantur; ultima de Nocturnis et ultima de Laudibus, 
et omnes antiphonz de Horis cum neuma, excepta 
sola antiphona Deus, eraudi, que est sine neuma 
(33); et due ad Completorium, prima cum neuma, 
ultima sine neuma finiatur. 


In Sabbatis. 


In Sabbatis usque ad Adventum Domini fiat servi- 
tium de Sancta Maria, nisi festum novem. lectionum, 
vel octave solemnes, vel Quatuor Tempora his diebus 
evenerint ; propter festa trium lectionum non dimit- 


tatur, et Vespere sexte feri sint de beata [84 
Maria, hoc modo : Ant. Gloriosa genitriz, Psal. Con- 
Rtebor, et czeteri psalmi de die, etc. 
Ad Matutinum. 
Nonum responsorium duo (in superpelliciis) de 
majori sede. 





BENEDICTIO 


CHRISMATIS 


FERIA QUINTA IN COENA DOMINI 
(Ex Ordinario mss. ecclesie cath. Rotomag. et Biblioth. Bigotianc.) 


Duodecim presbyteri suburbani cum decano Chri- B Domini consecratio flet, decanus Christianitatis (35: 


stianitatis sint par:ti cum archiepiscopo cunctis sa- 
cerdotalibus vestimentis, a quibus chrisma et oleum 
cum archiepiscopo consecretur; et plures hostiz in 
hac die consecrentur de quibus in crastinum com- 
municetur, et ipse hosti: qui remanserint honorifice 
post missam reserventur. Post Sancius vadant duode- 
cim presbyteri urbani revestiti omnibus indumentis 
sacerdotalibus cum decano Christianitatis per ostium 
sinistre partis chori ad capellam Sancti Joannis pro 
oleo inflrmorum, et redeant in choro per magnum 
ostium. Quo consecrato reportetur in locum suum. 
Et dicatur Te igitur, clementissime, usque Per quem 
hec omnia, Domine, semper bona creas. Hic duodecim 
presbyteri cum sex diaconis et sex subdiaconis (34), 
et sex clerivis de prima sede, quorum duo duas cru- 
ces ferant, et alii duo duo thuribula, et alii duo duo 


candelabra |85 inter duas cruces. Plures presbyteri 
revestiti chrismale oleum ferant, et inter duo thuri- 
bula alii presbyteri oleum catechumenorum ferant, 
et ita processio ordinata exeat per sinistrum ostium 
chori ; et eat ad capellam Sancti Joannis, et redeat 
ante majus altare per medium chori, et positum sit 
super processionem unum pallium quod portent qua- 
tuor presbyteri, et duo diaconi revestiti [cappis albis) 
cantent hos versus ante processionem O Zedemptor, 
sume carmen. Et respondeant sequentes cum stola : 
Q Redemptor. Interim dum corporis et sanguinís 


(34) Hac non observantur in Ecclesia Rotomag. 





revestitus ampullam olei infirmorum coram altari 
teneat, quam prasentet archiepiscopo, et archiepi- 
scopus cum duodecim presbyteris dicat : Exorcizo te, 
ita ut ab illis audiatur. Sequitur Emitte, Domine, Spi- 
ritum Paracletum de colis. Finito Pater noster, archie- 
piscopus cum duodecim presbyteris cathedram epi- 
Scopalem retro altare ascendat, et tunc ordinentur 
circa eum duodecim presbyteri, cruces, candelabra, 
et thuribula. Hoc finito, archiepiscopus vertat se ad 
orientem, et intret in consecrationem principalis 
chrismatis, et primo misceat balsamum cum oleo, 
deinde ter halet, et dicat : E-xorcizo te, creatura olei. 


Deinde alta voce: [86 Per omnia secula seculorum. 
Amen. Prfatio : Qui in. principio inter cetera. Woc 
finito, archiepiscopus nudum chrisma sic salutet : 
Ave, sanctum. chrisma, ter. Similiter alii sacerdotes 
salutent sic. Hoc finito, oleum benedicatur : Exorcizo 
te, creatura olei. Alia oratio : Deus incrementorum. 
Hoc finito, archiepiscopus nudum oleum sic salutet : 
Ave, sanclum oleum, ter. Similiter et alii sacerdotes 
salutent sic. Hoc finito reportetur chrisma et oleum 
sanctum ad locum in quo dividi debet, diaconis can- 
tantibus in redeundo sicut in eundo, processione 
ordinata sicut venerat, ceteris respondentibus O 
Redemptor. Moc finito, archiepiscopus lavet manus 
suas, et dicat Per omnia secula s&culorum. Amen. 
Pax Domini sit semper vobiscum, etc. 


(35) ld est, decanus curatorum urbis. 





SEQUUNTUR QU/EDAM NOTATU DIGNA, 


Excerpta ex eodem ms. Ordinario ad usum cathedralis ecclesie Rotomagensis. 
(Ex eodem mss. Bigot.) 


MANDATUM, SEU LOTIO PEDUM, 
"FERIA QUINTA IN COENA DOMINI 


Post prandium, Mandatum pauperum flat, et Man- 
datum clericorum ita celebretur. Dominus archiepi- 
scopus indutus alba cum diacono et subdiacono, et 
ceroferariis, ad navim ecclesi: pergant, et Dominico 


D|87 exemplo Mandatum íaciant, et quantum pla- 


cuerit ex majoribus in albis pedes czeterorum lavent. 
Et debet dominus archiepiscopus facere distribui 
cuilibet canonico presenti et custodi vestiarii unum 
linteum (Gallice devantel) , unam concham (Gallice 
galte, unam ollam terre, unum scyphum de salice, 
et habeat quilibet canonicus unum clericum de prz- 


-- 


129 ACTA VETERA. 130 


dicta [al., prima| sede in superpellicio ad hauriendum A et. pro perfidis Judeis. lic non dicatur Flectamus 
ar sumendum] sibi de vino et aqua pro pauperibus. genua. Omnipolens, sempilerne, Deus, qui etiam Ju- 
nterim cantore incipiente Dominus Jesus, Mandatum — daicam. Per. Oremus et pro paganis, ul Deus omni- 
novum. Psal. Beati immaculati. Ant. Si ego Dominus. — polens auferat. Flectamus genua, Levate. Omnipotens, 
Psal. Beati qui scrutantur. Ant. Pos(quam surremit sempiterne Deus, qui non vis mortem. Quibus finitis, 
Dominus. Deus misereatur, et Vos vocatis me. * tollat casulam dominus archiepiscopus, vel sacerdos, 
Exemplum enim. Ant. In hoc cognoscent. Ant. In et pergat cum diacono et subdiacono; illis sedentibus 


diebus illis. Psal. Miserere. Y Remitiuntur ei peccata. 
Ant. Maria ergo unzit pedes. Benedixisti. Ant. Dili- 
gamus nos. y Εἰ hoc mandatum. Ant. Ubi fralres in 
unum. Y Ubi esl charitus. Psal. Miserere mei. Ant. 
Domine, tu mihi lavas. Venit ad Simonem. Ant. 
Domine, non tantum. Y Quod. ergo facio. Quo finito, 
eant in capitulum [ms. capitulo[, et ibi diaconus alba 
et stola indutus, cum cereis et thuribulo legat, more 
lectionis, Ante diem festum. Alii diaconi vel sacer- 
dotes legant et juvent eum quousque veniant ad 


Surgite, eamus hinc. Tunc nebule cum 188 vino 
distribuantur. Quo flnito [al., facto] redeant ad 
chorum, et sequenti modo Completorium cum silentio 
dicant. 

FERIA SEXTA IN PARASCEVE. 


Finita Nona, ad ignem benedicendum pergant ver- 
sificando sub silentio : Miserere mei, Deus, sicut 
in quinta feria, quo benedicto redeant ad chorum 
versificando psal. Dominus illuminalio. Hoc finito, 
dominus archiepiscopus, vel sacerdos omnibus 
vestimentis consacerdotalibus indutus cum diacono et 
subdiacono in albis accedat ad altare, et incipiatur 
ita servitium. Lectio legatur sine titulo ad aquilam, 
unus canonicus de secunda sede legat Im tribulatione. 
Duo de secunda sede in albis ante aquilam tractum 
Domine, audivi. Demum [αἰ. add. quo finito] sequatur 
Dominus vobiscum, Oremus, Flectamus genua, Levate. 
Deus a quo et Judas. Per omnia secula seculorum ; 
dicto /4;ien, tum subdiaconus in albis legat lectionem 
sine titulo et more lectionis ante aquilam Dixit 
Dominus ad Moysen. Quatuor canonici, duo de ma- 
jori sede, et duo de secunda, bini et bini versum 
suum, et sint in albis, ante altare cantent tractum 
Eripe me, Domine. Diaconus in alba (manipulo et 
stola) ante altare legat passionem more lectionis, 


excepta [89 voce Domini, qu: more Evangelii le- 
gatur. Dominus vobiscum non dicatur, nec Gloria 
tibi, Domine respondeatur, et ita incipiatur. Passio 
Domini aostri Jesus Christi secundum Joannem. Egres- 
sus est Jesus, etc. Cum autem ventum fuerit ad 
locum ubi dicitur : Partiti sunt vestimenta, duo cle- 
rici nudent altare sindonibus quz prius super altare 
fuerant positz. Altare autem significat Dominum; 
sindones, apostolos qui comprehensum Jesum omnes 
lal., relinquentes] fugerunt. Et cum venerit ad locum 
δὶ dicitur : Ef inclinato capite tradidit spiritum, 
omnes prosternant se ad terram. Finita passione di- 
cantur orationes solemnes sine intervallo, et casula 
non tollatur, et pro Judzis non flectantur genua. Ad 
primam orationem non dicatur: Flectamus genua, 
Levate, nec Per Dominum. Ad m orationem dicatur : 
Flectamus genua, Levate, et Per Dominum. Incipiunt 
sic : Oremus. Dileclissimi nobis pro. ecclesia. Oremus 
Omnipotens, sempiterne Deus, qui Gloriam tuam. Ore- 
mus el pro bealissimo papa mosiro. Fleclamus genua. 
Omnipolens sempilerne Deus, in cujus manu. Per. 
Oremus et pro catechumenis nostris, ut Deus οἱ Domi- 
nus noster. Flectamus genua. Omnipotens sempiterne 
Deus, moslorum consolaiio. Per. Oremus et pro hzre- 
ticis. Flectamus genua, Levate. Omnipotens, sem- 


piterne |9O Deus, qui salvas omnes. Per. Oremus 


(36) Ita apud Joannem Abrinc. p. 60, licet apud 
Augustinum paulo aliter habeatur. 

6 Hodie nec defertur crux ad sepulcrum, nec 
lavatur. Al., deest. 


nudis pedibus super formam chori, duo sacerdotes 
nigris casulis induti velatam crucem retro altare 
teneant, et supplici voce dicant Popule meus. Duo 
diaconi ante aquilam nudi pedes, nigris cappis induti 
respondeant, flectendo genua, Agios, o Theos. Domi- 
nus archiepiscopus et alii sicut prius, Sanctus Deus. 
Tunc duo presbyteri crucem ante altare teneant, et 
dicant Quid ultra debui facere. Diaconi, sicut prius, 
Agios, o Theos. Dominus archiepiscopus et alii, sicut 
prius, Sancius Deus. Hoc flnito, dominus archiepi- 
scopus, vel sacerdos, crucem cum baculo disooope- 
riat genibus flexis, dicens Ecce lignum crucis, et 
chorus prosternat se in terram et finiat antiphonam. 
Psalmus : Beati immaculati. Chorus reiteret antipho- 
nam Ecce lignum. Tunc crux adoretur prius ἃ domi- 
no archiepiscopo, postea ab aliis secundum ordinem. 


Adoratio [91 omnium ita fiat ut uniuscujusque ven- 
ler in terra haereat (36), dum enim (juxta Augustinum 
in psalmo xLmnr genuflectitur, restat. adhuc quod 
humilielur. Qui aulem sic humiliatur ut tolus in 
terra haereat, nihil amplius in eo humilitatis restat. 
Et oblatio facta ad adorationem crucis distribuatur 
duobus qui cantaverint Popule meus, et illis duobus 
qui cantaverint Agios, Ὁ 4018 portionibus. Dum adora- 
tur crux cantor incipiat ant. Crucem tuam adoramus. 
Psal. Deus misereatur. ltem alia antiphona : Tuam 
crucem. Item alia: Adoremus crucis signaculum. Dum 
fabricator. Item ant. O admirabile pretium. Item 
hymnus dicatur Cruz fidelis. Pange lingua. Cruz 

lis. Item, si necesse fuerit, dicatur hymnus Lustra 


C sez. His finitis, et cruce adorata a clero et populo, 


crucifixus in commemoratione sanguinis et aque 
fluentis de latere Redemptoris vino et aqua lavetur 
(37); et dum lavatus fuerit tollatur in altum, et 
cantetur ant. Super omnia ligna. Finita antiphona 
deferat dominus archiepiscopus aut sacerdos, et cum 
eo duo presbyteri qui cantaverint : Popule meus, 
crucifixum ad sepulcrum, cantore incipiente [ms. 
cath. : Quo finito deferatur crucitixus ad sepulcrum a 
duobus presbyteris, qui cantaverint]| y Sicul ovis ad 
occisionem, cum versu et regressu. Quo collocato, 
dicatur antiphona In pace in idipsum dormiam. Postea 


archiepiscopus [G2 aut sacerdos lavet ostium se- 
pulcri, et humili voce incipiat m Sepulto Domino. 
Quibus finitis, dominus archiepiscopus vel sacerdos 
induat casulam nigri coloris, et lotis manibus, cum 
magna reverentia ad sacrarium pergat, priecedentibus 
thuribulis, candelabris et torchiis, et corpus Domini 
ab heri servatum afferat super altare, et reponantur 
vinum et aqua in calice, sicut in aliis diebus con- 
suetum est, et prius ante altare faciat confessionem 
(38), dicendo Confiteor, etc. Quo facto accedat ad 
altare, et parum moratus humili voce dicat (39) 
Oremus : Preceplis salutaribus, etc. Pater noster. 
Chorus respondeat Sed libera nos α malo. Dominus 
archiepiscopus, vel sacerdos, demissa voce et priva- 
tim dicat Amen. Libera nos, quesumus, Domine. Ad 
Per eumdem Dominum faciat fractionem; qua facta, 
humili voce cantet Per omnia secula saeculorum, 
Amen. Chorus in eadem voce respondeat Amen. Non 
dicatur Par Domini, nec Agnus Dei cantetur, sed 
mittatur pars corporis Christi in calice, ut moris est, 
et dicat sacerdos orationes Domine sancte, Pater 
omnipotens, eterne Deus; Domine Jesu Christe. lote- 


ἘΝ Hodie non fit confessio. 
(39) Hic non fit mentio elevationis hostiz. 


131 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG, 132 
rim sacerdos utatur corpore Domini, dicens : Corpus A archiepiscopus cum eis loquatur, et claudantur 


Domini nosiri, etc. Item quando accipit calicem dicat: 
Corpus el sanguis Domini, etc., (93 more solito; 
et communicentur qui voluerint, sicut hesterna die, 
et reservetur de corpore Christi Domini ad viaticum. 
Postea dominus archiepiscopus, vel sacerdos, tenens 
calicem in manibus incipiat ad Vesperas mediocri 
voce Calicem, etc., sicut heri notatum est, et chorus 
suaviter dicat Vesperas, et flnitis quinque psalmis et 
antiphona, dominus archiepiscopus, vel sacerdos, 
incipiat antiphonam Cum accepisset acelum. Psal. 
Magnificat. Hoe finito, dominus archiepiscopus, vel 
sacerdos, abluat manus suas, et mediocri voce sine 
Dominus vobiscum, cantet Oremus, Refecti vitalibus, 
et Per omnia secula seculorum dicto, in fine Amen 
tantum respondeatur et sic ad refectionem panis et 
aque pergant. Post prandium erigatur columna cerei, 
quo finito, Completorium cum silentio dicatur. 


EXPULSIO PUBLICE POENITENTIUM. 
FERIA QUARTA IN CAPITE JEJUNII. 
(Ex eodem ms. Bigot.) 


Ad Nonam hymnus, antiphona, capitulum, re- 
sponsorium, versus de serie psalmorum.... Dehinc 
aret se archiepiscopus, vel ille qui in loco ejus 
uerit ad absolutionem faciendam cum cantore; et 


diaconus et subdiaconus sint revestiti [94 in albis, 
et eant [al., eatur] ante crucifixum, et ibi faciat Do- 
minus archiepiscopus sermonem ad populum, quo 
finito, omnes sint prostrati. Cantor incipiat septem 
psalmos poenitentiales Domine, ne in furore, etc. 
Quibus finitis dicat dominus archiepiscopus oratio- 
nes ibi pertinentes. Ultima oratio Absolutionem et 
remissionem, etc. Dehinc pergat dominus archiepi- 
scopus ad majus altare, et super illud benedicat 
cineres cum orationibus ibi pertinentibus. Quibus 
peractis, tribuantur a domino archiepiscopo et aliis 


al., claudat| fores ecclesi. Quo finito, redeat pro- 
cessio ad altare dextre crucis in capella sancti 
Spiritus, cantore incipiente hoc responsorium : Ecce 
Adam. $ Cherubim (40). Videte, et ibi cum pro- 
stratione, preces dicantur [95 cum Miserere mei 
Deus, et orationibus ibi pertinentibus. Quo finito, 
duo de secunda sede litaniam incipiant, quam in 
choro cum processione finiant. Hoc expleto, inci- 
piatur missa, et celebretur niore feriali. 


RECONCILIATIO POENITENTIUM. 
FERIA QUINTA IN COENA DOMINI. 
(Ex eodem ms. Bigol.) 


' Finita Nona, dominus archiepiscopus, vel ejus 
vicarius indutus alba et stola cum cappa rubea, vel 
sacerdos sine cappa cum diacono et subdiacono in- 
dutis albis et stola, cum cantore, processione ordi- 
nata, pergat ad occidentales portas ecclesi: ad re- 
conciliandos poenitentes. Et domino archiepiscopo 
sedente juxta januas ecclesie, processione stante in 
navi ecclesi (41), legatur a diacono, more lectio- 
nis, hzc lectio : Adest tempus, o venerabilis pontifex. 
Finita lectione, dominus archiepiscopus, vel ejus vi- 
carius, se erigat et cantet antiphonam Venite, ter, 
et finiat. Cantor incipiat psalmum Benedicam Domi- 
num, et dicatur totus psalmus, si necesse fuerit, et 
ad quemlibet versum repetatur antiphona Venite, 
Venite, et interim Dominus archiepiscopus, vel ejus 
vicarius, poenitentes in ecclesiam intromittat cum 
baculo, et reconciliati ardentes candelas ad altare 


deferant, alii exstinctas [96 vel nullas, et dominus 
archiepiscopus, vel ejus vicarius ponat manum suam 
super capita reconciliatorum, dans singulis pacis os- 
culum, dicens : Pax tecum. His itaque peractis pro- 
cessio redeat cum silentio, et flat sermo ad populum; 
quo finito, dominus archiepiscopus cum diacono et 


sacerdotibus, et interim cantetur h:ec antiphona  7m- C subdiacono dicat septem psalmos penitentiales cum 


mutetur habitu. Alia ant. Jurtía [al., Inter] vestibu- 
lum et altare. Qua finita, pergat dominus archiepi- 
Scopus cum processione ad occidentales portas eccle- 
si$ ad expellendos pceenitentes, et cantor incipiat 
Exaudi nos, Domine. Psal. Salvum me fac, Dets, et 
reiteretur Exaudi. Quibus finitis, legatur hic sermo 
a diacono : Vox sanguinis, dehinc poenitentes eji- 
ciantur, cantando Ne reminiscaris. Tunc Dominus 


(40) Nunc dicitur 3 Fecitque Dom. 


prostratione, choro respondente. Quibus finitis, an- 
tiphona Ve reminiscaris; qua finita, dominus archi- 
episcopus poenitentes prostratos absolvat, dicendo 
preces Kyrie, eleison, Christe, eleison, Kyrie, eleison. 
Paler nosler. Et ne mos. Y Salvos fac. Y Mitte eis 
auzilium. * Domine exaudi. Dominus  vobiscvm. 
Oratio : Presta, quzsumus, Domine, his famulis tuis. 
Oratio : Absolutionem et remissionem. . 


(4l) Hzc lectio a nobis infra eruitur ex vetusto codice ms. bibl. cathed. eccles. Rotomag. 





SERMO ARCHIDIACONI 


Ad archiepiscopum Rotomagensem, pro reconciliatione publice poenitentium feria quinta 
in cena Domini. 


(Ez ms. Pontificali 700 annorum biblioth. cathedr. Rotomagensis.) 


Adest tempus, o venerabilis pontifex, votivum D Deus et Dominus noster constituit Mediatorem ut sus- 


afflictis, congruum penitentibus, optabile tribulatis. 
Adsunt fllii tui, Pater, quos Domino per Spiritum 
Sanctum vera mater Ecclesia in letitia peperit, sed 


iterum suadente diabolo a sua integritate [9.7 cor- 
ruptos, miseros factos et exsules novis quotidie do- 
loribus ingemiscit. Pro his suppliciter orant quicun- 
que felices in sinu suo remanserunt, quique divina se 
protegente clementia, in fide stabiles perstiterunt. Re- 
miniscendum qualiter a patre clementissimo susceptus 
sit filius ille minor qui tandiu porcos pavit, qui pater- 
ne hereditatis pretiosa stipendia infeliciter dissipa- 
vit. Patet pater, patet hodie manans de latere Salva- 
toris fons ille David in quo menstrua abluuntur, in 
quo peccatorum nigredine obsoleti, per hurnilem con- 
fessionem super nivem dealbantur. Ad hoc ením te 


ceptum, sicut ille, in humeris reportes ei peccatorem. 
Accepisti a Domino annulum discretionis et honoris, 
ut qu:e signanda sunt signes, et quz» aperienda sunt 
prodas, quz? liganda sunt liges, qua solvenda sunt 
solvas; atque credentibus per fidem baptismatis, lap- 
sis autem et peenitentibus per ministerium reconcilia- 
tionis januas regni coelestis aperias. Moveat pietatem 
tuam fletus ipse miserorum. Maria flevit οἱ suscepta 
est. In hac nocte negavit apostolus, et lacrymis suis 
baptizatus iterum restitutus est. Publicanus de te- 
loneo apostolatum meruit. Latro de [98 cruce pa- 
radisum intravit. Plorat mater nostra Jerusalem 
orans pro filiis suis, et lacrymae ejus in maxillis ejus 
(Thren. 1, 2). Miserere, miserere, Pater, quia venit 
lempus miserendi ejus (Psal. c1, 14). 


133 


ACTA VETERA. 


134 





TABULA PASCHALIS 
Anno Domini 1678 


Ez cereo paschali cathedr. ecclesie Rotomagensis. 


Annus ab Origine mundi 5678. 

Annus ab universali Diluvio 4033. 

Annus ab Incarnatione Domini 1078. 

Annus a Passione ejusdem 16495. 

Annus a Nativitate B. Marie 16092. 

Annus ab Assumptione ejusdem 1028. 

Annus Indictionis !. 

Annus Cycli Solaris 7. 

Annus Cycli Lunaris 7. 

Annus presens a Pascha precedente usque ad Pa- 
scha sequens est communis abund. 

Epacta 7. 

Aureus Numerus 7. 

Littera Dominicalis B. 

Littera Martyrologii g. 

Terminus Paschz 17 April. 

Dies Pasche 10 April. 

Luna ipsius 5 April. 

Annotinum Paschale 18 April. 

Dies Rogationum 16 Maii. 

Dies Ascensionis 19 Maii. 


199 Dies Pentecostes 29 Maii. 

Dies Eucharistie 9 Junii. 

Dominice a Pentecoste usque ad Adventum 25. 

Dominica prima Adventus 27 Nov. 

Littera Dominicalis anni sequentis Α. 

Annus sequens est 1679 communis ord. 

Littera martyrologii anni sequentis t. 

Dominice ἃ nativitate Domini usque ad Septuage- 
simam anni sequentis 4. 

Terminus Septuagesime anni sequentis 11 Febr. 

Bominica Septuagesim:x anni sequentis 29 Januar. 


ADominica 1 Quadragesimz anni sequentis 19 Febr. 


Dies Paschz anni sequentis 2 April. 

Annus ab institutione sancti Melloni 1419. 

Annus a transitu ejusdem 1368. 

Aunus ab institutione sancti Romani 1032, 

Annus a transitu ejusdem 989. 

Annus ab institutione sancti Audoeni 10406. 

Annus a transitu ejusdem 1033. 

Annus a dedicatione hujus ecclesie — metropoli- 
tane 614. 

Annus ab institutione Rollonis primi ducis Norman- 
nie 7606. 

Annus a transitu ejusdem, 760. 

Annus a coronatione Guillelmi primi ducis 200 
Normanniz in regno Anglix 604. 

Annus ab obitu ejusdem 590. 

Annus a reductione ducatus Normannis ad Philip- 
pum II Franciz regem 474. 


BAnnus ab alia reductione ducatus Normanais ad 


Carolum VII Francie regem 228. 

Ànnus pontificatus SS. patris et DD. Innocentii pa- 
pe ΧΙ, 2. 

Annus ab institutione R. patris et DD. Francisci IV, 
archiepiscopi Rotomagensis et Normannis pri- 
matis, 7. 

Annus a nativitate Christianissimi principis Ludo- 
vici XIV, Francie et Navarre regis, 40. 

Annus regni ipsius 35. 

Consecratus est iste cereus in honore Agni imma- 
οὐ δῖ, et in honore gloriose Virginis ejus genitricis 
aris. 





FRAGMENTA . 


Ex Ordinario ms. cathedralis ecclesi: Rotomagensis. 


Sequentes ctremonit non observantur in eadem ecclesia. 


(n Nativitate Domini, in fine 1 nociurni.) 


Omnis de secunda sede in superliciis in modum 
coronx cantent prosam. Cantor cum cappa sua ni- 
gra stans ante 20 formam chori incipiat Felix 
Maria. 


Posl tonum responsorium. 


Omnes de majori sede in superliciis, excepto de- 
cano, in modum coronz cantent prosam, et incipia- 
tur a cantore Quem c«cthera et terra. 


De annotino Pascha. 


Officium de annotino Pascha non potest fleri, nisi 
evenerit post octavam Pasche. Ordo in annotino 
Pascha, festum de tertio responsorio duplici. Ad Ves- 
peras antiphone de majori sede et cum neuma. 
Antiphona. Alleluia, psalmi de die. 


C Residuum officii fere concordat cum officio Dominice 


in A 
In festo sanc(e Trinitatis. 


Nota quod ad ui, v et viu lectioues majus altare 
sepulture regum incensentur, et archiepiscopus et 
decanus, si praesentes fuerint, a duobus sacerdoti- 
bus canonicis in cappis, et postea chorus a duobus 
pueris. Et sic flat in omnibus festis triplicibus. 


In festo corporis Christi, ad 1 Vesperas. 
Magnificat cantetur de sexto et quinto tonis. 
In Purificatione B. Marie ad 1 Vesperas. 


Memoria S. Severi fiat ob reverentiam corporis ejus 
quod in ecclesia Rotomagensi requiescit. 


Ad. missam. 
202 Sequatur missa, novem cappe in choro. 


135 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


136 


In diebus Pasche, Pentecostes, Assumplionis, Dedica- A gloriosa, demum a dextro choro cantetur usque 


lionis ecclesim, el S. Romani, ad missam. 
Omnes capp: in choro, novem sint in linea [ai., 
in medio.) 
1n Assumptione B. Marice, ad 1 Vesperas. 


Antiphona cum trina repetitione Ascendit Chri- 
stus, οἱ cantetur a sinistro choro usque In qua 


Quo pia, et finiatur a sinistro choro. Psal. Magnifi- 
cai cantetur de sexto et quinto tonis; et post ulti- 
mum versum incipiatur antiphona Ascendit, a sini- 
stro choro, et dividatur in quatuor partes, ut supra 
notatur; et post Gloria Paíri cantetur a toto choro 
insimul, et dum incipitur Magnificat incensetur nia- 
jus altare. 





OFFICIUM INFANTUM 


In festo sancti Joannis evangelistze, post secundas vesperas. 


(Ex ordin. ms. Bigot.) 


Hoc finito, duo pueri tunicis et amictis induti, (6.8 reddant ; et sic chorus psalmum flniat; pueri ad 


nentes candelabra cum cereis ardentibus, et omnes 


pueri ecclesie 2 O3 in cappis tenentes cereos ar- 
dentes cum suo episcopo exeant de vestiario bini et 
bini, cantantes gy Centum quadraginta, et processione 
ordinata veniant per chorum et eant ad Altare In- 
nocentium, et ibi stationem faciant, et finiatur ibi, et 
tres pueri cantent * Hi empli sunt. Quo finito, se- 
quatur antiphona Innocentes. Tres pueri * Letamini. 

piscopus Oremus. Deus, cujus hodierna die. In red- 
itu antiphona vel responsorium de sancta Maria 
ad placitum, duo pueri cantent y Post partum, epi- 
scopus Oremus. Deus, qui salutis. Pueri dicant Be- 
nedicamus. Sequatur benedictio episcopi, et dicat 
unus puer alta voce Humiliate vos ad benedictionem, 
et alii respondeant Deo gratias. Benedictio : Dominus 
omnipotens benedicat vos, etc. In crastino est festum 
duplex.[ (42) sed pueri voluntate faciunt illud tri- 
plex.] Invitatorium dominus episcopus, cum eo duo 
pueri Venite, adoremus, psal. Venite, etc., dominus 
episcopus legat nonam lectionem exposit. Angelus 
Domini apparuit. Dum nona lectio legetur pergant 
pueri ad vestiarium ; qua finita, exeant bini et bini 
cum cereis ardentibus cantantes responsorium Cen- 
tum quadraginia. Tres pueri cantent versum et pro- 
sam, etante altare in modum coronz illud finiant ; quo 


finito 204 incipiatur psalmus Te deum laudamus, quo 
finito incipiantur ibi matutin: Laudes, et redeant ad 
chorum, et ibi in medio chori finiantur Matutin:e. An- 
tiphona in Laudibus Herodes iratus, psal. Dominus re- 
gnavit. Ant. A bimalu et infra, psal. Jubilate, Ant. Vox 
in Roma, psal. Deus, Deus. Ant. Sub throno, psal. 
Benedicite. Tres pueri incipiant in pulpito antipho- 
nam Laudes reddant "pueri, psal. Laudate Dominum. 
Ant. Laudes reddant. 3 Laudale eum. Ant. Laudes 


(42) Ms cathedralis ecclesi: addit. 


unumquemque versum dicant Laudes reddant, etc. 
Benedicamus ad placitum puerorum. Sequitur pro- 
cessio ad altare Innocentium cantando s Dignus a 
dignis cum versu et regressu; versus ad placitum. 
Oratio, Deus qui licet. In reditu de S. Maria antipho- 
na vel responsorium ad placitum, ut pranotatur * 
Post partum. Oremus, Deus qui salutis, etc. Qua 
finita pueri cum suo episcopo ante majus altare 
eant cantantes, ut supra notatur in die S. Stephani. 
Post primam benedictio episcopi, ut supra....... Si 
Dominica fuerit sequatur aquse benedictio et post 
Tertiam aspergatur, et post sequatur processio, οἱ 
sit de nativitate secundum suum ordinem, et pueri 
in cappis in superiori parte, ut supra notatur 


in die S. Stephani. 20b Ad missam Officium. Om- 
nes pueri in cappis in medio chori regant chorum ; 
episcopus incipiat Ex ore infantium. Psal. Domine, 
Dominus noster. Hyrie eleison et Gloria festive. 
Oratio. Deus, cujus hodierna. Epistola in cantu cum 
prosa, ut supra, Vidi supra montem. Graduale, 
pueri, ut prenoltatur : Anima nostra. y Laqueus. 
Episcopus, cum eo omnes pueri in modum coronae 
Alleluia, Hi sunt qui cum. Sequentiam episcopus in- 
cipiat Celsa puert. Evangelium in cantu Angelus 
Domini apparuit. Credo. Offertorium : Anima nosira, 
quod incipiatur ab episcopo, etc. Omnia, ut supra. 
Deinde offerant omnes qui voluerint, ut supra no- 
tatur. Ad Vesperas duo de prima sede regant cho- 
rum, antiphonz de prima sede incipiantur, et cum 
neuma finiantur. Ant. Tecum principium, psal. Dixit 
Dominus, etc. Capitulum : Hi empti sunt. Dominus 
episcopus, cum eo duo tunicali zr Justi in perpe- 
luum...... Ant. O quam gloriosum est, psal. Magni- 
ficat; ei tandiu cantetur Deposuit potentes, quod ba- 
culus accipiatur (ab eo) qui accipere voluerit ; 
Yesperz finiantur a dietario, etc. 





OFFICIUM STELL;E, 


SEU TRIUM REGUM 


(Ex ordinario el libro offic. mss. bibliotheca Bigotiane.) 





. 206 Officium trium regum secundum. usum eccle- 
8:5 Rotomagensis. Die Epiphanim, Tertia cantata, 
ires de major sede more regum induti [al., cappis et 
coronis ornati], et debent esse scripti in tabula, ez tri- 
bus partibus ante allare conveniant. cum. suis. famu- 


D lis portantibus regum — oblationes, indutis  (unicis οἱ 


amictis, εἰ debenl esse de secunda sede scripti in 
tabula ad placitum scriptoris. ΕΖ tribus regibus me- 
dius ab [al., primus slans ΓΟΙῸ allare, quani αὐ) 
oriente veniens, stellam cum baculo ostendens, dicat alte : 


131 


a— — —À — m 0 ——— IQ m qm 


Stel - la ful-go- re ni - mio  ru-ti-lat. 
Secundus rer a dertra parle [al. add. veniens] re- 


Es : 


Quz re-gem  re-gum  na-tum de-mon-strat. 


Tertius rex a sinistra parte [al. add. veniens] dicat : 
—» —€—(————————— 


-$- 
Quemventu-rum o - lim prophe - ti-ae. si-gna-verant. 

Tunc magi ante altare (al. add. congregati] sese oscu- 
lentur, et simul cantent : 


207 


E-a-mus er-go, et in-qui-cra-mus  e-um, 


--- EP MERE ERE EORR OPERA, “πὰ HERD 








offe-ren-es e-i  mu-ne-ra, au-rum, 
pera ER 3 
thus, et myrrham. 
Quo finito cantor incipiat vy 
— ua ——— 
i— ——1—— 
Ma - gi ve - ni-unt, etc. 


Εἰ moveat processio. Sequaiur aliud responsorium, 
8! necesse fuerit. 


ΕΞ E -EE3-D— 
In-ter-ro-ga-bat | ma-gos, etc. 

Processione 'al. Processio] in navi ecclesie constituta, 
stationem faciant [al. faciat]. Dum autem processio 
sarem ecclesie intrare coeperit, corona anle altare cru- 
cis al. ante crucem] pendens ad modum stelle [al. add. 
accendatur] et magi stellam ostendentes [al. add. cum 
baculis) ad imaginem Sancte Marie super altare crucis 
prius positam cantantes pergant : 


— eed 











Ecce stel-a in o-ri-ente pre-visa, i - te-rum, 





pre-ce-dit nos 
--——-————————2———r2—2—-————z 


natum de-mon-strat, de quo  Ba-la-am ce-ci- 


ex Jacob, 


nerat2O08dicens,y O-ri-tur stella 





— ——Í Recta 


et ex-urget homo de [5- 178-68], et con-fringet 





om-nes du-ces a-li-e-ni genarum, οἱ e - rit 


om - nis ter - Ta pos-ses-si-0 e-jus. 
(43) Hic versus cum cantu deest in libro officiali ms. 


PATROL. CXLVII. 
e 


ACTA VETERA. 
A Hoc finito duo de majori sede cum dalmaticis [al. 


] | 


lu-ci-da. Hzc inquam stellam 


138 


dalmalicis induti), ex utraque parte altaris stantes 
suaviter respondeant [al. submissa voce inter se dicant. 





— ——— 


Qui sunt hi qui stella duce nos 
-9-- —;$—3;—8—A— ——-—————- 
. a - de-untes in - au - di -ta fe - runt. 


Magi respondeant : 


— Rr UE po ERE AD RUE AERE EP Dod 


Nos sumus quos cernitis re-ges Tharsis, 
do-na  feren-tes 


3 


Christo re-gi nato  do-mino, quem stel-la 


————— /'/————ÓÁ[———Á—————— — À 


B— 


dedu-cen-te2O9a -do-ra-re ^ ve-ni-mus. 
Tunc duo dalmaticati aperientes corlinam, dicant : 


p € —— 








am—— ο΄ D UMENR cM ga a — 


Ec-ce pu-er adest quem quz ri-tis, jam pro- 


"n ——— 


pe-ra-te a-do-ra-re,quia ipse est redemp-tio muudi. 


Tunc procidentes regem ad terram simul, salutent 
puerum, iia dicenles : Salve, princeps seculorum (43). 
Tunc unus a suo famulo aurum | accipiat, οἰ dicat, el 
offerai : 


qt pf mx] 


Su -sci-pe, rex, au-rum. - 
"Secundus rez ita dicat, et offerat : 
Tol-le thus, tu ve - re De - us. 


Tertius dicat, et offerat : 





Myr-rham, signum se-pul-tu-rae. 


Interim fiant. oblationes a clero οἱ populo (44), [et 


D dividatur oblatio predictis duobus canonicis]. Tunc ma- 


gis orantibus, el quasi somno sopilis, quidam puer alba 
indutus, el amictu super caput quasi angelus in. pulpito 
[al. ante allare] illis dicat hanc antiphonam : 


pe—— — a —PÓná— I R$ a 


IIT 
2 |O Imple-ta sunt om-ni-a qu: prophe-tice dicta 


ἜΞΞΞΞΞΞῚ 





i-te 


sunt, ob vi-am remeantes a - li-am, ne 


de-la-to - res tanti regis pu-ni-endi 6 ritis. 
(44) Ms. cathedralis ecclesie addit. 


139 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMACG. 


140 


Hoc finito reges recedant per alam ecclesig ante & — Ad missam tres reges regant chorum, qui Kvrie, Fons 


fontes, et intrent chorum per ostium. sinisirum, et pro- 
cessio intret. chorum, sicut consuetum est in dominicis, 
canlore incipiente hoc responsorium : 

sí necesse 


Tri-à sunt munera Υ Salu-tis. 


bonitatis, Alleluia, Sanctus et Agnus cantent. Officium 
Ecce advenit. Epistola Surge, illuminare prardicii fa- 
muli cantent. graduale Omues de Saba. y urge, illu- 
minare, offertorium Reges Tharsis. Deinde offerant 
reges, et omnes qui voluerint, etc. 





OFFICIUM 


SEPULCRI 


(Ex ordinario et libro offic. mss. bibliothece Bigotiane.) 





211 Finito tertio responsorio officium sepuleri ita B — Duo residentes dicant : 


celebretur. Tres diaconi |al., add. canonici] de majori 
sede induti dalmaticis, et amictus habentes super capita 
sua ad similitudinem mulierum, vascula lenentes in ma- 
nibus, veniant per medium chori, et versus sepulcrum 
properantes vultibus submissis camlent pariter hunc 


versum : 


Quis revolvet nobis lapidem ab osti-o monumen-ti ? 


Hoc finito quidam puer, quasi angelus, indutus alba 
et amictu, tenens spicam [8]. palmam] in. manu ante se- 
pulcrum, dical : 


Quem qua-ri-tis in sepul-cro, ὃ Christi-colz. 
Marie respondeant : 


Jesum Nazarenum cruci-fixum, o  coc-li - co-la. 
Tunc angelus [al. add. aperiens sepulcrum) dicat : 





ΔΩ QUID AREA QR) dNSEEENS cumto. 





Non est hic, surrexit. e- nim si - cut 


dixit.219Ve-ni-te, et vi - de-te lo - cum 





Ξε 
ubi po-situs fu-e-rat, οἱ e - un-tes di -ci-te 


disci-pulis ejus et — Pe-tro qui-a sur-rexit. 

Et locum digito ostendens. Hoc finito [al., facto] an- 
gelus citissime discedat [al. add. mulieres intrent sepul- 
crum, dum non invenerint), et duo presbyteri, de majori 
sede in (unicis intus sepulcrum residentes, dicant : 


Mu-li-er, quid ^ plo-ras? 
Medius trium mulierum [al. add. loco Marie Magda- 
len] respondeat, ila dicens : 











Quia  tu-le-runt Do-minum me-um, et 


prete. i--esoEHNCT 


ne - sci-o u - bi posue -runt — eum. 





Iiprirr:d 


LB Jm m f 
AN E m ΨΥ NU | 


Quem quz-ri-tis viventem cum mortuis, non 


est hic, sed sur - re-xit; recor - da - mi-ni 


— iS. —— 


vobis, dum adhuc in 





qua-li-ter locu-tus est 


2|3 Ga-li-le - a es-set vo-bis dicens: qui-a 


ho-minis pati οἱ 


oportet fl - lium 


Cru-ci-fi-gi, et — di-e  terli-a 


Mulieres Marie osculentur locum, postea exeant de 
sepulcro. Interim quidam sacerdos fal- add. canonicus] 
de majori sede in persona Domini albatus cum stola, te- 
nens crucem, obvians eis in sinistro cornu altaris, dicat : 


Mu-li-er, quid plo-ras? quem  quzris? 
Medius Muliernm dicat : 


Do - mine, i tu Sustu-listi eum, 


re-surgere. 











di-ci-to  mi-hi, et ego e-um tollam. 
Sacerdos illi crucem ostendens dicat : 
Ma-ri -a 


. Quod, cum audierit, pedibus ejus ci- 
lissime sese offerat, et alla voce dical : 
Rab-bo-ni 


Sacerdos innuens [al. retro trahens] manu, dicat 


214 Nui me tan-gere,nondum e-nim  as-cendi 


purs pef pacer 


ad Patrem meum;va-de autem ad fratres me - 08, 










------ 


dic  e-is: Ascendo ad patrem meum: et 








s πῶ, “ον 


pa-trem vestrum,De-um meum et Deum vestrum. 


Hoc βπιίο sacerdos in dexiro cornu allaris iterum 
appareat, et illis (ranseuntibus ante altare dicat : 





Α - ve-te, no-li -te 


ti-me-re, ií-te, 





jn  Ga-li-Ieam;i-bi me vi- debunt. 


ACTA VETERA. 


Domit bap ^ 


142 


Hoc [inilo se abscondmi, e6 mulieres hoc audito leto 
inclinent ad. allare, et comeeree ad ohorum huno versum 
cantent [al. add. alta voce] : | 


——-———————————— ὁ ὁ ὅΚὅΞς ἧ ὁ 


Al-le-luia Besurrexit Do-minus, sur-re - xit 
g*—— - 

215 Le-o for-tis, Christus Fili-us — De-i. 
Hoc finito, dominus archiepiscopus, vel sacerdos, ante 
altare cum thuribulo incipiat alte Te Deum laudamus, 
el sine pneuma finiatur. (Ad laudes) tres Marie Resur- 
gente, vel aliud Benedicamus ad placitum. Sequatur 
processio ante crucifizum cum cruce per totam hebdo- 
madam ; una de Mariis incipiat Christus resurgens, et 
Ires Marie cantent versum in pulpito Dicant nunc, etc. 





ORDINATIO EPISCOPI 


(Ex velustiseimo Pontificali ms. bibliothece cathedralis Rotomag.) 





In die ordinationis episcopi manissime 
cantetur Prima ; post quam eatur ad. capitulum, ibique 
a decano, archidiacono, cantore et cancellario ordinen- 
lur qui debent procedere ministri, sicut in majoribus mos 
est. festivitatibus, hoc est, duo acolythi cum thuribulis, 
duo subdiaconi cum crucibus, septem acolythi cum can- 
delabris el cereis, septem subdiaconi cum Evangeliorum 
libris, septem diaconi cum sanctis reliquiis, duodecim 
presbyteri induti planetis, acolythus indutus podere cum 
vasculo aureo chrismatis. Tertia pulselur lemporanee, 
el interim praeparet se domnus archiepiscopus sandaliis 


et 216 ceteris omnibus usque αὐ dalmaticam, Tunc 
induitur cappa, el tenens baculum pastoralem in manu 
procedit e sacrario. Simililer omnes episcopi exeant 
induti. Ipse autem electus necdum induatur sandaliis, 
sed tantum. alba, el stola, el cappa ; nec ferat baculum, 
sed ponatur super aliare cum annulo, usquedum conse- 
cralus accipiat de manu archiepiscopi. Venienles aulem 
in ecclesia, ponanlur sedes iia : Domnus melropolitanus 
sedebit verso dorso ad aliare; sedilia vero c&terorum 
episcoporum ponantur ante oculos metropolitani. Sedes 
autem. ipsius electi ponatur in medio, non iamen ad 
majus altare. Comprovinciales autem episcopi offerant 
electum domno metropolitano, his verbis : Beverende 
Pater, postulat sancta mater Ecclesia N. ut hunc pre- 
sentem presbyterum ad onus episcopatus sublévetis. 
El respondeat metropolitanus : Svitis illum dignum 
esse ἢ Et episcopi : Scimus et credimus illum esse di- 
gnum, quantum humana fragilitas sinit nosse. Ef re- 
spondeant omnes : Deo gratias. 

Tunc metropolitanus ad episcopos : Audiamus, si 
placet, guid de tanta consecratione sancti Patres 
statuere. Tunc cancellarius legat distincte δἰ aperte 
ad intelligendum hec decreta, diceus : Jube, domne, 
benedicere. Εἰ domnus : Quidquid in nobis Christo 
displicet, hoe sanctus Spiritus emundet. 


2(7 Ex Decretis Anacleti papa. Anacletus epi- 
scopus universis episcopis in Italia constitutis. —. 

Tunc metropolitanus ad electum : Audisti, charis- 
sime, quod antiqua sanctorum Patrum institutio 
docet et przcipit ut is qui ad ordinem episcopatus 


(45) In Ordine et Pontificali Romano legitur responsio: Πα ez toto corde volo in omnibus obe 


consentire. 


ulsetur et C eligitur, maxime ut legimus in oanone Carthaginensi, 


antea diligentissime examinetur cum omui charitate 
de fide sanct; Trinitatis, οἱ interrogetur de diversis 
causis et moribus qu& huic regimini congruunt, et 
qua necessaría sunt retinere secundum Apostoli di- 
ctum : Manus nemini co imposueris (I Tim. v, 22). 
Et ut etiam is qui est ordinandus antea erudiatur qua- 
liter sub hoc regimine constitutum oporteat conver- 
sari in Ecclesia Dei, ut irreprehensibiles sint qui ei. 
manus ordinationis imponunt. Eadem divina auctori- 
tate et przcepto interrogamus te, dilectissime frater, 
charitate sincera, si omnem providentiam tuam, 
quantum tua capax est natura, divin: Scripture sen- 
sibus accommodare volueris ? (45 

Interrogaiio. Vis ea qu& ex divinis Scripturis intel- 
lexeris plebem, cui ordinandus es, et verbis docere et 
exemplis? Aesponsia. Volo. 

Interrogatio. Vis per Dei gratiam et tuam diligen- 


tiam talis esse qualem episcopum 2 ( 8. esse debere 
docet Apostolus, videlicet, Sobriwm, prudentem, pu- 
dicum, ornatum, hospitalem, doctorem, non vinolentum, 
non percussorem, sed modestum, nom litigiosum, non 
cupidum ? (I Tim. yi). y Volo. 

Interrogatio. Vis castitatem mentis et corporis, 
Deo donante, custodire, et in ea filios tuos enutrire ? 
& Volo. 

Interrogatio. Vis beato Petro et sancte Romanz 
Ecclesiw esse subditus secundum statuta Patrum ἢ 
& Volo. 

Inierrogatio. Vis sancte Rotomagensi Ecclesie , 
mihique et successoribus meis obediens esse et sub- 
ditus? x Volo. 

Interrogatio. Vis mihi et Ecclesias mes professio- 
nem facere, sicut mos antiquitus constitutus obtinuit ? 
&y Volo, et paratus sum in omnibus obedire. 

Interrogatio. Pauperibus et peregrinis, omnibusque 
indigentibus vis esse propter nomen Domini affabilis 
et misericors ? x Volo. 


Deinde dicatur ei hao oratio. 
Hzc omnia et cetera bona tribuat tibi Dominus, 


dir 


143 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMACG. 


144 


et custodiat te atque corroboret in omni bonitate. Ainclinato super hunc famulum tuum cornu gratiz 


Et respondeant omnes : Amen. 
: Interrogatio credulitatis. Credis, secundum intel- 
ligentiam et capacitatem sensus tui, 219 sanctam 
Trinitatem, id est, Patrem, et Filium, et Spiritum 
sanctum unum esse naturaliter atque essentialiter 
Deum omnipotentem, seternum et incommutabilem, 
neque tamen ipsum Patrem esse qui Filius est, nec 
Filium ipsum esse qui Pater est, nec Spiritum san- 
ctum ipsum esse qui Pater aut Filius est, sed Patrem 
semper Patrem, Filium semper Filium, Spiritum san- 
ctum semper Spiritum sanctum? ἢ Credo. 

Interrogatio. Credis quod Pater plenus Deus est in 
se, et Filius plenus Deus est in se, et Spiritus sanctus 
plenus Deus est in se, et tamen istas tres personas 
non tres Deos, sed unum esse Deum vivum, verum, 
ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia quz 
sunt in colo et in terra visibilia et invisibilia ? ἢ As- 
sentior et ita credo. 


. B 
Interrogatio. Credis Dominum nostrum Jesum 


Christum Deum verum, plenum et perfectum, coom- 
nipotentem et cozequalem per omnia Patri in divini- 
tate, temporaliter natum de Spiritu sancto ex Maria 
semper virgine cum anima rationali, duas habentem 
nativitates, unam ex Patre «sternam, alteram ex 
matre temporalem, Deum verum et hominem verum, 


proprium in utraque natura, atque perfectum, 220 
non adoptivum, non phantasticum, unicum et unum 
Deum, Dei Filium, in duabus naturis, in unius per- 
sona singularitate, impassibilem et immortalem divi- 
nitate, sed in humanitate pro nobis et pro salute 
nostra passum vera carnis passione, die quadragesimo 
post resurrectionem cum carne qua resurrexit et anima 
ascendisse in colum, et sedere ad dexteram Patris, 
inde venturum judicare vivos et mortuos, et reddi- 
turum unicuique secundum opera sua? m Credo. — 
Interrogatio. Credis panem, qui in mensa Dominica 
proponitur, panem tantummodo esse ante consecra- 
tionem, sed in ipsa consecratione ineffabili potentia 
divinitatis converti naturam et substantiam panis in 
naturam et substantiam carnis, carnis vero non alte- 
rius, sed illius quze concepta est de Spiritu sancto, et 
nata ex Maria Virgine ? zy Credo. 
Interrogatio. Similiter vinum quod aqu: mistum in 
calice sacrificandum proponitur, vere et essentialiter 
converti in eum sanguinem qui per lanceam militis 
de vulnere Dominici lateris emanavit ? zy Credo. 
Interrogatio. Credis unam, sanctam, catholicam et 
apostolicam Ecclesiam, in qua hzc singularis gratia 


etficitur, in qua unum 22 datur baptisma, et vera 
omnium remissio peccatorum ἢ &j Credo. 
Interrogatio. Anathematizas omnem heresim ex- 
tollentem se adversus hanc sanctam Ecclesiam ca- 
tholicam ? xy Anathematizo. 
Interrogatio. Credis. veram resurrectionem ejusdem 


sacerdotalis, benedictionis tu: in eo effunde virtu- 
tem. Per. 
Secreta. 


Hec hostia, quesumus, Domine, emundet nostra 
delicta, et ad sacrificium celebrandum, subditorum 
tibi corpora mentesque sanctificet. Per. 


Infra-actio. 


222 Hanc igitur oblationem servitutis nostre, 
sed et cunctae familie tuz, quam tibi offerimus etiam 
pro famulo tuo N. quem ad episcopatum ordinem 
promovere dignatus es, quaesumus, Domine, ut pla- 
catus accipias, et propitius in eo tua dona custodias, 
ut quod divino munere consecutus est, divinis effe- 
ctibus consequatur, diesque nostros. 


Postcommunio. 


Hec nos communio purget a crimine, et coelestis 
remedii faciat esse consortes. Per. 


Ad pollicem consecrandum. 


Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui te ad 
pontificalem sublimari voluit dignitatem, ipse te chri- 
smate et mystice delibutionis liquore perfundat, et 
spiritualis benedictionis ubertate fecundet, ut quid- 
quid sanctiflcaveris sanctiflcetur, et consecrate manus 
istius vel pollicis impositio cunctis proficiat ad sa- 
lutem. Per. 

Benedictio baculi. 


Omnipotens et misericors Deus, qui ineffabili bo- 
nitate votis supplicantium assistis, quique ex tue 
pietatis abundantia affectum petendi attribuis, baculo 


huic quem ad pastoralis officii signum in 223 tuo 
nomine dedicamus, tuz benedictionis vim copiose 
infunde, ut eo pastor insignitus, sic populum tuum 
sollicite custodiat quatenus ab unitate Ecclesi: nulla- 
tenus deviare permittat, sed infractum redintegret, 
quassatum consolidet, seque una cum grege suo in- 
tegrum tibi atque immaculatum conservet. Per. 


Benedictio annuli. 


Deus, totius creature principium et finis, in quo 
clausa sunt omnia, hunc annulum benedicere et san- 
ctificare digneris ; ut qui per eum famulo tuo honoris 
insignia concedis, virtutem et premia largiaris, quo 
et discretionis habitum semper retineat, et vere fidei 
fulgore przfulgeat, sanct Trinitatis quoque armatus 
munimine, miles inexpugnabilis acies diaboli constan- 
ter evincat. Per.- 


Hic immittitur episcopus in cathedram episcopalem 
et dicitur luec oratio. 


Omnipotens sempiterne Deus, qui distinctis ordini- 


carnis quam nunc gestas, et vitam zeternam? ry Credo. D bus omnem militiam coelestem dignatus es in supernis 


Oratio. 


Hec tibi fides augeatur a Domino ad veram et 
eternam salutem  [al. beatitudinem] , dilectissime 
frater. 

Oratio ad missam. 


Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et quod 
nostre humilitatis agendum est ministerio, tu:x vir- 
tutis impleatur effectu. Per. 


Alia. 
Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et 


sedibus ordinare, quique beatum Petrum apostolum 
in cathedram honoris totius Ecclesim sublimasti, et 
Matthiam ejusdem consortem in throno apostolico 
residere voluisti, quz::sumus, pro tua immensa mise- 


ricordia, 224 effunde gratiam tuam in loco isto, ut 
sit hzc sedes cathedra honoris et dignitatis in con- 
spectu majestatis tuze, ad laudem et gloriam nominis 
tui, ad honorem Ecclesi: tux, ut quicunque in ea te 
eligente resederit, requiescat super eum gratia septi- 
formis Spiritus tui. Per Redemptorem Dominum no- 
strum Jesum Christum, qui tecum vivit et regnat in 
unitate ejusdem Spiritus sancti Deus. Per. 


145 


ACTA VETERA. 


146 


—————M LLL LLL 
NOMINA. EXCOMMUNICANDORUM 


(Ex eodem Pontificali ms.) 


Hi sunt vocandi. Guillelmus de Arcis, 
berti, Rogerus Arundel, Guillelmus de Vernum. 

.Hi sunt. excommunicandi. Robertus filius Helgo- 
nis, Guillelmus de Poileio, Gunfridus de Falesia, 
Gualterus, diaconus de Sancto Leodecario, Herber- 


fllius Hu- Atus de Tot similiter, Goiffridus de Comanvil, ilia Hel- 


tonis, filia Ansguoldi, Ricardus de Fonte, fllia Benze- 
lini, Radulphus de Argento, de filiabus Ansguoldi, 
quarum unam habet Ricardus, alteram Gislebertus. 
Monachi pecuniam habentes. 


LLL 
MONITIO EPISCOPI AD ORDINANDOS 


(Ex Pontificali ms. bibliothecie cathedralis Rotomag.) 





225 In celebratione ordinum 
nandi quod, pure de peccatis sint confessi, et qui in sa- 
cerdotali ordine esse voluerint preparent se commu- 
S0. Omnes eliam sibi provideant de vestibus neces- 
saris, ef quod habeant lonsuras competentes. Cum 
aguntur ordines, fiat sermo, si placet ; postea fiant 

Wupdiones sequentes , si sinl generales ordines et 
episcopo placuerit, ad terrorem male subintrantium, 
ib hac forma. 

,Ex parte Dei omnipotentis Patris, et Filii, et Spi- 
nius sancti, eL sub pena excommunicationis majo- 
ris inhibemus ne aliquis ligatus infra scriptis impe- 
dimentis contra sanctorum Patrum decreta ingerat 
se ad ordines suscipiendos. Primo ergo, secundo et 
lerio monemus et inhibemus, sub pena anathema- 
lis, ne quis se ingerat ordinandum, nisi prius exa- 
minata persoua, cum titulo matriculatus, et infra 
scriptus fuerit et vocatus, ne quis etiam mortalis 
peccati conscius, vel excommunicatus, aut suspensus 
ordines recipiat, nisi prius potestatem habenti confi- 
leatur et debite absolvatur. Ne autem ignorans igno- 


retur, irregulares 226 qui, secundum sacros cano- 
Des, ab ordinibus prohibentur, duximus seriatim et 
per ordinem speciflcandos : Quicunque homicida ; 
item, ecclesiarum incendiarius, seu earum fractor (ms. 
fractus] violentus ; item, advocatus in causa sangui- 
nis, vel notorius perjurus; item, exsecutor sz vorum 
tormentorum in publicis administrationibus ; item, 
Simoniacus qui quodcunque beneficium vel titulum 
illicite adeptus, vel religionem taliter est ingressus ; - 
Item, inventor vel fautor Simoniacarum pactionum ; 
Itém, apostata a fide vel religione, non reconciliatus ; 
Item, qui ab episcopis hzreticis, schismaticis gra- 
tiam sedis apostolice non habentibus scienter ali- 
quos (ms. alios] ordines recipit; item, qui sub falso 
utulo ve] ficto, aut alias pacto inito cum suo presen- 
latore de hujusmodi titulo postquam ordinatus fuerit 
eidem restituendo, vel alias occasione hujusmodi 
eundem non inquietando, vel qui annuam pensio- 
Dem, vel quodeunque emolumentum temporale, prz- 


(;XXv annum attigerit; item, nu 


premuniantur ordi. B sentationem vel promotionem procuranti, sub quo- 


cunque promiserit colore ; item, per saltum ad ali- 
quos ordines promotus ; item, prius conjugatus, nisi 
hoc faciat in casu a jure permisso ; item, nullus qui 
excommunicatus scienter ordines recipit aliquos et in 
susceptis ministrare praesumpserit; 227 item, bi- 
gamus, vel corruptarum maritus ; item, Deo sacrata 
rum virginum violator; item, nullus sortilegus, vel 
necromanticus, vel prohibitarum artium doctor sive 
factor; item, morbo sontico vel caduco, lunatico, 
vel alio incurabili morbo laborans, aut corpore vitia- 
tus ; item, illegitimus, nisi cum eo fuerit dispensa- 
tum sufficienter; item, servus nativus preter con- 
scientiam et voluntatem domini sui; item, nullus 
alterius dicecesis, nisi litteras dimissorias habuerit, 
ac etiam titulum sufficientem. Item, inhibemus quod 
nullus ordinem subdiaconatus accipiat, nisi sit zetatis 
xvii annorum, diaconatus xx, presbyteratus xxii et 

lus religiosus de jure 
vel facto non professus; item, curatus beneficiatus, 
qui infra annum non fuerit ordinatus in presbyterum 
ἃ tempore cure suscepta, et pacifice possessionis 
adepta, nisi ex dispensatione, qua etiam rite sit 
usus; juxta constitutionem Cum exc. : item, nullus 
sine vero titulo, vel cujus titulus ad non titulum est 
redactus, nisi in gratia speciali. Quibus omnibus et 
singulis durantibus impedimentis supradictis, ut ab 
hujusmodi ordinum susceptione se abstineant, quous- 


que cum eis fuerit dispensatum, 228 precipimus 
sub pona excommunicationis superius adnotata, et 
bene caveatur de ómnium mutilatione membrorum 
ordinandorum in sacris; ne sint etiam gibbosi, vel 
manci, vel alias corpore vitiati, propter scandalum 
cleri et Ecclesie evitandum. 

Quia res quam tractaturi estis satis periculosa est, 
fratres charissimi, moneo vos ut diligenter et honeste 
totius misse ordinem, et consecrationem, et fractio- 
nem atque communicationem ab aliis jam doctis 
sacerdotibus discatis, priusquam missam vestram 
cantare pressumatis. 


—————M MM LLL 
BENEDICTIO ABBATIS MONACHORUM 


(Ex eodem Pontificali ms.) 





[n ordinatione εἰ benediclione abbalis per electio- 
im monachorum, primo venit ad allare induius in 
abitu pontificali pro missa dicenda, et dici! Confi- 


teor, etc. Ei postea debet sedere ante altare in. sede 
sua preparata, οἱ tunc. duo abbates adducunt. novum 
abbatem ae episcopum. indutum amiciu, alba, mant- 


147 


abbates assistentes ; et. antequam  incipiatur missa , 
dicant isli assistentes : Adest electus, etc. Dicti vero 


abbates assistentes, baculos 229 tenentes in. mani- 
bus, electus vero baculum non ferat, sed super altare 
ponatur, donec illum de manu episcopi recipiat, sie 
sedeant in ordine super scamnum ad gradum altaris, 
οἱ dicto Confiteor a ponlifice, etc., antequam introitus 
miss incipialur, dicant dicti assistentes : 

Adest, Pater reverende, electus noster ad benedic- 
tionem suam suscipiendam. 

Interrogatio ab episcopo facienda : Scitis hunc fra- 
trem electum idoneum ad abbatis officium ἢ Respon- 
8io : Scimus, quantum humana fragilitas nosse sinit. 

Interrogatio. Est electus secundum regulam beati 
Benedicti a fratribus ? sr Canonica in eum fratrum 
consensit electio. 

Interrogatio episcopi : Habetis Índe scriptum ? sy 
Habemus. 

Episcopus : Legatur. 

Tunc legitur scriplum seu processum. Si autem ex 
provisione apostolica sit electus , abbates assistentes 
ipsum elecium ad. benedicendum prasentantes dicant : 
Reverende Pater, adest electus noster ad benedictio- 
nem suam suscipiendam. 

Inierrogatio episcopi : Est canonice electus? Abba- 
(es : Provisionis apostolice in eum canonica consen- 
sit electio. ; 


9290 Episcopus : Habetis inde scriptum? Abba- 
tes : Habemus. Episcopus : Legatur. 

Tunc legatur provisionis scriptum, quo lecto dicat 
episcopus : Quia ergo in eum fratrem consentiunt 
vota, prius eum censemus apostolica auctoritate 
examinandum, si suum propositum et sancti Bene- 
dicti regulam velit ipse observare, sibique subjectos 
ut idípsum faciant diligenter instruere, resque loco- 
yum suorum hactenus dispersas injuste, quantum 
praevalet, congregare, easque in usus Ecclesie et 
fratrum, pauperum etiam et peregrinorum distri- 
buere; sicque esse dignum ad ordinationem acce- 
dere; et ideo interrogamus te, frater, si vis secun- 
dum regulam saneti N. vel Benedicti vivere, tibique 
subjectos ut idipsum faciant regulariter edocere? 
Responsio : Volo. 

Interrogatio episcopi : Vis bonis et rebus ecclesi: 
tibi commisse inibi coadunatus fideliter custodiam 
adhibere ; et injuste dispersas, quantum przvales, 
recolligere, easque in usus ecclesiz et fratrum, pau- 
perum et peregrinorum fideliter distribuere ? xy Volo. 

Interrogatio episcopi : Vis pauperibus οἱ peregrinis 
benevolens et hospitalis esse? zy Volo. 

Interrogatio episcopi : Vis ordinem tuum religioso 
2931] habitu et sanctis moribus decorare ? ry Volo. 

.Interrogatio episcopi : Vis sancte N. Ecclesi», mi- 
hique (46) et successoribus meis subjectionem et 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 
pulo ei stola, et cappa loco casule, ei eodem modo.À 


148 


Ad missam tniroitus Officium. 


Protector noster, aspice, Deus. Psal. Quam dilecta 
tabernacula tua, Domine, etc. 


Oremus. Oratio. 
Concede, quaesumus, Domine, (al., add., huic| 
electo famulo tuo N., ut praedicando et exercendo 
qua recta sunt per exemplum bonorum operum ani- 


mos suorum instruat subditorum, 232 et sxterne 
remunerationis mercedem a te piissimo Pastore per- 
cipiat. Per. 

Finita oratione prosternant se ante altare episcopus 
et electus etiam cum abbatibus assistentibus, el dicanttmr 
seplem poeuitentiales (add. Psalmi], et fiant litamim. Εἰ 
cum dictum fuerit. Ut pontificem nostrum, surgat epi- 
scopus solus, et dicat : Ut electum istum bene--dicere 
digneris, te rogamus. Chorus respondeat, respondendo. 
Ut electum, etc. Episcopus. Ut electum istum bene-- 
dicere et sanctifl-]-care digneris, te rogamus. Ut ele- 
ctum istum bene--dicere, sanctifi--care, et consed 
crare digneris, te rogamus. Quo dicto iterato se pro- 
sternat episcopus, et finialur litania, qua dicta episcopus 
dicat sub silentio. Pater noster, e ad. modum precum. 
Et ne nos. Chorus : Sed libera nos. Et post : Salvum 
fac servum tuum. Chorus; Deus meus. Episcopus: 
Dominus custodiat introitum tuum et exitum tuum. 
Chorus : Ex hoc nunc. Episcopus : Dominus custodiat 
te ab omni malo. Chorus: Custodiat animam tuam 
Dominus. Episcopus : Nihil proficiat inimicus in eo. 
Chorus : Et filius iniquitatis. Episcopus : Esto illi, 
Domine, turris fortitudinis. Chorus : À facie inimioi. 
Episcopus : Exsurge, Domine, adjuva nos. Chorus : Et 
libera nos. Episcopus : Domine, Deus virtutum, con- 
verte nos. 233 Chorus ; Et ostende. Episcopus : 
Domine, exaudi. Chorus; Et clamor. Episcopus : Do- 
minus vobiscum. Chorus : Et cum spiritu tuo. Ora- 
tiones sequentes ad modum orationis. 


Oratio. 


Concede, quxsumus, omnipotens Deus, affectui 
nostro tu: miserationis effectum, et famulum tuum, 

uem ad regimen animarum eligimus, gratie tus 

ono prosequere, ut te largiente cum ipsa tibi nostra 
electione placeamus. Per Christum. 


Oremus. 


Domine Deus omnipotens, exaudi preces nostras, 
et super hunc famulum tuum spiritum tus benedi- 
ctionis emitte, ut celesti munere ditatus, et tuse 
majestatis possit gratiam acquirere, et bene vivendi 
aliis exemplum praebere. Per. 

Oremus. 


Exaudi, Domine, preces nostras quas in conspectu 
tue majestatis super hunc famulum tuum fandimus, 
qui vice tui nominis ad gubernationem ovium tua- 
rum statuitur, ut eum respicere, et interveniente 


obedientiam exhibere secundum canonicam auctori- D beato Benedicto patrono et gubernatore nostro be- 


tatem et decreta sanctorum pontificum ἢ & Volo. 

Episcopus : Augeat tibi Deus fidem et constantiam, 
ut premissa servare valeas et fideliter adimplere. 
Clerus respondeat : Amen. 

Quo dicto incipiat episcopus antiphonam, choro eam 
prosequente. Antiphona : Confirma hoc, Deus, quod 
operatus es in nobis a templo sancto tuo quod est in 
Hierusalem, alleluia, alleluia . Psalmus : Exsurgat 
Deus. Et dicitur totus psalmus cum Gloria Patri, el 
Sicut erat, reincipiendo asliphonam 'Conüema. Et in 
casu quo fiet missa de alio quam pro abbate, post ora- 
tionem diei dicitur oralio sequens sub uno Per Domi: 
num. 


ne--dicere digneris ; et qui ad redemptionem et pro- 
bectionem nostram de ccelis descendisti, et mundo te 
Beum et summum [al., summum et verum] Pasto- 


rem exhibuisti, dicens: Ego 234 sum pastor bonus 
(Joan. xt, 14), te invocamus, te suppliciter depre- 
camur, ut huic servo tuo quem pastoralitatis [al., 
pastoralis officii] culmen subire voluisti , tua bonitas 
adsit, et benedictio omnibus diebus vitae su& ; pro- 
tege eum, Domine, et defende ab omnibus visibilium 
et invisibilium adversitatibus inimicorum, dirige 
gressus ejus in viam pacis et justitia ; et largire 
warum dona virtutum, justitiam, temperantiam |a/.. 
add. prudentiam, charitatem, sobrietatem, patien- 


(46) De abbatum subjectione et obedientia episcopis suis vide S. Berardum, 1. nu. De consider., c. 3, et 


tract. De ofüc. episcoporum, c. 9 


149 


ACTA VETERA. 


160 


tiam), fortitudine et longanimitatem, constantiam A in torchiis infiza usque ad devotionem novi abbalis pró 


insuperabilem, fidem non fictam, spem inconcussam, 
mentem devotam, humilitatem perfectam, intelligen- 
tiam rectam, benignitatem, modestiam, unanimitatem, 
acem, concordiam, castitatem, abstinentiam, vigi- 
antiam, discretionem, rectitudinem, scientiam, pieta- 
tem, consilium, et in cunctis actibus bonis inviolatam 
perseverantiam. Aufer, Domine Jesu Christe, ab eo 
quidquid parvum et distortum, et [al., est] quidquid 
saluti contrarium, quidquid anime noxium [αἰ., noci- 
vum], superbiam, jactantiam, vanam gloriam, elatio- 
nem, quidquid ad ultimum displicens esse potest. 
Circumda eum interius et exterius tux protectionis 
auxilio, ut te defensore sit tutus, te protegente secu- 
rus, te docente scius. Ostende ei viam per quam 


ambulet, tribue ei thesauros sapienti: ut 235 sciat 


et habeat. unde nova et vetera proferat, fac eum in 
omnibus tua sequi vestigia, et de sua ministratione 


oblatione. Oblatione facia Temaneant novus abbas et 
assislentes in locis suis anle altare, et. tunc domnus 
episcopus procedat in missa, et lavet manus suas di- 
cendo : Lavabo inter innocentes, etc. Et tunc admíi- 
nistratur una hostia pro abbate novo. Sequitur secreta. 

Munera, quesumus, Domine, suscipe placatus, et 
[a]., add. hunc] electum famulum tuum semper [a/., 
add. et] ubique misericorditer protege. Per Domi- 
num. 

Et post. fractionem fii. benedictio ad populum, prout 
missa celebratur ad voluntatem celebrantis. Post Agnus 
Dei episcopus dat pacem novo abbati, εἰ communicat 
eum. 
Communio : Unam petii a Domino, hanc requi- 
ram, etc. 


Postcommunio. Oratio. 
Hzc nos communio, Domine, purget a crimine, ac 


gaudium bonum adipisci, ut post hujus szculi eXCUF- s lectum famulum tuum benigna pletate conservet. 


sum, cum ante tribunal tuum venerit, cum multiplici 
fructu animarum illud (al., add. ei] premium etiam 
largiaris cum omnibus quos tibi representabit, quod 
fidelibus dispensatoribus tuis pro tuo nomine labo- 
rantibus in terris te promisisti [al., repromisisti] 
datorum esse in colis ; qui cum Deo Patre, etc. Amen. 
& Tunc tradat ei regulam episcopus, legendo regulam, 
ΡΠ : 

Accipe regulam a sanctis Patribus nobis traditam 
ad regendum et custodiendum gregem tibi a Deo cre- 
ditum, quantum ipse tibi Deus constituerit, et hu- 
mana fragilitas permiserit. 

Postea det ei baculum, legendo, dicens : 

Accipe baculum pastoralis officii quem praferas 
catervee tibi commissae ad exemplum justa severitatis 
et correctionis. 

Deinde prosequatur missam, et dicatur Epistola ad 
Timotheum : « Omnis Scriptura divinitus inspirata, » 


Per Dominum. 

Missa rite peracta, antequam episcopus recedat ab 
altari, duo abbates assistentes abbati ordinato, unus ad 
dextram ei alter ad sinistram, ducant ipsum ad majus 
altare ante conspectum | episcopi, et ibidem facial abbas 
ordinatus professionem stiam super allare ad modum 
qui sequitur : 


Sequitur professio. 


237 Ego frater N. humilis abbas N. talis loci, 
Deo et sancta; matri Ecclesie, N. et tibi, Pater N. 
tuisque successoribus debitam subjectionem et obe- 
dientiam a sanctis Patribus constitutam, secundum 
regulam sancti Benedicti, ore promitto et manu pro- 

ria confirmo. Tunc faciat abbas cum penna et incausto 
Gallice, encre] crucem in fie cedulg de manu sua 
propria ; et postea ducatur in. sede sua per archidiaco- 


etc. (II Tim. 11, 16.) Et Evangelium secundum Lucam :'C gum dicentem : Sta, et tene locum a Deo tibi delega- 


«Quis putas fidelis servus? » (Lec. xu, 42.) Credo 
in unum Deum Patrem. Offertorium ; οἱ tunc. offerat 
abbas novus duos magnos panes, 236 duos potos vini 
(al., duo burilia vino plena), duas torchias cum pecunia 


tum; potens est enim Deus ut augeat tibi gratiam. 
Statimque cantor incipiat : Te Deum laudamus. Quo 
finito dent ei omnes fratres osculum pacis, genua ftec- 
lentes ante patrem a Deo sibi constitutum. 





BENEDICTIO ABBATIS CANONICORUM 
(Ex eodem Ponlificali ms.) 


Electio abbatis canonicorum eodem ordine quo supe- 
"ἴδ digesta est electio abbatis monachorum, el us 
eodem ritu expletis, psalmis, 
super electum has benedictiones 

Oremus. Oratio. 


Adesto supplicationibus nostris, omnipotens Deus, 
et quod humilitatis nostre gerendum est ministerio 


tue 2938 virtutis impleatur effectu. Per Dominum. 
Benedictio. 

Bene--die, Domine, hunc famulum tuum N. quem 
ad regimen animarum eligimus, ut sit ei fldelissima 
cura subditorum ad bona provocare, seipsum irre- 
prehensibilem custodire, bona semper agere, prava 
vitare, studium in divinis habere. Illumina, Domine, 
cor ejus gratia Spiritus tui, cujus plenitudine reple- 
tus mundana despicíat, prospera contemnat, in ad- 
versis fortis et insuperabilis exístat, odio habeat 
superbiam, diligat humanitatem, amplectatur chari- 
tatem, pra? oculis semper habeat castitatem, dile- 


(47) Hic aliquid deesse videtur. 


ctioni Del et proximi semper vacet [ms., vocetur], 
vitia reprehendat, contra superbos erectus existat, 


litaniis el precibus, dicat Jj errantes ad viam veritatis reducat, bonis se parem 


faciat. Expande [ms., expandi] ei, Domine, thesau- 
rum sapientie tux ut sciat et intelligat, czeterosque 
doceat verba sacre legis tux, ut Veteri et Novo Tes- 
tamento instructus voluntatem tuam faciat, et in 
finem usque perficiat. Dominator Domine, a cujus 
munere venit omne quod bonum est, da ei potesta- 
tem ligandi atque solvendi subditos, et ita rem ec- 
clesiasticam moderari ut in nullo dissentíat a vero ; 
sed ita ducat subditos ut ccelestis patria faciat colo- 
nos, ipseque 239 in flnem a te mereatur audire : 
Euge, serve bone et fidelis, quia supra pauca fuisti 
fidelis supra multa te constituam, intra in. gaudium 
Domini tui (Matth. xxv, 21). Quod ipse prestare dig- 
neris, qui vivis et regnas, Deus, per omnia saecula 
scculorum. Amen. 
Hic tradat ei 
legendo, dicat : (47 
Accipe virgam pastoralem sollicitudinis, et sic vi« 


iscopus regulam canonicorum, el 


151 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


152 


giles super gre em Dominicum tibi commissum, qua- A duobus polis vini. Collecia vero, secreta, el postcom- 


tenus sicut fidelis servus et prudens merearis intrare 
in gaudium Domini tui. 

ost hec legatur Epistola, et perficialur missa usque 
ad offertorium ; et tunc debel novus abbas accedere, et 
idem offerre duas lorchias cum pecunia ad voluntatem 
ipsius tn ipsis depicta, cum duobus magnis panibus, et 


munio dicantur in missa, sicut. diclum est. superius in 
ordinatione abbatis monachorum, el in ipsa missa debet 
novus abbas communicare ; cetera fiant, ul. superius 
dictum est. Et antequam pontifex recedat ab altari, fa- 
ciat novus abbas professionem eodem modo,et omnia alia, 
quo supradictumestin ordinatione abbatis monachorum. 





BENEDICTIO 


ABBATISS/E 


Ez eodem Pontificali ima.) 


240 In ordinatione abbatisse debet pontifex mis- 
sam celebrare, el eam benedicere cum duabus vel tri- 
bus abbatissis. Et antequam incipiatur missa vel in- 
troitus misse, alique moniales de abbatia cujus est 
elecla, ducant electam examinandam coram pontifice 
pontificalibus indulo et casula, et debet sedere in loco 
examinalionis dorso verso ad majus allare, et dicant 
iunc moniales antedicte : Adest, reverende Pater, 
electa nostra ad benedictionem suam suscipiendam. 

Interrogatio episcopi : Est electa secundum regu- 
lam sancti Benedicti ἃ sororibus ? Respondeant soro- 
res : Canonica in eam sororum consensit electio. 

Et inerroget episcopus : Habetis inde scriptum ? 
Respondeant sorores : Habemus. 

Episcopus : Legatur. 

Quo lecto, dicat episcopus : Quia ergo in eam soro- 
rum vota consenliunt, prius eam censemus, el c&- 
lera φ sequuntur, prout. superius digesía sunl in 
ordinatione abbatis monachorum. Et omnibus eodem 
ritu expletis, psalmis, litaniis, versiculis, dicat pontifex 
has benedictiones que sequuntur. 


Oratio. 


precamur, Domine, spiritus sapientie et intellectus, 
spiritus consilii et fortitudinis, spiritus sapientiz et 
pietatis, et repleat eam spiritus timoris Domini. Cou- 
cede ei quoque gravitatem actuum, censuramque 
vivendi, ut in lege tua dije ac nocte meditetur, man- 
data tua custodiat, dictis tuis obediat, sacris lectio- 
nibus insistat, terrena et transitoria despiciat, atque 
omni tempore bonis operibus inserviat, omnem libi- 
dinem prave voluptatis superet, amorem honeste 
castitatis teneat, ut tibi sponso venienti cum lampa- 
dibus suis inexstinguibilibus possit occurrere, et 


prudentum 2443 virginum choro jungi: et ne cum 
stultis excludatur, regalem januam cum sapientibus 
virginibus licenter introeat. Abundet in ea totius for- 
ma virtutis, auctoritas modesta, pudor constans, in- 
tenta [al., innocenti] puritas, et spiritualis obser- 
vantia disciplinz.. In moribus ejus przcepta fulgeant, 
ut sue castitatis exemplo cunctis sibi subjectis imi- 
tationem przbeat puram, et bonum conscientiz testi- 
monium ostendens, in Christo Jesu firma et stabilis 

erseveret, atque ita perceptum ministerium te auxi- 
iante peragat, quatenus ad aeternam remunerationem 
te donante pervenire mereatur. Per Dominum nos- 


24| Exaudi, Domine, preces nostras, et super C trum, etc. 


hanc famulam tuam Spiritum tux benedictionis in- 
funde, ut celesti munere ditata, et majestatis tuz 
dona [al., gratiam] possit acquirere et bene vivendi 
aliis exemplum praebere. Per Christum. 
Oremus. Oratio. 

Omnipotentiam tuam, Domine, humiliter implora- 
mus, ut super hanc famulam tuam, quam ad sacrum 
ordinem (id est, sacram benedictionem. seu ordina- 
tionem) assümere dignatus es, benedictionis tuc 
donum dignanter infundas, eique gratiam consecra- 
tionis tribuas, ut quod percipit te protegente illassum 
custodiat. Per Dominum nostrum Jesum Christum. 

Per omnia szcula seculorum. Amen. Dominus vo- 
biscum. Et cum spiritu tuo. Sursum corda. Habemus 
ad Dominum. Gratias agamus Domino Deo nostro. 
Dignum et justum est. 

ere dignum et justum est, aaquum et salutare nos 


tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, D 


Pater omnipotens, sterne Deus. Adesto precibus 
nostris, adesto votis, adesto famulatibus, adesto con- 
secrationibus, qui omnia per Verbum tuum mirabi- 
liter dispensas et dispensanda ministras, qui diversis 


floribus 242 tuam semper exornas Ecclesiam, dum 
eam et virorum exemplis et illustrium feminarum 
irradias institutis, qui etíam de inferiori [al., infir- 
miori| sexu hanc famulam tuam servitutis tux ap- 
plicare dignatus es famulatui ; effunde super hanc 
famulam tuam, quam in officium divinum fideliter 
dedicamus, gratiam Spiritus sancti, ut tibi omni 
tempore ejus servitus dignanter complaceat, eamque 
dextera potenti: tue bene--dicere et sancti-[-ficare 
digneris in opus ministerii tui condignum, quatenus 
actum ministrationis sibi credite fideliter exsequa- 
tur, et ejusdem sancti Spiritus septiformis grati: 
virtute corroboretur. Requiescat ergo super eam, 


Tunc det ei regulam, et. legendo dicat : 

Accipe regulam sancta conversationis, simulque 
gratiam sancta benedictionis ; et ut per hanc cum 
grege tibi credito in districti die judicii Domino in- 
contaminata representari valeas, ipse te adjuvare 
dignetur, qui vivit et regnat in unitate Spiritus sancti 
Deus, per omnia szxcula seculorum. Amen. 

Tunc det ei episcopus baculum, legendo dicens : 

Accipe baculum pastoralitatis, quem przfferas cater- 
ve tibi commisse ad exemplum juste severitalis el 
correctionis. 

Sequitur oralio, et dicatur a pontifice ad modum ora- 
lionis : 

244 Domine Deus omnipotens, qui sororem Moysis 
Mariam praeeuntem cum cseteris virginibus [al., mu- 
lieribus] inter sequoreas undas cum tympanis et cho- 
ris l:tam ad littus maris venire fecisti, te suppliciter 
supplices] deprecamur pro fideli famula tua, que 

odie in cathedra materna super universas subditas 
[universis sibi subditis] sibi abbatissa constituitur,ut 
ita canonica [monastica] norma tueatur cunctas famulas 
tuas [al., add. sibi commissas], quatenus ad zternam 
gloriam te auxiliante cum omnibus illis introeat lzeta, 
ibique exsultans [al., exsultantes] cum angelis, canens 
[canentes] cantica nova, sequatur (al. sequantur) 
Ágnum quocunque ierit. Per Christum Dominum nos- 
trum. Àmen. 

Oratio. 

Famulam tuam, quaesumus, Domine, tua semper 
gratia bene--dicat, et inculpabilem ad vitam perducat 
sternam. Per Christum. 

Collecia mise, secreta et postcommunio dicantur, et 
celera omnia eodem rilu fianl, sicul ante diclum est in 
consecralione abbalis. 


153 


ACTA VETERA. 


164 





BENEDICTIO IN SOLUTIONE SYNODI 


(Ez wvelustissimo Pontificali ms. bibliothece cathedralis  Rotomag.) 


Christus Dei Filius, qui est initium et finis, com- A nerit evigilet fides vestra, vigilantie premium de 


plemenutum vobis tribuat charitatis. Amen. 


24b Et qui vos [ns.. nos] ad expletionem |al., 
absolutionem| hujus fecit pervenire concilii, absolu- 
tos vos efficiat ab omni contagione delicti. Amen. 

Ab omni reatu liberiores effecti, absoluti [al., ad- 
juti] etiam per donum Spiritus sancti, felici reditu 
vestrarum sedium cubilia repetatis illzesi. Amen. 

Semper proficiat cura vestra, ut quando judex ve- 


Domino receptura. Amen. 

Detque vobis potestatem predicandi in populo, et 
quod aliis ore predicatis, corde semper teneatis. 
Amen. 

Exaudiat vos Dominus in tempore orationis vestre, 
et det vobis consilium rectitudinis, ut evadere me- 
reamini supplicium Acherontis. Amen. 

Quod ipse prestare dignetur. 





BENEDICTIO EPISCOPALIS 


Ad missam in mocte Nativitatis Domini. 


(Ex eodem Pontificali ms.) 


Populum tuum, quaesumus, Domine, pio favore Bex Virgine nasci. Amen. 


prosequere, pro quo dignatus es in hac sacratissima 
nocte tuam mundo presentiam exhibere. Amen. 

A cunctis eum adversitatibus paterna pietate cu- 
stodi, pro qno in mundo hoc in tempore dignatus es 


246 Utinam te Redemptorem suum semper in- 
telligat, et tuam veraciter gratiam comprehendat. 
Amen. 

Quod ipse prestare dignetur. Amen. 





BENEDICTIO EPISCOPALIS 


Ad missam tn. Sabbato sancto. 


(Ex eodem Pontificali ms.) 


Deus, qui mortem nostram ingressus inferni tar- ἃ Εἰ qui te miserante revocati sunt in paradiso per- 


lara in hac nocte devicisti virtute divina, suscipe 
propitius familie tux: preces humillimas voto sin- 
cere mentis oblatas. Amen. 

Et quos veteribus maculis baptismatis emundavit 
unda sacrata, per lavacrum tus protectionis auxilio 
purgati, tales ante te presententur in judicium, 
quales nunc processerunt ex baptismo. Amen. 


eunte peccato, non patiaris exsules fleri renascente 
commisso. Amen. 

Et qui te semel agnoverunt [ms., agnovit] Princi- 
pem universitatis οἱ Dominum, nunquam invasis 
sensibusin se tyrannizantem sentiant inimicum.Amen. 

Quod ipse prestare dignetur. 

Benedictio Dei Patris et Filii. 





VETUS ORDO 


Ad instituendum canonicum regularem in ecclesia S. Laudi Rotomagensis. 


(Ez ms. codice ejusdem ecclesie.) 


247 Sequitur. servitium religiosorum professorum D 


secundum usum Sancti Laudi Rotomagensis. 

Veniens novitius post offerlorium misse cum magistro 
suo ante majus altare, dicat slando : 

, Suscipe me, Domine, secundum eloquium tuum, et 

vivam. 

Flectendo genua sua, dicat : 

Et uon confundas me ab exspectatione mea. 

Ter dicat hunc versum. Finito versu, cantor incipiat 
antiphonam : Suscepimus, Deus, cum Gloria Patri, et 
postea erum Suscepimus, Deus. Idem. 


Magnus Dominus. 

Miserere mei, Deus. 

Ecce quam bonum. 

Deinde cantor : Suscepimus, Deus. 

Postea litania a duobus cantatur usque Fili Dei, 
deinde reatus benedicat habitum religionis sub iis 
orationibus. 

Signum Domini nostri Jesu Christi damus super 
hanc vestem ad custodiendum 248 divinum propo- 
situm, et ut Spiritus sunctus regnet in corde et in 
corpore suscipientis. 


155 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 156 


Oratio. 
Deus bonarum virtutum dator, et omnium bene- 


dictionum largus infusor, exaudi preces nostras, et 


hoc vestimentum , quod famulus tuus pro conser- 
vando sanct conversationis proposito se ad induen- 
dum exposcit, bene-J-dicere et sanctiflcare digneris. 
Per Dominum. 

Quo facio, aqua benedicta aspergatur ; deinde no- 
vitius adhuc scculari habitu indutus ad ordinatorem 
"accedens, flexis genibus, stel ante eum, quem ordinator 
seculari habilu exuens, dicat : 

Exuat te Dominus veterem hominem cum actibus 
suis. Amen. 

Et induens eum lineo indumento, subjungal : 

Induat te Dominus novum hominem, qui secündum 
Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis. 

Fratres respondeant : Amen. 

Postea induatur cappa sive caputium (48). 

Deinde remittat se ante altare flexis genibus, et dicat 
praelatus preces sequentes. 

Salvum fac servum tuum. 

Deus meus, sperantem in te. 

Mitte ei, Domine, auxilium de sancto. 


249 Et de Sion tuere eum. 

Nihil proficiat inimicus in eo. 

Et fllius iniquitatis non noceat ei. 
Esto ei, Domine, turris fortitudinis. 
Α facie inimici. 

Dominus vobiscum. 

Et cum spiritu tuo. 


Oremus. 


Deus, qui non vis mortem peccatoris, sed poni- 
tentiam et emendationem semper desideras; mise- 
ricordi: tue suppliciter imploramus [auxilium], ut 


huic famulo tuo secularibus actibus renuntianti (; 


large tuz pietatis gratíam infeudere digneris, qua- 
tenus castris tuis insertus ita tibi militando stadium 
vit: presentis percurrere valeat, ut bravium zternz 
remunerationis te donante percipiat. Per Christum. 

Oremus, dilectissimi fratres, Dominum nostrum 
Jesum Christum pro famulo isto, qui accepto habitu 
religionis sibi servire festinat. ut donet ei Spiritum 
sanctum, qui suscepta religionis propositum in eo 
perpetuum conservet, et a mundi impedimento vel 
seculari desiderio cor ejus defendat, ut sicut muta- 
tur habitu, ita manus dexterz suz ei virtutis tribuat 
incrementa, et ab omhi czxcitate humana oculos ejus 


aperiat; et lumen ei zeternz gratixt 2 ΒΟ concedat. 


Qui cum Deo Patre et eodem Spiritu. 


Oremus. 


Sancte Spiritus, qui te Deum ac Dominum Deo 
Patri Filioque coxqualem revelare mortalibus di- 
natus es, immensam bonitatis tux» gratiam postu- 
amus, ut sicut ubi vis spiras, sic huic famnlo affe- 
ctum devotionis indulgeas, et quoniam sapientia tua 
est conditus, tua queque providentia gubernetur, 
quem juxta consuetam gratiam unctio tua de omnibus 
oceat, et per intercessionem beatissimi patris nostri 
Augustini, quem praecipuum hujus sancta institutio- 
nis legislatorem dedisti, et omnium sanctorum, eum 
veraciter a vanitate szculi converte, et sicut es om- 
nium peccatorum remissio, depmmentes impietatis 
obligationes in eo dissolve, ad observantiam huüjus 
sancii propositi fac eum certatim fervere, ut in tri- 
bulatiomibus et angustiis tua indeficienti consolatione 
valeat respirare, ut sobrie, juste et pie per veram 
humilitatem atque obedientiam in fraterna charitate 
fundatus, quod te donante promittit, felici perseve- 
rantia compleat. Quod ipse prestare digneris, qui 


À cum Deo Patre et unigenito Filio ejus Domino nostro 


Jesu Christo vivis et regnas Deus. Per omnia szcula 
seoulorum. Amen. 


2b| Tunc surgat novitius , et legat aperia voce 
professionem suam propria manu scriptam. 

Ego frater N, offerens trado me ipsum divinz pie- 
tati in ecclesia beati Laudi serviturum secundum 
regulam S. Augustini, et promitto obedientiam domno 
N. priori prefate ecclesie, et successoribus ejus 
canonice intrantibus. 

Et ponens eam professionem super aliare, [flexis 
genibus orel, et. prelatus incipil dicere ter hanc anti- 
phonam : Confirma hoc, Deus. Chorus respondeat : 
Quod operatus es in nobis a templo sancto tuo quod 
est in Jerusalem. Et repetatur ter. Sequitur oralio 
super eum ; 

Dominus vobiscum. 
Et cum spiritu tuo. 
Oralio. Oremus. 

Deus qui famulum tuum N. a szculi vanitate con- 
versüi, àd superne vocationis amorem accendis, 
pectori illius purificando illabere, et gratiam ei qua 


1h te perseveret infunde, ut protectionis tuz munitus 


presidio, quod te donante promisit impleat, et suz 
professionis exsecutor effectus, ad ea quz perseve- 
rantibus in te dignatus es promittere pertingat. Per 
Dominum. 

Postea praelatus donet novilio se flexis genibus stanti 


communem societatem congregationis, 252 dicens hanc 
orationem S. Augustini. 


Oratio. 


Omnes quamvis per gratiam baptismi fratres simus 
in Christo, et unum Patrem habeamus in celo, si ejus 
preceptis, prout possumus, obsequamur ; procul du- 
bio tunc maxime unimur, quando orationibus et be- 
neflciis invicem copulamur quemadmodum primitiva 
Ecclesia, quibus cor unum et anima una eral; quo 
amore ptures accensi mente, possessiones et facultates 
rerum vendentes, congregatis cum matre Jesu in unum 
pretia deferebant gaudentes, quz apostoli accepta tri- 

uebant omnibus, prout opus erat, sicque iste nihilo- 
minus Deo inspirante eorum exemplo communitus 
nostris optat jungi consortiis. Idcirco damus ei com- 
munem societatem vivendi nobiscum, quantum a Deo 
possumus promereri, et nostrum est largiri, quatenus 
cum electis a remuneratore omnium bonorum valeat 
premia repromissa percipere : prestante Domino 
nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto 
vivit οἱ regnat Deus per omnia sacula szculorum. 
Amen. 

Deinde novitius osculetur praelatum, postea superio- 
rem, el omnes fratres a senioribus inchoando sicut sunt 


D per ordinem ; postea osculo pacis dato, 2b3 prelatus 


incipiat : Veni, Creator. Finito Veni, Creator, dica: 
praiatus : Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo. 
Oremus. Oratio. 

Deus, qui renuntiantibus seculo mansionem paras 
in colo, dilata hujus sancte congregationis tempo- 
rale habitaculum coelestibus bonis, ut fraterne te- 
neantur compagine charitatis, unanimes continentiz 
precepta custodiant, sobrii, simplices et quieti, gra- 
tis sibi datam gratiam fuisse cognoscant ; concórdet 
vita illorum cum nomine, professio sentiatur in opere. 
Per Dominum. 

Item prelatus faciat eum jurare, dicendo luec verba 
que sequuntur. 

Ecclesie jura, ordinis statuta , capituli secreta , 
nonne Sic juras [ms. juratis) tenere? Respondeat : 

ta. 


(48) πῆς talla fit 'netiio pile quadrati, et almutfi, sive atmutiz. 


167. 


ACTA VETERA. 


155 





ORDINARIUM 


CANONICORUM REGULARIUM $. LAUDI ROTOMAGENSIS 
(Ex ms. codice ejusdem ecclesie.) 





PR/EFATIO. 


254 Quoniam a nonnullis predecessorfbus sive 
contemporaneis nostris in ecclesia Sancti Laudi Ro- 
tomagensis, cujus nos divina vocante clementia ca- 
nonici existimus, super ordinatione servitii, licet 
non in multis, tamen in quibusdam erratum fuisse 
dignovimus, idcirco ejusdem Domini cooperante gra- 
tia, et fratrum nostrorum orationibus suffulti, ad 
honorem ipsius, et eorum utilitatem, ecclesix€ nostra 
servitium in legendis duntaxat, psallendis et can- 
tandis, non rationem assignando de singulis, sed, 
prout potuimus, usum Ecclesi: et rerum ordinem 
observando, sub parvi libelti compendio decrevimus 
explanare, in quo non arrogautiz titulis aut lucris 
temporalibus inhiantes, sed solius charitatis intuitu 
necessitatibus fratrum (ut diximus) famulantes, ver- 


borum obscuritatibus et sententiarum 255 diver- 
sitatibus praetermissis, doctrina facili et perspicua 


modum et ordinem servitii nocturni pariter et diurni, B 


librorum veterum tenorem minime relinquendo : 
quasdam etiam festorum | mutationes nostris factas 
temporibus inserendo, et si quid defuerit consulte et 
fideliter apponendo, quantum Dominus inspiraverit 
et memorie nostrae occurrerit, oculis non solum 
prudentium, sed et simplicium intendimus declarare, 
a principio Adventus Domini, qui in ncstrum adve- 
nire dignetur auxilium, exordium assumerntes. 
Notum sit igitur omnibus ut semper a quinto Ka- 
lendas Decembris usque in tertio Nonas ejüsdem 
mensis, ubi dies Dominicus advenerit, ibi Adventus 
Domini celebretur unde versus : 
Andree festo vicinior ordine quovis 
Advenium Domini prima colit feria. 
Sabbato ante primam Dominicam Adventus Do- 
mini ad Vesperas ant. Benedictus, psal. Ipsum. Ant. 
In eternum, psal. Exaltabo te. Ant. Laudabo. psal. 


Lauda, anima. Ant. Deo mostro, psal. Laudate Domi-C |mtitia annuntiatum, quasi novum, 


num quoniam. Ant. Lauda, Jerusalem, psal. ipsum. 
Capitulum Erit in novissimis diebus. t Ecce dies 
veniunt. 3 In diebus. Et hoc est. Gloria Patri. Hym- 
nus Conditor alme. 256 Cantores hebdomade ca- 
nant responsorium ad gradus in habitu suo. y Ao- 
vate, ceR. Ant. Ecce nomen Domini, psal. Magnificat. 
Dum cantatur Magnificat. sacerdos hebdomadarius 
sumit cappam sericam, et ceroferariis precedentibus 
thurificat duo altaria, et priorem si sit ihn choro, 
postea in ultimo stallo thurificatur, et post omnes a 
senioribus inchoando. Oratio : Excita, quesumus, 
Domine. Benedicamus Domino, quod dicitur a ju- 
niere in parte ubi est septimana. Si in ipsa die festum 


Átantummodo officium Dominicale 257 agitar, sex 


primz lectiones terminantur de libro, qui tunc tempo- 
ris legitur, ultimz vero tres de expositione Evangelii. 
Hoc quoque observatur, quod in fine lectionum qu& 
de prophetis sunt, si Domini verba fuerint, Het 
αἰαὶ Dominus, dicitur; sin aliter : Tu autem, .20- 
Prima itaque Dominica Adventus Domiti quando 
Isaias incipitur, ad primam leotionetn legatur 
logus cum ejusdem Hbri prineipio, quam debet ie- 
cuonem legere cantor. 

Ad matulinas ejusdem Dormimior invitaterium : 
Ecce venit rez, psal. Venite, duo hebéomaédurii can- 
tant, etc. Primum responsorium : Aspiciens, quod 
responsorium cantores hebdomsüsrii itcipiunt ad 
gradus, et dicant primum versum : Jerrigene, 
repetitio : Jte obviam, οἱ ünitur totum responsorium 
ad omnes repetitiones ; deinde cater dextri chori 
commendet versum majori ejusdem olei, seiliost 
Qui regis, quem dicat in stso sue; ohorüs Nwa- 
tia, etc., tota. Interim cantor siriistti chori cotmen« 
det tertium versum majori sinistei choi, sollicet 
Excita, Qui regnaturus. Et sie dicli cantores ad 
gradus, &loria Patri subjungant, post quod Aspéiotens 
precentor reincipiat, etc. Nonum responsorium, sci- 
licet 258  Letentur cieli, repetitur, quia Te Deum 
daudatmws usque ad Natale intermittitur, et interim 
classicum pulsatur, et ita semper δὲ in Dominicis et 
in festis quando Te Deum émus non dicitur. 
Gloria in excelsis usque ad natale Domini intermit- 
titur. Quamvis enim boni servi cum gaudio Domibi 
sui adventum exspectent, maximum iamen ím ejus 
presenta recolünt gaudimm : idcirco Gloria in em 
celsis, et ali: qutedam hilaritates sacri officii usque 
ad presentiam Dominicte nativitatis postponuntur, 
ut devotius tunc et avidius resumantur, et angeli- 
cum illud canticum tune pastoribus cum maguà 


in eorum men- 
tibus repetatur. 

In capitulo Evangelium Cwmn appr ei. Sta- 
tim post capitulum tam ista die quam omnibus die- 
bus Dominicis, sive omnibus diebus in quibus tit 
processio, debet ter juin signum ad processionem, 
deinde appellatio ad revestiendum. Tunc revestian- 
tur ministri, interim palsetur ad tertiam. Pulsata 
Tertia, et dicto Pater sosier, sacerdon hebdomada- 
rius aquam benedicat, deinde cantor hebdomadarius 
illius chori in quo septimana faemt ineipist Asper- 
ges me. Interim sacerdos per altaria aspergat aquam, 


sicut consuetudo se habet, 259 similiter $& choro, 
inde veniens ad gradus dicat versum : Ostende nobis. 


beati Andrez occurrerit, festum debet differri in Dominus vobiscum. Oremus : Exaudi nos, Domino, 
crastinum, de quo tamen debet fleri memoria ad que oratio dicenda est canendo ormitbus diebas Do- 
Vesperas post primam collectam sub hac antiphona : .minicis, exceptis daplicibus festis, in «quibus alíà 
Cum pervenissel. Y Diezit Andream. Oratio Quesw-- dicitur, sciticet Ascendant ad ie. Deinde moveat pre- 
mus, omnipotens Deus, deinde de S. Laudo antiphona, 5, cessio, et dicatur hac antiphena : Missus est 5; tunc 

; laude, etc,, que memeria nulio tempore inter- " eat sacerdos cam bajulo aqua benedictse, qui asper- 
mittitur, nisi in festis duplicibus vel triplicibus, et — gat aquam per officinas, primo in capitale, ubi dicat 
per octavas natalis Domini, Pasche, Pentecostes, et hanc orationem : 4$seive, quesumus, Domine, deinde 
tribus diebus ante Pascha, et per octavam Assum- in dormitorio, etc., sicut in coliectario habentur. in 

lonis. statione claustri finita antiphona dicat sacerdos ver- 

Per Adventum 1saias propheta ad legendum poni- «sum Fw ejus, oratio : Via sametorum, le- 
tur, οἱ quanto de Christo prophetavit urbanius et gendo. Nota quod ab Adventu Domini usque ad Pa- 
clarius, tanto nativitati ejus legitur proximius. Scíen-  scha, statio processionis quz» in medio ecclesiz solet 
dum autem quod omni Dominica per annum, quando fleri intermittitur. Ibi incoepta antiphona Yel respon- 


159 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


160 


sorio de sancto Laudo a priore, vel hebdomadario A In vigilia nativitatis Domini. Ipsa die post missam 


[a cantore], si deest prior, processio redeat in cho- 
rum. Sacerdos ad gradus dicat versum Ora pro πο- 
bis, beate Luude. Oratio : Exsultet, quesumus, Do- 
mine, et dicatur canendo, ibi et Tertia incipiatur. 
Deinde pulsetur classicum, et incipiatur misse .offi- 
cium : Ad te levavi, etc., sicut in libris habentur. In 
fine misse Zenedicamus. Tunc accedat lector mense 


ad gradus petens benedictionem, dicendo 260 ter : 
Domine, labia mea aperies, choro respondente : Et 
os meum. Sacerdos ad altare y Salvum [fac ser- 
vum, etc., cum oratione, scilicet Averte, quesumus, 
Domine. Hoc tempore et a Septuagesima usque ad 
Pascha, ad majorem missam diaconus et subdiaco- 
nus casulis utuntur, nisi missa sit de festo, privatis 
vero diebus in albis sint tempore isto ; in Quadrage- 
sima autem casulis utantur; ad missam vero «de 
medio festo vel novem lectionum cum solemni ap- 
paratu, id est tunica et dalmatica, miss: deserviant. 
Quando vero casulis utuntur, subdiaconus casulam 
suam epistolam lecturus deponat, qua lecta eam re- 
sumat. Diaconus vero, dum Alleluía vel tractus ca- 
nitur, suam casulam super sinistrum humerum pli- 
catam adaptet, sicque eam usque post communionem 
portet, dicturus vero 8 icamus, reinduat. Ad 
Sextam et Nonam, sicut in libris. In refectorio ho- 
milia Cum appropinquasset. Item alius sermo Satis 
abunde, quibus finitis, si opus fuerit, incipiatur 
Isaias. Ad Vesperas ant. Sede a dextris, psal. Dixit 
Dominus, etc. Capitulum Hora est. x Tu exsurgens. 
Hymnus Conditor. 4 Rorate, coli. Antiphona N 
limeas. Oratio Excita. . 
Per totum Adventum esus carnium et 26! sa- 
giminis dimittitur, caseus et ova conceduntur. 
Dominica secunda. Nota quod in talibus Dominicis 
et novem lectionibus, et in mediis festis, in Vespe- 
ris, Matutinis, et Laudibus, cautores septimanze 


matutinalem signum capituli celerius et productius 
solito debet pulsari, ut fratres ad initium capituli 
omnes undecunque valeant convenire; et ne quis 
desit, pridie in capitulo omnibus denuntietur ; pri- 
die enim, vel ante etiam, si Dominica obstiterit, 
fratres raduntur. Hac die ad letitiam et devotionem 
cordium demonstrandam, et in amorem venientis 
Dei et Redemptoris nostri Jesu Christi flagrantius 
excitandam, locus quo denuntiari debet nostra 


redemptio, videlicet capitulum, 263 quam ho- 
nestius preparetur; ubi cum lector pronuntiaverit 
dicens : In Bethleem Jude Jesus Christus Filius Dei 
nascitur, omnes statim in terram se prosternent ; 
prostrati vero, prout devotio ratioque dictaverit, 
orantes, innuente pr:lato surgant, et lector reliqua 
prosequatur. Post hac pronuntiato Evangelio, sci- 
licet Cum esset desponsata, lectaque tabula prelatus 
dicat Benedicite. Tractatis igitur qua in capitulo 
tractanda sunt, de missis etiam in crastinum di- 
cendis, qui eas dicturi sunt (49), praelatus provi- 
deat. In fine vero capituli tam hujus diei quam octo 
subsequentium, psal. Laudate Dominum, omnes gen- 
ies, dicatur. Abhinc prostratio ad Horas uon flat, 
hinc etiam Hore beate Marie, hinc psalmi familia- 
res dimittuntur, super Horas responsoria cum Ai- 
leluia dicantur; ut autem spatiatim et diligenter 
cuncta compleantur, statim post capitulum lectiones 
audiantur. 

Igitur ante missam rite praeparatis omnibus, quae 
intrinsecus sive extrinsecus preparanda sunt, ante 
missam totum classicum pulsetur. Ad hanc missam 
sacerdos honoriflce induatur, diaconus sit in dalma- 
tica, subdiaconus in tunica : totum officium festive 
persolvatur, submissius tamen quam in crastino 


cantetur. Ad missam, officium Hodie 264 scietis. 
Oratio Deus, qui nos redemptionis. Lectio in supel- 


debent primas antiphonas inchoare, et cztteras com» C licio legatur inter chorum et altare, quz sic incipit : 


mendare descendendo, a senioribus (ms. junioribus] 
incipientes. 

Sabbato Quatuor Temporum, eodem die ad mis- 
sam officium Veni et ostende. Sciendum autem 
quod, cum ante Epistolam dicantur hac die oratio- 
nes, in nulla dicitur Dominus vobiscum, nisi in ultima, 
scilicet Deus, qui tribus pueris. Hac die et omnibus 
Sabbatis Quatuor Temporum, et Pasche, et Pente- 
costes, qui ad missam lectiones vel tractus dicturi 
sunt, in tabula cerea scripti primitus recitentur, 
quz tabula, ita debet fleri. 

Hodie ad missam. 

Primam lectionem talis, scilicet unus de junioribus. 


Secundam alius, ascendendo. 

Tertiam alius. 

Quartam alius. 

Angelus Domini, unus de senioribus, usque 
ad y Benedictus es. 


Tractum Zenedicíus es, duo. 


Quatuor gradalia cum versibus suis similiter 262 
cantantur sedendo. Tractum [ms., Tractus] Bene- 
dictus es, duo ad gradus, choro per singulos versus 
repetente Σὲ laudabilis. In fine reincipiatur Bene- 
dictus es. Tractus Qui regis, ab utroque choro al- 
ternatim cantetur, primo versu ex illa parte incepto, 
qua cantor hebdomadarius exstiterit. In refectorio, 
lectio : Anno quinto decimo. 

Antiphone O, que ad Magnificat dicantur, 
17 Kal. Januarii incipiuntur, et in Vesperis ante 
vigiliam nativitatis Domini finiuntur. Nonnulli post- 
quam has antiphonas inccperint prostrationes et 
preces in Vesperis dimittunt : a nobis vero non 
dimittuntur, sed solitum cursum exsequimur, qua- 
rum prima sic incipit : O sapientia, etc. 


Haec dicit Dominus Deus. Propler Sion. Qua flnita, 
statim Epistola incipiatur : Paulus servus Chrisli. 
Graduale Hodie scietis, a duobus in cappis sericis 
cantatur, et reincipitur. Evangelium Cum esset 
desponsata, cum candelabris et incenso. Offertorium 
Tollite porlas. Communio Revelabitur. In fine misse 
nullum signum pulsetur, sed post breve intervallum 
duo de majoribus signis ad Nonam. 

In refectorio Cum esset desponsata, deinde sermo : 
Nativitatem Domine, etc. De regula nostra scilicet : 
Ante omnia, fratres charissimi, diligatur Deus, qua 
per septimanam semel ex precepto legitur; quod 
restat, pridie ad comam vel ante, ut in quarta feria 
ante Pascha, perlegatur; tamen iníra octavas si 
opus fuerit ad comam potest legi, οἱ maxime in 
Sabbato, si opportunum fuerit. . 

Ad Vesperas, primum duo de minoribus signis 
pulsentur; secundo, tertio et quarto, duo et duo 
sicut sunt per ordinem, ac deinde omnia. Inter 
signa hec, omnia luminaria ecclesi? accenduntur, 
scilicet ad gradus chori magnum candelabrum cum 
septem cereis, inter chorum et altare septem lam- 


pades, ante majus altare tres 265 cerei in bacinis, 
circa crucifixum quatuor cerei, per singula altaria 
singuli cerei. Duo ín cappís sericis chorum regant, 
antiphonam primam prelatus incipiat, quam can- 
tor dexter eidem priori imponit, scilicet Rez pacifi- 
cus, psal. Laudate, pueri. Cxteras antiphouas inci- 
piant majores, sicut sunt in ordine, impositas a 
regentibus chorum. Capitulum Propter hoc sctet, 
prelatus dicat in cappa serica, assistentibus cerofe- 
rariis. Responsorium O Juda, tres cantent in cappis 
rubeis. Hymnum Veni, Redemptor, precentor inci- 
pit. Nota quod ubicunque sit septimana, quando 


(49) Ergo non idem sacerdos plures missas celebrabat. 





161 


ACTA VETERA. 


162 


-é 


duplex festum occurrit, chorus dexter ita precellit A ad me, in choro precentor Incipial, quod tertio 


sinistro quod in Vesperis et Matutinis, in eo, qua 
dicenda sunt vel cantanda, incipiantur. Ultimus 
versus hymni Laus, honor. ἡ Tanquam sponsus. An- 
tiph. Dum ortus a praelato primo et postremo inci- 
pitur, quam imponit ei precentor, et ter canitur ; 
ipse vero prelatus praecedentibus ceroferariis, et 
cantore in cappa sibi ministrante, omnia ecclesia 
incenset altaria, rediensque in stallo suo incensetur 
a cantore, permanentibus ibi ceroferariis; postea 
incensentur illi qui habent cappas sericas, sicut 
sunt in ordine, primum in dextro choro, et post 


in sinistro, postea 266 omnes, a majoribus in- 
choando. Oratio : Deus, qui nos redemptionis, quam 
prelatus dicit in stallo suo, cantore sibi de libro 
ministrante. Tres dicant Zenedicamus Domino. Ad 
Completorium, antiph. Miserere, psalm. Cum invoca- 
rem, etc. Hymnus Salvator mundi. * Custodi nos. 
Ant. Veni, Domine. 

Ad Matutinum primo totum classicum pulsetur, 
οἱ remanente classico duo minora signa sonent, 
donec fratres ad ecclesiam conveniant. Invitatorium 
Christus natus est, quod dicant quatuor in cappis 
sericis. Regatur chorus a duobus hebdomadariis, qui 
imponant antiphonas, sicut dictum est ad Vesperas, 
a majoribus inchoantes. In primo nocturno anti- 
phona Dominus dirit ad me, qux imponitur priori. 
Primum responsorium cantores hebdomadarii in 
cappis sericis dicant, videlicet Hodie nobis, 3 Gloria 
ín excelsis. Caetera responsoria omnia, excepto tertio, 
sexto et nono, bini cantant; tres in cappis cantant re- 
sponsorium tertium, similiter sextum, scilicet prior et 
duo de majoribus. Et nota quod quando prelatus sex- 
tum responsorium cum aliis ad gradus cantat, prz- 
centor prius debet coram przlato incipere responso- 
rium, et cantare versum cum Gloria Patri, quantum 


pralato placuerit. Tria 26 7 Evangelia in cappis seri- 
cis legautur. Przlatus legat ultimum Evangelium : 7n 

incipio erat. Verbum, przcedentibus duobus cero- 
erariis, et quoties legit in cappa, vel dicit capitu- 
lum seu orationem, assistunt ei. Dum vero nona 
lectio legitur, preparat se diaconus in dalmatica, 
subdiaconus in tunica, ceroferarii cum: thuriterario 
in supelliciis, sintque parati ad repetitionem re- 
sponsorii noni per chorum ordinate incedentes, 
videlicet praecedentibus ceroferariis, deinde thuri- 
ferario, subdiacono et diacono subsequentibus ante 
prelatun veniant, ubi diaconus incensum pr:elato 
offerat; quo in thuribulo posito, textum accipiens, 
benedictionem petat : redditoque textu subdiacono 
ad lectricum inter chorum et altare honeste prepara- 
tum ministris sicut venerant preeuntibus cum ma- 
gna reverentia, accedat, et genealogiam, non can- 
tando, sed honeste legendo, pronuntiet ; qua lecta, 
et Te Deum laudamus a prelato incepto, diaconus 
incensum ponat in thuribulo, et cum processione 
sua altare majus et matitunale (0) incenset, et 
prelatum postea, cui scilicet prato subdiaconus 
textum ad esculandum offerat. Quibus peractis, repo- 
sitis in locum suum candelabris, dum Te Deum lau- 


damus canitur 268 in choro, omnes ministraturi 
ad primam missam remaneant ultimi. Thuriferarius 
vero, incensato prius diacono, per chorum incensum 
ferat, subdiacono sequente cum textu. Sacerdos ad 
primam missam interim honorifice induatur. Ad Te 
Deum laudamus, duo majora signa pulsantur; et 
ad versum : Per singulos dies, classicum, id est, 
omnia signa. 

Finito Te Deum laudamus, dicat prelatus versum : 
Ipse invocavit me; incoptoque ab eo, Deus in 
adjutorium, tunc quando prima antiphona ad Laudes 
solet imponi, officium ad missam : Dominus dixit 


(42) Id est, altare misse matutinalis. 


repetatur. Kyrie. Orbis Factor, a duobus in cappis 
canitur, ceroferarii presbyterum precedunt, tunica 
et dalmatica habeantur. Gloria in ezrcelsis sacerdoti 
a cantore delatum devote et celebriter ab omnibus 
decantetur, oratio Deus, qui hanc sanctissimam. 
Lectio inter chorum et altare in supellicio legatur, 
que sic incipitur : Populus gentium, qua finita sta- 
tim Epistola incipiatur, quz sic incipit : Apparuit 
gratia Dei. Graduale duo cantant in cappis sericis. 
et reincipiant, videlicet Tecum principum, y Dixit 
Dominus ad me. Alleluia, duo canant, adjuncto 
sibi terio in cappis, videlicet Dominus dirit 269 
ad me. Sequentia : Natio canunt omnia, signa vero 
non pulsantur. Evangelium cum candelabris et in- 
censo. Cantata vero communione, statim in choro 
ad Laudes antiphonam cantor incipiat Quem υἱ- 
distis, psal. Dominus regnavit; dumque Laudes 
dicuntur, sacerdos cum ministris sileat. Antiphona 
secunda Genuit puerpera; psal. Jubilate. Hanc an- 
tiphonam et tres sequentes cantores hebdomadarii 
commendant, et omnes sine pneumate finiuntur. 
Capitulum, hymnus, nec versus dicuntur; sed 
finita antiphona, Parvulus filius, sine pneumate, 
sacerdos ad altare antiphonam, Gloria tn excelsis 
a cantore delatam sine mora incipiat, statimque 
post Benedictus, incipiatur et finiatur ipsa antiphona 
sine pneumate. Post hzc, dicta ratione, ad complen- 
dum diaconus subjungat /(e, missa est. Quibus ex- 
pletis, laternis accensis omnes dormitorium petant ; 
ac tantum vice, qui volunt vestiti jaceant. Nota 
quod ad predictam missam diaconus defert pacem 
priori, et cantor assumens a priore defert hinc inde; 
quod si deest prior, precentor sumit et defert, ut 
ictum est. 

Cum autem summo diluculo dies illuxerit, unum 
de majoribus signis pulsetur, quo audito omnes qui 


ad missam servituri sunt 27 abluere et revestire 
accelerent; alii vero expedite surgant, et in choro 
sedeant, donec pulsetur classicum. Ad hanc missam 
induantur sacerdos et ministri, sicut solent in Domi- 
nicis, tunica et dalmatica albis, ut supra; tunc se- 
cretarius debet candelas in choro cantantibus mini- 
strare, sicut et ad primam missam. Officium Luz 
fulgebit , quod precentor incipit. Lectio Spiritus 
Domini, qu: legatur sicut in pre:cedente missa, qua 
findita statim Epistola incipiatur, scilicet Apparuit 
benignitas. Alleluia, Dominus regnavit, a duobus ca- 
nitur sicut graduale. Evangelium eum candelabris 
et incenso, non pulsatur classicum. Finita missa in 
claustrum veniant, manusque lavent, et acceptis li- 
bris sedeant. Interim sacerdotes ad missas privatas 
se expediant. 

Ad Primam duo de majoribus signis pulsentur. 
Post Primam capitulum teneatur, in quo solummodo 
de amore et dulcedine tante solemnitatis debet 
tractari. Statim post capitulum processio pulsetur; 
sive Dominica sit, sive non, processio agitur, missa 
matutinalis intermittitur. Processio flt sine cappis 
sericis, excepto priore qui habet : subdiaconus tu- 
nicam, diaconus dalmaticam habent. 


Post Tertiam omnibus rite peractis, ministris 27 | 
quoque ante altare quz? portanda sunt tenentibus, 
cum precentor responsorium vel antiphonam inchoa- 
verit, procedunt hoc modo : Primus, qui aquam 
benedictam portat, dehinc qui crucem, post qui 
candelabra, deinde qui thuribulum, inde subdiaconus 
eum textu in tunica, et diaconus in dalmatica, post 
quos incedunt pueri, et reliqui bini et bini, sicut 
est ordo eorum; post omnes prelatus in cappa serica. 
Procedentes vero per claustrum nullam stationem 
faciunt, sed cantando responsorium ecclesiam ingre- 
diuntur, et ita facta statione ante crucifixum, stent 





163 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 164, 


donec quod canitur finiatur; ad quam processionem A, suisti, Domine, quem prelatus. dicit. Ad. Benedictus, 
dicatur responsorium Descendit de colis. In. statione — ant. Impii super, quam prelatus sibi delatam ἃ dia- 
ecelesie incipit pracentor responsorium Verbum cono cantum agente incipiat. Tunc eat processio ad 
caro, tres in pulpito versum dicant In principio. Ad altare, interim prelatus majus altare et matutinale 
introitum chori prelatus imponat antiphonam a  incenset, postea altare beati Stephani; finito psalmo 
cantore sibi delatam Hodie Christus natus est, post — Benedicius, et antiphona, sequitur oratio Da nobis, 
hzc prelatus, pronuntiato versu, 1086 invocavit me, quesumus, Domine, diaconi: Benedicamus Domino. 
dicat orationem Da, quesumus, omnipolens Deus. |n reditu de Nativitate memoria Verbum caro factum 
Tunc pulsetur classicum. Officium Puer naius esi, est. Υ̓ Benedictus qui venit. De beata Maria Virgo 
Kyrie, Deus creator omnium. Gloria in excelsis Deo — verbo. 3 Post partum. Oratio Deus, qui salulis, cero- 
3 tribus in cappis sericis. Oratio Concede. Lectio, ferarii subjungant Benedicamus. 
Propter hoc sciet. populus, in cappa serica in pulpito — Officium ad missam Etenim sederunt. 275 Kyrie, 
legatur, qua finita statlm Epistola: 272 Multifa- Conditor a duobus in cappis cantetur. Epistola in 
rie, etc. Graduale a duobus in cappis in pulpito can- pulpito Stephanus plenus gratia et fortitudine. Gra- 
tetur Viderunt, et reincipiatur. Alleluia, Dies san-  duale, Alleluia, et Evangelium similiter in pul- 
clificatus, ibidem a tribus in cappis. Sequentia Christi — pito, etc. mE 2. 
hodierna, interim duo de majoribus signis pulsentur. Ad Vesperas, ant. Tecum principium, psal. Dzrii 
Quando festivitas ista, vel alia Duplex in Dominica Dominus, etc., ut supra, capitulum Sfephanus. y O 
occurrit, primum fiat aqua benedicta ab hebdoma- p martyrum, hymnus Deus tuorum. Y Gloria el honore, 
dario, et ipse statim incipiat Terliam, quz dum "ant. Patefaclg sunt, psal. Magnificat, interim pra- 
canitur vadit cum aqua. bajulo per officinas, et soli- latus majus altare et matutinale incenset. Oratio 
tas complet observantias, postea in chorum horam Da nobis, Domine, qu&sumus, Cantores tres in cap- 
flniturus revertitur. In talibus festis omnes qui mis- pis Benedicamus Domino. Tunc sacerdotes tres de 
sas non cantant ad communionem vadunt, exceptis senioribus ad gradus in cappis incipiant. y Apparuit. 
illis qui pro aliqua rationabili causa consulto pre- Fiat processio ad altare beati Joannis, quod przla- 
lato se abstinent, sic etiam in omnibus Dominicis. tus incenset. * Cumque: complesset, 3 Valde hono- 
Notandum autem quod quando quilibet festivi- randus est, quem dicat unus de sacerdotibus. Oratio 
tatum duplicium in quibus prelatus missam debet Ecclesiam tuam, sacerdotes subjungant Benedicamus. 
celebrare, in Dominica occurrit, benedictio super In reditu in chorum de Nativitate memoria Gaudea- 
lectorem hebdomadarium ad missam matutinalem mus. De beata Maria memoria Alma Redemptoris. 
dabitur. In refectorio leclio In principio, deinde Y Post partum, oratio Deus, qui salulis, ceroferarii 
sermo Voc spiritualis Aquil&, et aliüi sermones Benedicamus. 
per septimanam assumantur, cum opus fuerit, post De sancto Joanne duplex festum agitur simplex, 
Evangelia dierum. quod dicitur tertiz: dignitatis. Eodem modo per 
Ad: Vesperas signa sicut in vigilia pulsantur, omnia sicut notatum est in festo beati Stephani, sic 
cantores chorum regunt; cantor hebdomadarius etiam de Innocentibus et de sancto Thoma sine dif- 


dextri chori primam antüphonam 2739 incipiat, ferentia observatur. (Post Laudes) flat processio 
scilicet : Tecum principium, ps. Dixit Dominus. C 2776 ad altare sancti Joannis, ibi incensato altari, 
Alius cantor sinistri chori antiphonam secundam οἱ dicto psalmo Benediclus, dicatur oratio Ecclesiam 
incipiat Redemptionem, psal. Confitebor; alie distri- tuam. Sacerdotes cantores subjungant Benedicamus. 
buantur, et finiantur omnes cum pneumate, Capitu- De Nativitate memoria, de sancto Stephano memo- 
lum cum cappa et cereis prelatus dicat Mullifarie. ria, de beata Maria memoria, ceroferarii Benedicamus. 
E Verbum caro, cantores adjuncto sibi tertio cantent Ad Vesperas ant. Tecum principium, etc., ut su- 
in cappis. Hymnus A solis ortus cardine. ἡ. Tanquam pra, capitulum Qui limet Deum, x In medio, hym- 
sponsus. Antiphonam Hodie Chris(is, primo οἱ nus Ezsultel. 3 Valde honorandus, ant, In medio 
postremo praelatus Incipit, et tota canitur, psal. Ecclesie. Oratio Ecclesiam. Cantores subjungaht 
Magnificat. Interim prelatus majus altare incenset, Benedicamus. Tunc tres de junioribus, acceptis . cap- 
per cztera, quoque altaria incensum portetur. Ora- pis sericis, ad gradus incipiant Bj Dignus a dignis, 
^ tio Concede, quesumus. Cantores dicant Benedicamus οἱ fiat processio ad altare Innocentium, quod przla- 
Domino. Statim tres diaconi in cappis rubeis ad tus incenset. Y Accipiunt. Y Letamini, oratio Deus, 
gradus incipiant responsorium Sancte; tunc eat cujus hodierna, cantores Benedicamus. ln reditu de 
processio ad altare sancti Stephani, prelatus autem — Nativitate memoria, de sancto Stephano memoria, 
incenset. altare; diaconi cantent versum Ut (uo de beata Maria memoria. 

propiliatus. Versum Gloria et honore, unus de dia- (In festo Innocentium.) In Laudibus processio ad 
conis dicat, Oratio: Da mobis, diaconi subjungant altare eodem modo quo supra. 

Benedicamus Domino. Postea redeat processio in D Ad Vesperas. Cantores hebdomadarii adjuncto 
chorum cantando Jnviolata. 3 Post partum, oratio ^ sibi tertio in cappis sericis ad gradus incipiant 
Deus, qui salutis terne, pueri ad gradus subjungant ἣν Miles Christi. Fiat processio ad altare beati Thoma 
Benedicamus. Ad Completorium antiphona Mise- eodem modo quo dictum est de aliis. 

rere, etc., hymnus Salvator mundi. Y Custodi nos, (In festo S. Thome.) Ad Laudes fiat processio ad 
Antiphona Alleluia, Verbum. altare, sicut supra. 


24.74 De S. Stephano duplex festum simplex azi- — 277 In vigilia Epiphanize, nona cum duobns de 
tur. Invitatorium a tribus sine cappis sericis, Chri- majoribus signis pulsetur. 
stum natum. Hymnus Deus, (uorum inilitum. In primo Solemnitas Epiphanie cum magna reverentia ce- 
nocturno, ant. Beatus Stephanus, quam imponat lebratur, quia in ipsa multa sacramenta recolun- 
diaconus cantum agens majori in choro dextro post tur. Altaria quoque omnia parantur, signa pulsantur, 
priorem, psal. Beatus vir., antiphona 2 Constitutus, αἱ supra dictum est, prater ad Matutinas, tunc enim 
quam imponit alius diaconus in sinistro choro ma- ad excitandos fratres non pulsatur classicum, sed 
Jorl, etc. Primum responsorium Stephanus autem, duo minora signa. Omnia luminaria quee circa ma- 
quod, cantant duo ad gradus ; similiter omnia respon- jus altare sunt, exceptis tribus cereis qui sunt co- 
soria bini et bini cantant, prior ponitur ad sextum ram altari, accenduntur. Ante singula altaria, sin- 
responsorium, sicut semper in duplicibus festis, et la luminaria ponuntur. Ad Vesperas cantores 
ad nonam lectionem, etc. Te Deum laudamus. ἡ Po: hebdomadarii chorum regunt in cappis albis. Pri- 


165 


ACTA VETERA. 


106 


ma antiphona Tecum principium, imponitur priori, A,lectionum nihil fit usque ad Pascba, nisi comme- 


estere similiter senioribus imponuntur et sine 
pneumate finiuntur; prior in cappa ad gallos deau- 
rata dicat capitulum Surge, illuminare. Responso- 
rium in cappis croceis et rubea : Reges Tharsis. 
Hymnus Hostis Herodes, versus Omnes de Saba. 
Antiphona Magi, bis imponitur, et ter canitur. 
Oratio Corda nosira. 

Ad Matutinum invitatorium et hymnus non di- 
cuntue, sed antiphona ad priorem delata ab ipso 
incipitur sic : Afferte Domino, psalmus ipse, etc. 
In tertio nocturno, ant. Venite, psalmus ipse, stando 


psallatur totus. 278 Tantum in die dicatur pre- 
dicta antiphona cum psalmo; per octavam, ant. 
Adorate Dominum, psal. Cantate 1, etc. Homilia in 
cappa legitur cum ceroferariis. Nonum responsorium 
ἐπ Columbe, a tribus in cappis canitur, nec iteratur. 
Ad legendum Evangelium Pactum est, accedat dia- 


moratio tantum, et missa matutinalis si in Dominica 
evenerit, excepto in ramis Palmarum. Sciendum est 
quod si in Capite jejunii festum novem lectionum 
occurrat, in crastinum differendum est. In capitulo 
lectio Cum jejunatis. Hac die et omni feria quarta 
et sexta Quadragesimv tenendum est silentium in 
claustro ; debet etíam unusquisque, loco processionis 


qua illis diebus solet fieri, statim post exitum 281 
a capitulo dicere psalmum Miserere mei, Deus. 

Post Nonam, dum psalmi familiares dicuntur, a 
secretario unum de majoribus signis tribus vicibus 
modicum pulsetur, quo audito omnes in choro se 
discalceent, nisi propter asperitatem frigoris eis ini- 
sericordia fiat a prewlato. Deinde veniente praelato 
ante majus altare cum sacerdote hebdomadario et 
ministris, ubi tapetum debet esse expansum, inci- 
piat prelatus antiphonam Parce, Domine, et dicaut 


conus cum processione, sicut dictum est in nativi- p ibi prostrati septem psalmos, similiter conventus in 


tate Domini. 

Ad missam officium Ecce advenit. Cantores ad- 
juncto tertio ad gradus in cappis cantent Kyrie, Fons 
bonitatis ; in pulpito, graduale Omnes de Saba, 
Alleluia, Vidimus stellam, etc. 

In refectorio lectio Cum naíus esset, cum sermo- 
nibus ad idem festum pertinentibus. 

Ab octava Epiphanie usque ad Septuagesimam 
leguntur Epistolx beati Pauli, et per idem tempus 
quotidie bis comeditur, etiam feria sexta de con- 
suetudine approbata. 

Summopere autem provideatur ut ante Septua- 
gesimam Epistolze beati Pauli finiantur; proinde 
euam si tempus breve fuerit, a crastino Circumci- 
sionis in refectorio incipiantur. Historia Domine, in 
ira tua, ante Dominicam post octavam Epiphaniz 
nunquam incipitur ; quando vero in prima Dominica 


post octavam Epiphaniz Septuagesima 279 occur- 
rit, tunc ex necessitate dimittitur. 

Feria secunda, in Laudibus antiphona : Miíserere, 
psalmus ipse, capitulum ad Laudes omnibus feriis 
usque ad diem cinerum : Vigilate et orate. Prostra- 
tiones et preces resumuntur. Nota quod sí tempus 
longum fuerit, et non suffecerint Epistolzm beati 
Pauli ad lectionem refectorii usque ad Septuagesi- 
mam, assumendz sunt lectiones sanctorum. 

Sabbato ante Septuagesimam, Alleluia ante No- 
nam dicitur, in Vesperis tacetur. Hac tamen die, 


choro. Finitis psalmis sine litania cum Kyrie, eleison, 
tantum, erigens se prelatus, et stolam assumens, 
stans ante altare absolutionem faciat ; deinde mini- 
stris ad sedes suas in chorum reversis, sacrista ci- 
neres, quos de palmis preteriti anni paravit, affc- 
rat; quos ipso tenente przlatus benedicens, et sub- 
priore aspersorium  ministrante aqua benedicta 
aspergens, stolam ipsi subpriori tribuat, et sibi pri- 
mo cineres imponat et aqua aspergat ; deinde stolam 
resumat, ac eidem subpriori c:zeterisque fratribus 
cum magna cordis contritione venientibus, et coram 
se genua flectentibus cineres imponens, singulis 
dicat : Memento quia cinis es, etc., subpriore singu- 
los 282' aspergente. Interim cantetur antiphona 
1mmutemur, cum versibus psalmi Deus misereatur 
nostri; repetatur, quantum opus fuerit. Post datos 
cineres, parata processione, dícat pralatus in sede 
sua in choro versum Ostende nobis : Dominus vobis- 
cum. Oratio Concede mobis, Domine, postea in- 
choata antiphona, Exaudi nos, Domine, per claustrum 
ad processionem exeant. Nullus in hac processione 
ecclesiasticis indumentis debet indui. Percantata 
antiphona ante refectorium cum uno versu psalmi 
Salvum, me fac, subjungatur alia Juzta vestibulum ; 
qua ante introitum ecclesie finita, litaniam duo 
cantores incipiant, quibus pronuntiantibus Sancte 
Joannes Baplista , processio ingrediatur ecclesiam, 
quae dum percantatur ad gradus, interim sacerdos 


quando puriflcatio beate Mariz occurrerit, quia et ministri revestiantur. Finita litania sine oratione 
Vesperz de festo erunt, Alleluia in ipsis dicatur, οἱ officium incipiatur Misereris omnium. Hac die ac 
etiam in Completorio, de Septuagesima tunc ad deinceps in omnj Quadragesima diaconus et subdia- 
Vesperas memoria tantum fit. Ab illo die usque conus omnibus diebus usque ad coenam Domini ad 
Pasche Vesperas: Laus tibi, Domine, rex (ἰοῦ magnam missam de tempore debent in casulis mi- 
glorie pro Alleluia dicitur in principio Horarum. nistrare, etiam diebus Dominicis. Oratio Presta, 

Ad Matutinum invitatorium Preoccupemss faciem, quesumus, Domine, cui diaconus debet praeponere 
elc. Ad primam lectionem legitur prologus cum  Flectamus genua, etsic- omnibus feriis Quadragesima. 
initio Genesis. Primum responsorium [5 principio y Epistola Converiimini ad me, que dum legitur fra- 


fecit. Deus, etc. Nonum responsorium reincipitur. 
Versus E-zcelsus super omues. Sancta quippe Eccle- 
Sia abhinc usque ad Pascha organa sua, videlicet 
cantica lztiti:e Alleluia. Te Deum 280 laudamus, 
Gloria in excelsis Deo, Ite missa est, suspendit. 

Per totum tempus Septuagesima, sicut dictum 
est in prima Dominica Adventus, ad magnam mis- 
sam diaconus et subdiaconus casulis utantur. 

Dominica in Quinquagesima, in refectorio lectio 
Assumpsit Jesus. Sermo Fides est religionis. Ab hac die 


quzcunque festivitas occurrat jejunium non solvitur. . 


In Capite jejunii invitatorium In manu tua, etc. 
His quatuor diebus ad Matutinum et Vesperas tan- 
tum capitula propria dicuntur et orationes, sicut 
In omnibus aliis diebus Quadragesima ; ad Horas vero, 
dicitur collecta Dominicalis, scilicet Preces nosiras.. 

Sciendum est.quod a Capite jejunii de festo trium, 


tres recalceent 283 se. Graduale Miserere mei. Tra- 
ctus Domine non secundum, alternatim debet cantari. 
Evangelium Cum jejunalis. Offertorium Exaltabo te. Ad 
Vesperas primum signum, quando Sanctus cantatum 
est, pulsari incipiat, ad secundum Per omnia, ces- 
set; post Agnus Dei, secutidum signum. Communio 
Qui meditabitur , qua flnita debet pulsari tertium 
signum. Ad ultimam orationem, quas dicitur super 
populum, dicat diaconus Humilate capita vestra, 
post quam orationem classicum infertur. Sacerdos 
qui missam celebravit (nisi fuerit duplex festum, 
vel dies Sabbati in quo hebdomadarius hebdomadz 
sequentis Vesperas inchoat) Vesperas ibidem ad al- 
tare incipiat. Post Vesperas facto brevi intervallo. 
pulsetur cymbalum, et eant coenatum. 

(Feria sexta.) Sciendum tamen quod ἃ Capite 
Jejunij usque ad* cenam Domini, singulis diebus, nisi 


167 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


168 


iu Dominicis, hes Tertiam septem psalmi cum litania A introitu ecclesi? beate Marie. m Christi Virgo, etc. 
l 


dicuntur : in diebus festivis post Primam immediate. 

Dominica prima in Quadragesima, ad missam, 
officium 4nvocavit me, etc. Tractus Qui habitat, 
quem quatuor alternatim canant, etc. Hac die post 
Completorium sacrista cortinam inter chorum et 


altare protendat, tunc etiam eruces et. 284 ima- 
gines cooperiat. A secunda feria Quadragesime 
usque ad Pascha, exceptis festis, ad initium princi- 
palis Hore dum Gloria Patri dicitur, ab omnibus 
simul super formas venia petatur. 

Sciendum quod in omnibus missis quz de Qua- 
dragesima dicuntur cortina debet esse collecta dum 
Evangelium legitur, sed lecto Evangelio statim 
expaudatur; quando vero festum celebrandum est, 
finita missa diei precedentis statim colligatur cor- 
tina, quz» tamen ipsa die dum missa de Quadrage- 
sima canitur debet esse protensa; in qua missa se 
fratres super formas ad canonem non incurvent; 
qua die post Completorium nisi aliud festum occur- 
rat, cortina, sícut solet, extendatur. 

Notandum quod feria secunda Quadragesimae ad 
collationem incipiendaz sunt homiliz: Quadragesimales. 

(Sabbato 4 temporum.) Sabbato ad missam, offi- 
cium Iníret oratio. Oratio Populum (uum, ad quam 
dicatur Flectamus genua, et dicatur sine Dominus 
vobiscum, cum omnibus sequentibus, excepta ultima 
ante Epistolam. Lectio, Angelus Domini legatur 
usque ad illum versum Benedictus es in firmamento ; 
exinde enim tractus incipitur, cujus primum versum 


dimidium quatuor fratres simul, reliquos 28b 
bini et bini dicant; chorus vero primum versum ab 
eo quod dicitur Et laudabilis, accipiat. Tunc post 
finem caeterorum versuum Hymnum dicite , semper 
sedendo repetat. Postquam tractus fuerit finitus a 
predictis quatuor, primus versus reincipiatur. Hunc 
tractum in suis nigris cappis laneis canunt, in quo 


(sicut in suprascripta Dominica descriptum est) C prandium dormiant; cumque tempus surgendi 


vicissim sedeant. Dominus vobiscum, oratio Deus, qui 
tribus pueris, sine Flectamus genua. Epistola Roga- 
mus vos. Tractus Laudate Dominum, in choro alter- 
natim cantetur. Missa ista una collecta tantum finitur. 

Dominica tertia Quadragesima, ad Completorium 
antiphona Media vita, psal. Nunc dimittis. 1n canen- 
do istam antiphonam, cum venitur ad locum, ubi 
dicitur Sancte Deus, debent omnes ter in profestis die- 
bus prosterni, in diebus vero festivis tantum inclinari. 

Dominica in Passione, ad primas Vesperas, ant. 
Benedictus , etc. Circumdederunt. Quoniam 
tribulatio , sine Gloria Patri, iterum Circumdederunt. 
Notandum quod responsoria tam ad Matutinum quam 
ad Horas quae cum Gloria solent dici, reincipiun- 
tur usque ad Pascha. Quod si festum celebrari con- 


tingat, vel missa dicatur que 286 non sit de pas- 
sione, Gloria Patri solito more dicitur. 

Dominica in ramis Palmarum. In Laudibus ant. 
Occurrunt (urbe , psal. Benedictus. Hic sciendum 
quod, dum transit processio beatae Marie per termi- 
nos parochiae nostre ferendo corpus Domini ad locum 
deputatum , audito cymbalo ejusdem processionis, 
debent pulsari duo de majoribus signis in honorem 
Dominici corporis. Ad Primam mane pulsetur, missa 
matutinalis intermittitur. In capitulo lectio Cum 
appropinquasset. Statim post capitulum processio 
pulsetur. Ad Tertiam pulsetur, postea benedicatur 
aqua, et solito more asperguntur fratres; deinde 
dicta oratione : Exaudi nos, Domine, incipit hebdo- 
madarius Tertiam, quz dum canitur, ipse cum aquae 
bajulo more solito aspergit officinas. Post Tertiam 
statim ordinetur processio, videlicet aqua benedicta, 
candelabra, et crux discooperta. Omnes debent tam 
presbyteri parochiales quam alii fratres huic pro- 
cessioni interesse. Antiphona Ante sez dies, etc. 1n 


Inde ingressi chorum ecclesi& beate Marie more 
se habeant aliorum. Debet cavere clericus sacristie 
quod singulis canonicis nostris ramos distribuat 


benedictos. Dum rami 287 distribuuntur, canitur 
antiphona Pueri Hebreorum, etc. In reditu proces- 
sionis, ant. Ceperunt omnes. ἢ Dominus Jesus. ltem 
g Cum audisset turba. Cum ad portam civitatis pro- 
cessio venerit fil statio, pueris super portam canen. 
tibus Gloria, laus. In introitu civitatis responsorium 
Ingrediente Domino. 3 Cumque audisset , tunc ite- 
rum debent pulsari duo de majoribus signis. In in- 
troitu ecclesiae Sancti Laudi, responsorium Circum- 
dederunt me, facta in basilica statione, versus a 
duobus canitur. Finito responsorio prelatus genua 
flectendo delatam sibi antiphonam a cantore Ave, 
rez nosler, ter incipiat; tantum dicens Ave, rex 
nosler, conventus per singulas vices, similiter genua 
flectendo, idem repetat, interim crucifixus paulatim 
discooperiatur; ad ultimum tota antiphona cante- 
tur. Ad introitum chori, & Collegerunt, versus ἃ 
tribus de senioribus ad gradus cantetur : Unus 
aulem ; interim conventus sedeat. Post versum dicta 
repetitione antiphona Ne forte, subjungat prelatus 
Y Benedictus qui venit, choro respondente Hosanna 
tn excelsis. Oratio Omnipolens sempiterne. Tunc pos- 
sunt ministri de suis necessariis providere. Pulsato 
classico inchoatur Officium Domine, ne longe. Sacer- 


dos et ministri procedentes 288 ad altare palmas 
manibus gestent. Ministri casulis induti sint. Tra- 
ctus a quatuor cantetur, sicut prima Dominica Qua- 
dragesimx. Ad passionem Dominus vobiscum propter 
Dominicam dicatur, sed Gloria libi, Domine, loco 
suo taceatur. Credo. Offerenda Improperium, qua 
dum canitur primo ministri palmas offerant, deinde 
prelatus, et reliqui bini et bini ordinate venientes, 
quas sacrista suscipiat. Propter laborem officii post 

ue- 
rit, unum de minoribus signis pulsetur, quo audito 
in claustpum venientes, primo (sicut mos est) manus 
lavent, deinde pulsata Nona procedant. Hujusmodi 
meridiana observantia a Pascha usque ad Kalendas 
Octobris, exceptis diebus jejuniorum in quibus post 
Nonam comeditur et dormitur, teneatur. Hac die et 
^deinceps usque ad Kalendas Octobris conventus in 
claustro sedeus silentium teneat. 

Feria quarta ad missam Passio Domini, sine Do- 
minus vobiscum et sine Gloria tibi, Domine. Apypro- 
pinquabat dies festus; hora qua diaconus dixerit 
Velum templi scissum est, cortina cadere permittatur. 

Ad Vesperas et usque ad missam in crastino signa 


sicut in Dominicis pulsentur 289 prelatus debet 
cantare Vesperas. Ad Vesperas antiphona Beatus vir, 
psal. Nisi Dominus cdificaverit , etc. Capitulum 
Allende, Domine. m, Circumdederuni me, quod can- 
tare debent cantores ad gradus in cappis sericis. 
Hymnus Vezilla regis, ant. Tanto tempore, quam 
prelatus incipiat, et duo altaria incenset; statim 
incepta antiphona, incipiatur Magnificat. Oratio 
Respice, qugsumus, Domine, quz tribus diebus se- 
quentibus ad omnes Horas dicatur, przter ad Pri- 
mam et Completorium. Cantores in cappis sericis 
dicant : Benedicamus Domino. Nota quod quando 
annuntiatio Domini hac die occurrerit, Vesper: de 
festo aguntur. Regula ad prandium hac die legatur. 
Completorium hujus diei solito more dicitur absque 
prostratione. Hac die si quid in ecclesia, vel in 
claustro, vel in ceteris officinis mundandum fuerit, 
emundetur. 

Feria quinta in cona Domini custos ecclesie 
sollicite provideat ut ea hora ad Matutinum surgatur, 
quod ante lucem suo modo spatiose nocturnum Offi- 
cium compleri valeat. Hac die sicut et in sequentibus 


169 


ACTA VETERA. 


170 


duabus, ad Horas fit prostratio. In Matutinis istorum À qu:e agenda sunt usque ad crastinum capitulum or- 


dierum per singulas noctes viginti quatuor candelz 
ante majus altare preparantur, quarum singulz ad 


initium cujusque 290 antiphone vel responsorii 
exstinguuntur. In hac quinta feria ad Matutinum 
pulsato classico, non dicitur Domine, labia mea ape- 
ries, neque Deus, in. adjutorium meum ; Gloria Patri 
penitus intermittitur ; invitatorium quoque non ca- 
nitur, sed primam antiphonam prelatus incipiat 
mediocri voce, sic : Zelus domus (ue. Psalmus Sal- 
vum me fac, qui cum imponitur veniam super for- 
mam omnes petant, sic ad Matutinum, Laudes οἱ 
singulas Horas his tribus diebus faciant. Antiphone 
et versiculi sine pneumate finiantur. Przlatus legat 
nonam lectionem. Responsorium nonum  Revela- 
bunt, etc., iterum, Revelabunt, interim pulsetur clas- 
sicum. Finito nono responsorio, non dicatur versus, 
sed stam antiphona Juslificeris , Domine, praelato 
imponatur, psal. Miserere mei, Deus, etc. Dum 
psalmus Laudate Dominum de colis canitur, lumen 
a sacrista recondatur, et si qua sunt per ecclesiam 
luminaria exstinguantur ; deinde ubi finita antipho- 
na prelatus antiphonam Traditor autem imposuerit, 
subito illa candela quse remanserat exstinguatur, 


inentur. In flne capituli exeant nihil dicentes, et 
per istud tempus ex toto in claustro et in aliis offi- 
cinis plus solito silentium observent. 


293 Post capitulum indicet prelatus preposito 
et eleemosynario quot pauperes ad Marmdatum as- 
sumi debeant; qui ante Tertiam masculi et integri 
corporis, ne infirmis fratribus molestiam inferant, 
tot eligantur quot in monasterio fratres sani et in- 
firmi habentur, et quot eodem anno obierunt; qua- 
tuor etiam ad prxlatum, et alii tot quot ipse pro fa- 
miliaribus loci in Mandato habere judicaverit, addu- 
cantur. Horz hujus diei et duorum sequentium simili 
modo, quo supra dictum est de Prima, cantentur 
cum precibus : Ego dizi, Domine, et oratione : Re- 
spice, qu&sumus, hac tamen die paulo altius quam in 

uobus sequentibus dicuntur. Post Tertiam dicatur 
missa ad cruciflxum inürmis fratribus, et familiz, 


Bet pauperibus, qui ad Mandatum electi [add., sunt]. 


Finita vero missa, eleemosynarius ducat pauperes 
ad locum ubi aqua calida pedes lavent; dum vero 
Sexta canitur ipse et prepositus introducant eos in 
claustrum, faciantque sedere in parte claustri juxta 
ecclesiam hoc modo : Quatuor pauperes prelati in 


sicque Benedictus, et cetera qui sequuntur in te- medio faciant sedere, juxta quos hinc et inde alios 
nebris dicantur. Post Benedictus, finita antiphona  collocent, omnia etiam, qua ad Mandatum sunt 
duo fratres in dextra cruce ecclesie primo incipiant necessaria, videlicet aqua calida, bacinia, lintea ad 
Kyrie, eleison, quibus 291 alii duo in sinistra cruce tergendas manus et pedes pauperum przparentur. 
similiter Kyrie, eleison respondeant ; deinde duobus Finita 294 ergo Sexta, in capitulum coadunentur 
prioribus iterum Kyrie, eleison repetentibus, duo de fratres, ubi cappas deponentes praeeunte przelato 
majoribus ad gradus a cantore przemuniti subinfe- sequuntur bini et bini ; quo ante suos pauperes con- 
rant Domine, miserere; chorus subjungat Christus  sistente dexter chorus ad dextram ejus transeat, 
Dominus factus est. Quo audito, illi qui in sinistra ginister remaneat ad sinistram. Tunc omnibus per 
cruce sunt, Christe, eleison dicant, duo ad gradus. ordinem ante pauperes suos astantibus, et ad illos 
y Qui passurus advenisti. Illi de dextra cruce : Chri- «conversis, prelatus ad instar Domini Jesu accincto 
sie, eleison, duo ad gradus. y Qui discipulos. llli de linteo priecingat se, et dicat preces : Adjutorium no- 
sinistra : Christe, eleison, duo ad gradus. 3 Agnus in- |. sirum in nomine Domini; Ostende nobis, Domine; Do- 


nocens. Dicto versu, illi iidem ad gradus incipiant 
Domine, miserere. Chorus : Christus Dominus factus est. 
Iterum illi de dextra cruce : Kyrie, eleison. Illi de si- 
nistra : Ayrie, eleison, iterum in dextra: Kyrie, eleison. 
Ad gradus : Domine, miserere. Chorus : Christus Do- 
minus. His ita finitis, mox ut prelatus Mortem aulem 
crucis pronuntiaverit, super formas se prosternent. 
Pater noster, cum precibus et psalmo Miserere mei, 
Deus, et oratione Respice, quesumus, unusquisque 
er se dicat Amen. Postea pralato sonitum dante 
umen proferatur. Accensis laternis, dormitorium 
petatur. Mane surgentes fratres solito more usque 
ad Primam se habeant, excepto quod missas familiares 
non dicant. 

Pulsata Prima, Pater noster prostrati premittant, 
292 et sine Deus, in adjutorium, et hymno, hebdo- 
madario incipiente antiphonam Justificeris, psal. Deus, 
in nomine. Beati immaculali, Retribue, sine Quicun- 


mine, exaudi orationem ; Dominus vobiscum. Oratio : 
Actiones nostras. Postea cantor incipiat antiphonam 
Dominus Jesus. Interim prelatus humiliter et devote 
primo suis pauperibus pedes lavet, linteo tergat, 
capillis etiam ad exemplum illius mulieris detergat 
et osculetur, cui senior qui ad dexteram ejus est de 
bacinis serviat. Nullus, excepto praelato, linteo se 
recingat, sed camerarius ex una parte omnibus 
[intea ministret, qui etiam uni de fratribus injungat 
ut similiter ex altera parte faciat. Dum hzc aguntur, 
semper antiphona Dominus Jesus, per singulos ver- 
sus psalmi Beati immaculati, repetatur. Lotis pe-, 
dibus omnium, rursum prelatus suis pauperibus 
aquam manibus tribuat; eleemosynarius quater 
quatuor nummos, quos illis offerat, ministret. Quibus 
et manus 295 offerens osculetur, dehinc ex utra 
que parte singuli eis quibus pedes laverunt aquam 
manibus tribuant, supradictum scilicet ordinem 


que vult, submissius solito canant. Quibus dictis, Sta- ἢ observantes, ut inferiores a superioribus bacinia 


üm responsorium Unus er discipulis, ille cui cura 
canendi responsoria super Horas commissa est, in- 
cipiat, et versum canat, responsorium reincipiat sub- 
jungens versum Christus factus est. Quo facto pro- 
strati, unusquisque per se sub silentio solitas preces 
usque confessionem dicat, confessio in audientia fiat, 
deinde preces quz sequuntur, et Miserere mei, Deus, 
cum solita oratione : Domine, sancle Pater, sub si- 
lentio finiantur. Sicque facto signo surgant, capitu- 
lum intrent, ubi pronuntiato kalendario, Isti sancti 
et omnes alii, sub silentio ab unoquoque dicatur ; 
quo dicto, innuente praalto, lectio Convenienlibus 
tobis in unum sine Jube Domne, et sine Tu autem, 
legatur, statimque tabula recitetur. Defuncti si fue- 
rint pronuntientur, illisque absolutis, dieto Benedicite, 
primo, sicut mos est, de ordine tractetur, deinde 


(90*) Prebenda est victus necessarius. 
PaTROL. CXLVII. 


recipiant. Camerarius cum collega suo, sicut lintea, 
ita manutergia tam prelato quam fratribus omni- 
bus subministret ; eleemosynarius vero singulis duos 
nummos pauperibus, quibus aquam ministraverunt, 
similiter manus osculando offerant. Peracto tandem 
hoc sancto et piis mentibus devoto obsequio, can- 
tuque terminato, inclinati dicant ter Kyrie, eleison, 
Paler nosler; przlatus dicat Ef ne nos, preces Tu 
mandasli. Tw lavisti pedes discipulorum. Domine, 
exaudi orationem, Dominus vobiscum. Oratio Adesto, 
Domine; deinde ad lavatorium manus abluant, re- 
sumptisque cappis, facto parvo intervallo de suis 
necessitatibus sibi provideant. Pauperes ducantur 
ad eleemosynariam, ubi data unicuique prebenda 
(605) in eorum arbitrio relinquitur vel ibi comedere, 
vel secum deportare. Dum vero Nona cantatur, 
prelatus cum ministris honorifice induatur. Ante- 


6 


171 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


172 


uam hora finiatur, secretarius unum de majoribus A que sacerdos hebdomadarius humili voce Oremus, 


signis, ter modicum pulset. Archiepiscopus (51) vel 
episcopus loco ejus eo die 296 absolutionem solitus 
est fratribus impendere; quos si forte contigerit non 
adesse, dictis septem psalmis absque Gloria Patri, 
sicut factum est in capite jejunii, praelatus eos 
absolvat ; facta autem absolutione , omnia signa 
productius solito in classicum pulsentur , sicque 
chordae usque in Sabbato sancto religentur. Missa 
solemniter et devotissime celebretur. Officium Nos 
aulem gloriari, cantores hebdomadarii in cappis 
chorum regant. Oratio Deus, a quo Judas, sine 
Flectamus | genua. — Epistola ^ Convenienlibus — vobis. 
Graduale Christus factus est. Versus Propter quod, 
iterum Christus. Evangelium cum candelabris et 
incenso Anle diem festum paschae. Credo dicitur, 
prefatio non dicitur (51* Diaconus tot hostias 
ponat ad sacrandum quot hodie et crastino suffi- 
ciant ad communicandum. His quatuor diebus 
nullus se, nisi rationabili causa, a communione 
debet subtrahere. Communicantes. Hanc. Qui pridie, 
sicut in missali reperiuntur, ita dicantur : Agnus Dei 
canitur, sed pax non datur. Communicatis omni- 
bus, cantata communione, Dominus Jesus ; prelatus 
ad altare antiphonam Calicem imponat, qui, dum 
psalmi vespertinales in choro cantantur, cum suis 


ministris ipsos psalmos dicens, hostias in crastinum 


reservandas 297 in corporalibus componat, ponens- 
que corporalia plicata super calicem diacono portanda 
tradat, quo illa cum magna diligentia portante, 
praecedente processione cum qua ad altare venerat, 
ac praelato subsequente vadant ad locum ad hoc 
decenter praeparatum, in quo idem pralatus corpus 
Domini a diacono susceptum caute et honeste re- 
ponat, incensato loco anle repositionem et post, ubi 

uandiu corpus Dominicum manserit lumen con- 
tnue ardeat. Hoc expleto, ad altare redeant. Primus 


psalmus Credidi propter, etc.; cantata antiphona, ἃ 


statim prelatus ad altare incipiat antiphonam Cc- 
nantibus autem; psal. Magnificat, antiphona sine 
pneumate finiatur; praelatus vero statim subjungat 
Dominus vobiscum et orationem, diaconus Benedi- 
camus Domino. 

Post missam conventus in choro sedeat exspe- 
ctans donec prelatus, depositis quibus indutus erat 
vestimentis, alba viliori reinduatur, interim altaria 
nudentur. Precedente autem pralato ad lavanda 
altaria, subpriore et secretario aquam et vinum 
preferenübus cum ante majus altare venerint , 
prelatus dicat Adjulorium nosirum in nomine Do- 
mini. Domine exaudi orationem. Dominus vobiscum, 


Benedic, Domine, etc., et responso Amen, lectio sine 
benedictione incipiatur, et sine Tw autem finiatur. 
Finita cana, dato signo a prelato dicant Y Memo- 
riam fecit, sine Gloria, et sacerdos Agimus tibi gra- 
lias, sicque cantando 299 psalmum Miserere mei, 
Deus, ad ecclesiam pergant ; quo finito, sine Gloria, 
Kyrie, eleison, Pater nosler et preces tacite dicant, et 
sic egrediantur. 


Post hzc dum servitores comedunt, preparentur 
omnia ad Mandatum fratrum. In capitulo ornetur 
lectricum ubi legendum est Evangelium, similiter 
in refectorio aliud lectricum ante ultimum gradum 
ponatur; super gradus etiam cathedra in qua pra- 
latus sedeat convenienter aptetur. Ablutis itaque 
fratrum in infirmaria pedibus, et omnibus paratis 
ut hoc sanctum officium spatiose et devote, ut dig- 
num est, possit impleri, postquam servitores refe- 
cerint, mature ad Mandatum a cantore tabula fe- 
riatur; et cum omnes in capitulum convenerint, 
prelatus, vel si deest, ille qui vices ejus tenuerit, 
ad exemplum Domini surgat, et ponat vestimenta 
sua, et accepto linteo precingat se, mittat aquam 
in pelvim ante ostium capituli, veniensque in capí- 
tulum cum sacerdote hebdomadario, quí ei aquam 
debet ministrare, ante gradus preces dicat et oratio- 
nem sicut in Mandato pauperum. Deinde subpriori 
in sede ipsius prioris sedenti primo pedes abluat, 
tergat et osculetur, deinde erga caeteros, prout 
ordo exigit, a dextro choro incipiens, humilitatis 


3O0 exhibeat implementum ; unusquisque autem 
fratrum, statim ut ita lotus fuerit, prosternatur, 
et terram humiliter osculetur. Interim cantentur 
antiphonz, cantore incipiente antiphonam Mandatum 
novum, etc. Postquam vero omnium pedes loti 
fuerint, praelato ad sedem suam reverso, subprior 
precinctus linteo pedes ejus et fratris qui ei mini- 
Straverit, serviente sibi hebdomadario minoris misss, 
abluat, tergat et osculetur; quo facto, rursum pre- 
latus accipiat bacinia, et adjutore suo manutereium 
ministrante, omnibus per ordinem, sicut pedibus, 
sic lavandis manibus aquam fundat, et osculetur ; 
idem officium subprior cum suo adjutore prelato et 
socio suo persolvat. Diaconus lecturus Dominicum 
sermonem, et ceteri qui ei servituri sunt compe- 
tenti hora ad przeparandum se prius lotis pedibus 
exeant, induatur dalmatica, subdiaconus tunica, 
ceroferarii in supelliciis ; jamque finito mandato 
cum Kyrie, eleison; et solutis [f., solitis recibus, 
et oratione Adesto, Domine, procedant illi de vestia- 


rio, quibus ingredientibus capitulum assurgat con- 


oratio Actiones nosíras. Tunc 298 debet incipi in ventus. Tunc dlaconus, accedens cum processione sua 
choro responsorium Circumdederunt me, postea de ad prelatum, ex more ei incensum offerat, et bene- 
responsoriis nocturnis, quantum opus fuerit, donec dictionem accipiat, qua accepta ad lectricum sermo- 


omnia altaria laventur; prelatus vero, postquam 
altare quodlibet aqua abluerit, vinum infundat super 
illud in modum crucis, dicens orationem illius 
sancti cujus est altare. Omnibus altaribus ita ablu- 
tis, prelatus redeat ante majus altare, et dicat ver- 
sum Christus factus est. Oratio Respice, quaesumus, 
Domine. Depositis igitur a praelato ecclesiasticis 
indumentis, et conventu a suis necessariis reverso, 
post modicum temporis subprior ad ostium refecto- 
rii cuin instrumento sibi a cantore praeparato faciat 
sonitum ad refectionem, neque enim hodie et in 
crastino ad refectionem pulsatur cymbalum vel cam- 
pana. Tunc ingressi refectorium, et stantes in ordine 
suo, dato signo a prselato sine tintinnabulo dicatur 
Benedicde. Y  Edenl pauperes, sine Gloria Patri, et 
sine Kyrie, eleison. Paler noster tacite dicant, dicat- 

(91) Canonici S. Laudi ab archiepiscopo absolu- 
onem accipiebant in die cene Domini. 

(615) Scilicet propria de cruce, sed communis, 


nem 90] Domini in cena ad discipulos habitum in 
modum lectionis legat, ita incipiens : Ante diem fe- 
&lum Pasche, conventu stante donec primum versum 
finiat. Sedentibus vero omnibus, stent hinc et inde 
ceroferarii cum thuriferario, postea cum diaconus 
dixerit : Surgite, eamus hinc, precedente proces- 
sione omnes in refectorium eant, ubi dato signo a 
praelato dicant Benedicite, οἱ prelatus, Potum chari- 
latis benedicat dextera Dei Patris, subjungat Tunc 
incipiat diaconus Ego sum vilis vera, etc. Tunc sub- 
priore in loco prioris sedente, ceteris quoque in 
suis locis sedentibus, praelatus a subpriore incipiens, 
singulis manus osculans potum charitatis offerat, 
quem refectorarius cum alio fratre scyphis potum 
infuudens, precedat, post omnes ipsis etiam qui sibi 
ministrant potum prelatus porrigat, deinde sedenti 
ipsi in sede sua subprior simili modo de potu serviat, 
nullus vero bibere presumat donec ἃ praelato acci- 
piat; lecto autem de Sermone, quantum przlato 


173 


visum fuerit, ipso innuente diaconus sine Tu autem 
finem faciat ; sicque dato 0 signo a mensis surgentes, 
ficto ἃ prelato versu Benedictus Deus in. donis suis, 
precedentibus ministris ad ecclesiam pergant, et 
Completorium dicant. Interim diaoonus et ceteri 


302 ministri plicatis vestibus in refectorium bibi- 
turi simul pergant, simulque ecclesiam reversi Com- 
pletorium dicant, et ad conventum redeant. Ad Com- 
pletorium dictis simul psalmis Cum invocarem ; In te, 
Domine, speravi ; Qui habitat; Ecce nunc ; Nunc dimit- 
tis, cum antiphona Oblatus est, et cantato responsorio 
Judas mercator pessimus, adjuncto versiculo Christus 
factus est pro nobis, prostrati dicant Kyrie, eleison in 
silentio, Paler noster et Credo, cum solitis precibus 
usque ad confessionem. Confessio tantum in audientia 
flat. Miserere. Oratio Illumina, quesumus, Domine, et 
ita dicta trina oratione, surgentes, et aqua benedicta 
aspersi dormitorium petant. 
Feria sexta, hzec tabula in cera in capitulo recitetur : 
Hodle 1 lectionem frater talis, scilicet unus de 
minoribus. 
Secundam frater talis, scilicet. subdiaconus 
hebdomadarius. 
Primum tractum Domine, audivi, talis et talis, 
scilicet duo mediocres in ordine. 
Secundum tractum Eripe me D. talis et D. talis, 
] scilicet duo seniores. 
Passio Domini, D. talis, scilicet prcentor. 
Popule meus, D. talis et D. talis, scilicet pre- 
centor et alius mediocris. 
Agios, D. talis et frater talís, scilicet duo le- 
vite juniores. 
Cruz fidelis, D. talis et D. talis, scilicet duo 
mediocres. 
Licet ita se habeat consuetudo approbata, tamen 
precentor potest secundum personarum possibilitatem 
ordinare. 


308 


ACTA VETERA. 


174 


À paratis se induat, et casula purpurea, si eam habet ; si 


non, una de mediocribus induatur ; qui cum finita Hora 
nudis pedibus, diacono etsubdiacono tantum sine can- 
delabris przcedentibus, similiter nudis pedibus ad alta- 
re venerit, non modo confessionem facíat, sed dictotan- 


tum : 3Ob Pater noster, et signans se, mox lectore 
incipiente primam lectionem, sessum eat. Altare 
tantum uno linteamine sit coopertum, candele non 
accendantur circa illud, utraque lectio sine titulo 
legatur, prima lectio sic incipiatur in superlicio in- 
ter chorum et altare, Hec dicit Dominus : In tribu- 
latione sua, qua finita, tractus Domine, audivi, a 
duobus ad gradus cantetur, choro per singulos ver- 
sus repetente Conmsideravi opera (wa. Post tractum 
dicatur oratio Deus a quo et Judas, ad quam dica- 
tur Flectamus genua. Post orationem legat subdia- 
conus secundam lectionem, non ut Epistolam, sed 
in modum lectionis, ita incipiens : Dizit Dominus ad 
Moysen, qua lecta, tractus Eripe me a duobus et 
choro alternatim cantetur: omnes vero qui legunt 
vel cantant, vel ad altare de candelabris serviunt, 
solis superliciis vel albis induantur, sed nullus hodie 
alba parata debet indui. In passione cum dixerit 
diaconus : Partiti sunt vestimenta mea, sint juxta 
altare illi duo qui ultimum tractum dixerunt, unus 
hinc et alius inde, qui trahant ad se duo lintea, quz 
ante Officium ad hoc idem ibi fuerant posita. Finita 
autem passione, incipiat praelatus solemnes oratio- 
nes; et cum in omnibus Flectamus genua diaconus 


906 dixerit, in ea tantum, qua pro perfidis Judsis 
flt, non dicat, nam quía ipsi Redemptori nostro 
genu irridendo ín passione flexerunt, Ecclesia, illo- 
rum exhorrescens facinus, pro illis tantum in ora- 
tlone genua non flectit : Oremus, dilectissimi, Deum, 
etc. Circa finem harum orationum, secretarius ante 
majus altare ubi crux adoranda est, tapetum exten- 
dat οἱ desuper linteamen; orationibus vero finitis, 


Ad Matutinum autem secretarius ad ostium dor-C prelatus et ministri depositis in vestiario casula, 


mitorii ad excitandos fratres. sonitum suum fa- 
ciat hora competenti. Matutine eodem modo quo 
supra dictum est in ccena Domini dicuntur. Hac die 
postquam fratres mane surrexerint nudis pedibus, 
donec Officium compleatur, maneant nisi jussu, pre- 
lati pro nimia frigoris asperitate se calceent, quod 
quando evenerit, Officio tantum erunt (leg. intere- 
runt) discalceati. Ipsa die singuli simul totum ex or- 
dine psalterium in claustro dicant. Capitulum usque 
ad Benedicite, sicut hesterna die agatur, in quo lectio 
legatur Festinemus ingredi (Hebr. ww), recitata vero 
tabula et dicto Benedicite, statim consuetudines que 
ad Officium pertinent legatur. Quibus lectis, si non 
fuerit magna necessitas loquendi, innuente pr:wlato 
exeant nihil dicentes ; 8i autem causa aliqua existat 


quz differri non debeat, 304 quam compendiosius 
tractetur; nulla enim hora hujus diei fuit vacua a 

assione Domini, unde et nobis 

zec de illo meditandi materia debet esse, ut, quo- 
modo sputa, probra, colaphos, alapas, spineam co- 
ronam, flagella, crucem, clavos, fel, acetum, mor- 
tem, lanceamque pertulerit, jugiter recordemur, et 
tota hac die in his assidue meditemur. Horz, Tertia, 
Sexta et Nona, non ut a quibusdam continuatim, 
sed ut pridie divisim dicantur, et eodem modo 
finiantur (52). Quando autem propter nimium frigus 
per totam hanc diem oportuerit fratres calceatos 
existere, tunc tamen quia (ut dictum est) Officio nu- 
dis pedibus debent interesse, finita Nona, statim in 
dormitorium calceamenta deponere pergant, statim- 
que ad ecclesiam redeant. Cantata Nona, conventu 
jn choro exspectante, ministri altaris revestiri acce- 
lerent. Ministri, sicut in privatis diebus, exceptis 
casulis induantur, prelatus vero albis vestibus non 


stolis, et manipulis, in chorum veniant in albis, 
stetque ipse prelatus ultimus. Tunc duo sacerdotes 
in albis depost altare crucem praparatam accipien- 
tes, juxta idem altare a dextris stantes coopertam 
eam omnibus representent cantantes : Popule meus, 
quibus duo ἰον in casulis stantes inter chorum 
et altare : Agios, ter veniam petentes, respondeant ; 
ad quz chorus similiter ter genua flectens, Sanctus, 
sanctus, sancíus  subjungat. Przdicti sacerdotes 
circa finem responsionis chori paululum progre- 
dientes, tacente choro, alium versum dicant Quia 
eduri te, quibus levita» Agios, et chorus Sanctus, 
respondeant. Iterum sacerdotes aliquantulum pro- 
cedentes tertium versum canant Quid ultra debui ; 
levit:e Agios, et chorus Sanctus, respondeant. Tunc 


sacerdotes tantum 307 progressi, ut jam loco, 
uo crux adoranda est, assistant, crucem subito 


er singulas Horas y) discooperientes, incipiant antiphonam Ecce lignum 


crucis, ad quam omnes conversi, mox ut crucifixum 
Dominum extensis brachiis, ad exemplum reconci- 
liationis sux nos invitantem conspexerint, et fons 
ille pietatis manans de latere pendentis Domini, 
patens in ablutionem peccatoris et menstruatz, in- 
tuentium oculis occurrerit, quante» devotionis affectu 
erga tantum beneficium accendantur, ostendant, 
terre siquidem quoties ipsa antiphona incipitur se 
rosternentes adorent Dominum, ipsam terram oscu- 
antes. In fine quoque antiphone cum dixerint 
Venite, adoremus, genua flectant ; ipsa vero anti- 
phona ter ab illis qui crucem tenent reincipiatur, 
qua primo cantata subjungatur primus versus psal- 
mi Beati immaculati, secundo alius qui sequitur ; 
tertio precantata, statim in choro antiphonam 
Crucem tuam incipiant, ad quam et quoties incipitur 


(52) Mos persolvendi horas canonicas consequenter et indivisim improbatur. 


175 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 176 


in terram se prosternant, quz etiam ter dicaturA dicte sunt, antiphonis et psalmis, suaviter, sicut 
cum tribus versibus psalmi Deus misereatur nostri. cetere llore vespere cum capitularibus, precibus, 
Postea a duobus in albis ad gradus chori incipiatur, et psalmo Miserere mei, Deus, finiantur. Oratio 
Cruz fidelis, et dicantur versus hymni Pange lingua. Respice, quesumus, etc., quisque per se finiat. Prze- 
quandiu crux adoratur, choro per singulos versus ]atus 3| cum ministris, compositis qus circa 
repetente 908 Cruz fidelis. Praelatus, cum primo altare componenda sunt, Vesperas cantando in 
discooperta cruce Ecce lignum incipitur, statim ac- vestiarium redeat. Post Vesperas omues egressi ab 
cedens toto corpore ante ipsam crucem se proster- ecclesia, ablutis pedibus se calceent; deinde post 
nat, et solus, ut sibi placuerit, in libro, vel sine parvum intervallum percussa tabula refectorium 
libro, orationem suam, brevem tamen faciat; czteri ingressi, ante comam et post, ut pridie. cuncta 
vero omnes cum ante crucifixum Dominum bini οἱ compleant. ln mensa non nisi panis et aqua, et 
bini similiter toto corpore prostrati jacuerint, sine herbae crude apponantur: cibi enim fratrum, sicut 
libro, sed ex intima cordis intentione, prout ipse aliis diebus, coquantur, et de coquina ad eleemosy- 


quem adorant inspiraverit, suam orationem com- 
pleant compendiose. Cum praelato quando adorabit 
subdiaconus prope eum jaceat coadorans. Cumque 
ipse surrexerit, osculata cruce, tunc ipse subdiaconus 
accedat. Interim illi qui Agios dixerunt depositis 
casulis, in locum sacerdotum qui crucem adhuc 
tenent succedant, ipsique sacerdotes postquam, ado- 


nam portentur; solitus quoque cibus [lig., potus] 
pauperibus detur. De infirmioribus fratribus qui in 
conventu sunt prepositus sollicitus sit. Quia vero 
Officium in crastino solito tardius agendum est, 
propter laborem post collationem in refectorio po- 
tum charitatis omnes accipiant. Ad collationem le- 
gatur sermo sancti Joannis Constantinopolitani, 


raverint, iterum crucem teneant, et tunc diaconi scilicet : Hodierna die Dominus noster pependit. 


adorent, post quos ab utroque choro bini et bini, a Completorium, ut pridie, finiatur. Hzc autem no- 
majoribus incipientes, ordinate et cum magna reve- cte meditandi de Christo sit materia ; ejus, post 
rentia adorare veniant. Jam vero cum ad osculandos tanta qua pertulit, requies in sepulcro, ac per illius 
crucifixi Domini pedes accedunt, et ille fixurz descensum ad inferos ineffabile illud magnumque 
clavorum illeque sanguinis rivulus, quibus oscula gaudium miserorum tandiu prastolatum, tamque 


imprimuntur ad memoriam redeunt, quid amo- 
ris, quidve dulcedinis intente menti conferre 
debeant, cogitandum est potius quam dicendum, 


3O9 Prelatus postquam adoraverit non in chorum 
redeat, sed quandiu crux adoratur, vel ad altare 
orans, vel ubi sibi melius videbitur, sedeat. Post- 
quam omnes adoraverint, si populus adest qui 
adorare debeat, deferatur crux in alium locum, quae 
si per chorum portatur, flectant omnes genua, non 
simul, sed sicut ante singulos transierit; si vero 
populus it. adcrando moram fecerit, afferat secreta- 
rius aliam crucem, quam accipiant illi, qui Popule 
meus dixerunt et elevantes incipiant antiphonam 
Super omnia ligna, sicque in eminenti loco reponant, 
omnes vero [flexis genibus adorantes antiphonam 
finiant. His peractis, przlatus ac ministri resumptis 
stolis et manipulis, solo praelato calceato et casula 
induto, cum thuriferario et ceroferariis pergant ad 
locum ubi pridie corpus Domini posuerunt, ibique 
incensato eo prelatus illud tradat diacono repor- 
tandum, interim secretarius aliud linteamen super 
altare extendat ; cumque altari appropinquaverint, 
adorent omnes flexis genibus corpus Domini, quod 
prelatus a diacono recipiens super altare consueto 
more componat. Tunc in presentia ejus diaconus in 
calice vinum et aquam mittat, qua postquam in- 
censaverit, ablutis manibus, et facta 3IO  confes- 
sione cum ministris, mediocri voce incipiat Oremus, 
Preceplis salutaribus, et füniat Pater noster, choro 


respondente Sed libera nos ; postea dicat solito more Ὁ 


Libera mos, quesumus, Domine, et cum dixerit Per 
omnia secula seculorum, et responsum fuerit Amen; 
Pax Domini non dicat, nec pacis osculum porrigat, 
sed sumat de sancto, et ponat in calice nihil dicens, 
sicque se eL ceteros cum silentio communicet ; 
sanctificatur enim vinum non consecratum, per cor- 
pus Domini immissum. Quod in memoriam sepulturz 
ejus, corpus Dominicum a quinta feria reservatum a 
fidelibus sexta feria sumitur, hoc designat, quia a 
fidelibus Dominus ea die est sepultus. Nec reservatur 
sanguis eo quod ab infidelibus est effusus. Innocen- 
tius propterea dicit hac die sacramenta non cele- 
Drari, ita : Neque enim decet (inquit) ul ea die Veri- 
las a fidelibus in sacramento immoletur qua pro se ab 
infidelibus diguata est immolari. Postquam vero 
omnes communicaverint, incipiatur in choro anti- 
phona Calicem saluaris, et cum aliis, qus pridie 


subito presentatum, quos captivato mortis imperio 
secum ab inferis Christus eduxit, ut, dum per ista 


meditando mens 312 ducitur, in pace in idipsum 
dormiat et requiescat (Psal. 1v). 

Sabbato sancto Pasche, cuncta quz. supra dicta 
sunt de Officio noctis ei diei usque ad Officium 
misse eodem ordine compleantur. Ad Matutinum, 
in primo nocturno antiphona 7n pace in idipsum, etc. 
In Laudibus, ant. O mors, etc. Kyrie, eleison, eo- 
dem modo quo pridie. 

Summo mane ornetur tota ecclesia, capitulum 


Csicut in ccena Domini teneatur, lectio Christus 


assistens pontifex. Post capitulum statim fratres 
radantur, ut scilicet pro gaudio tante solemnitatis 
ad Offücium omnes rasi inveniantur, et in lectis 
interim singulorum munda et nova mutatoria po- 
nantur a camerario. Post Sextam lectiones previ- 
deantur, altaria cooperiantur; et festivo modo ad 
ostendendam tam ineffabilis gaudii solemnitatem 
intrinsecus et extrinsecus dignissime cuncta ador- 
nentur, ita ut. precipue apparatus mentis in tanta 
resurrectionis gloria non negligatur. 

Post Nonam eant omnes fratres in dormitorium, 
cappas deponant, ac munda supellicia cum caputiis, 
si opus fuerit, omnes induant; decet namque ut in 
reparationis δῷ solemniis ad instar angelorum, qui 


festivitatis hujus gaudia in albis vestibus 313 nun- 
tiarunt, ipsi quoque et mente et veste candidi ap- 
pareant ; ministri quoque altaris induantur cultiori- 
us indumentis, diaconus dalmatica, subdiaconus 
tunica, tres in supelliciis ad aquam, crucem, et 
thuribulum ad processionem deportanda. Praelatus 
etiam pretiosis ornetur indumentis; omnibus ho- 
neste praparatis, facto sonitu, conventus in chorum 
veniat, tunc ordinata processione ante altare ad 
locum ubi novus ignis benedicendus est ordinate 
procedant hoc modo : ante omnes secretarius cum 
asta cui cereus infixus sit, in quo ignem reporta- 
turus est, incedat ; post quem aqua bajulus, deinde 
qui crucem portat, quem sequitur thuriferarius, 
quem diaconus et subdiaconus subsequuntur; deinde 
conventus, praelato ultimo cappa serica induto. 
Cumque ad ignem pervenerit, omnibus in ordine 
stantibus, accedat prelatus et ignem benedicat, 
aqua benedicta eum aspergens. Tunc thuribulum de 
carbonibus novi ignis impleatur, et a secretario 
cereus in hasta accendatur; in laterna quoque 


177 


ACTA VETERA. 


178 


candela, unde cereus, si forte exstinctus fuerit, A est) chrisma cum oleo infundatur, et fontes con- 


reaccendatur ; in omnibus quoque oflicinis, exstin- 
cto veleri igne, novus ab aliquibus deportetur : 
tunc a cantore antiphona Cum rez glorie, incipia- 
tur. Conventus vero in 3|4 chorum processione 
redeat, eamdem antiphonam percantando, qua can- 
tata incensum a praelato benedicatur hoc modo: 
Venial, omnipolens Deus, etc. (Benedictio cerei pascha- 
lis). Interim subdiaconus in choro ultimus assistat, 
prelatus etiam in sede sua sit, diaconus vero statim 
ad consecrationem cerei accedat hoc modo : Ezsul- 
tet jam angelica. Omnibus vero astantibus, et ad 
tanti luminis consecraüonem intentis, cum diaco- 
nus dixerit Suscipe, sancle Pater, sit. paratus thu- 
riferarius qui ipsi diacono incensum offerat, quod 
ille in. thuribulo ponens cereum tantum incenset, 
ante Officium enim a secretario quinque grana in- 
censi in modum crucis in ipso cereo debent esse 
infixa. Thuriferarius post incensatum cereum, do- 
nec idem consecratus sit. ibidem cum thuribulo fu- 
migante consistat; rursum cum diaconus dixerit 
In honore Dei rutilans ignis, secretarius cereum, de 
novo igne accendat ; et cum adjunxerit Qui licet sit 
divisus in parles, accendat etiam duos cereos ex 
utraque parte magni cerei in candelabris infixos. 
Cereus usque in crastinum post Completorium non 
exstinguatur, qui etiam per totam hebdomadam ad 
majorem missam et Vesperas accendatur. Peracta 
consecratione cerei, praelato et ministris in vestia- 
rium revertentibus, statim prima lectio incipiatur 


315 In principio fecit Deus, tunc exstinguantur duo 
cerei in candelabris usque ad missam. Tunc et przela- 
tus indutus una de mediocribus planetis, cum diacono 
et subdiacono tantum dalmatica et tunica exutis 
ad altare procedens, non modo confessionem dicat, 
sed praemisso : Pater nosler, et osculato altari, cum 


secrali candido linteamine operiantur, incénsen- 
tur , et claudantur. Completo itaque hujus Officio, 
tertia litania a tribus in cappis sericis ante eru- 


ciixum 317 incipiatur, cumque pronuntiaverint : 
Sancte Joannes Baptista, processio in chorum red- 
eat; prelatus interim cum ministris in vestiarium 
secedat, seque ad missam solemniter przparet; 
diaconus quoque dalmatica et subdiaconus tunica 
induantur. Jam vero (inita litania, que ter dicto 
Agnus Dei, sicut in libris plenius continetur, finiri 
debet. Cum cantor Kyrie, eleison inchoaverit ad 
missam, precedentibus ceroferariis cum thuriferario 
ad altare procedant, quo cum pervenerint confes- 
sionem solito more faciant. Secretarius circa finem 
litanis omnia luminaria ecclesie de novo igne ac- 
cendat, quia omnis anterior ignis debet esse extin- 
ctus ut omnino sterni ignis luce illuminemur. 
Postea dum Gloria in excelsis Deo a cantore priori 
delatum, tractim et spatiose canitur, omnia signa in 
classieum pulsentur. Epistola inter chorum et altare 
legatur. Alleluia pri:centor, et qui cum eo chorum 
regunt in pulpito solemniter imponant, et cantato 
versu Confitemini, iterum Alleluia repetant, deinde 
tractus Laudate Dominum, ad gradus a duobus de 
senioribus in supelliciis cantetur, choro medietatem 
singulorum versuum  canente. Ante Evangelium 
candelabra non portentur, sed tantum incensum. 


318 Credo non dicitur, nec Agnus Dei, nec pacis 
osculum datur. Dui Sanctus canitur, incipiant 
pulsari Vespere, sicut in festis duplicibus, ita ut, 
postquam omnes communicaverint, sonet classicum, 
quo cessante cantor Alleluia celebre incipiat, tunc 
psalmus Laudate Dominum cum magna exsultatione 
decantetur, deinde alleluiatica sine pneumate finian- 
tur, inde enim usque ad Vesperas Sabbati sequen- 


suis ministris sedeat. Primam lectionem subprior tis, tam in antiphonis quam in versiculis, pneumata 
legat, ceteras alii sicut sunt in ordine primi, etc. G omnino intermittuntur ; similiter et antiphon qua 


His ita peractis, prima litania ad £radus 3 pueris, 
si adsunt ; si non adsunt, a tribus de minoribus de 
conventu incipiatur ; hzc litania cum ministris in ve- 
stiarum secedat, deponensque casulam, et cappam 
induens in ehorum ad sedem suam veniat. Finita 
rima litania, tres alii fratres secundam litaniam 
incipiant. Cum autem pronuntiabunt Sancte Joannes 
Baptista, jam ordinata processione ad fontes cum 
magna veneratione procedant, procedentibus per 
ordinem, primo illo qui crucem portat, deinde ce- 
roferariis, post illo qui fert cereum ad consecrandos 
fontes praeparatum, subdiacono quoque cum libro, 
et diacono cum chrismatorio, ac deinde illis, qui 
litaniam dicunt, subsequente conventu cum priore 


ultimo. Quo cum pervenerint, stantibus 316 illis 
qui sacra portant citra fontes, illi tres qui litaniam 
canunt ante crucifixum ipsam fniant; qua finita, 
statim prelatus stans ibidem ante fontes, a dextris 
habens diaconum cum chrismatorio, et a sinistris 
subdiaconum cum sacramentario, intret in conse- 
crationem fontium hoc modo: Oremus, Ommipo- 
feus, etc. Quam dum exsequitur, stet ille qui cru- 
cem tenet juxta fontes de contra, versa facie ad ipsos 
fontes, juxta quem hinc inde stent ceroferarii eo- 
dem modo; qui vero cereum tenet juxta diaconum 
sit. Magnus ad fontes cereus non portetur, sed alter 
quidam qui a cereo benedicto illuminatur, et ab uno 
acolytho, si adsit, ad fontes portetur. Consecratis 
vero fontibus chrisma non infunditur, donec, si qui 
adfuerint, aquami benedictam hauserint ad domos 
suos deportandam. Provideat etiam secretarius ut 
ex eadem aqua reservet in crastinum , unde 
(sicut mos est) aspergantur altaria , íratres, et 
officine, nam in die sancto Pasche sacerdos 
aquam nullatenus benedicit. Deinde (sicut mos 


dicuntur ad Benediclus et Magnificat non repetun- 
tur. Precantato predicto alleluiatico, mox prwlatus 
ad altare antiphonam a cantore sibi delatam, hoc 
modo incipiat: Vespere autem, quà finita, post 
Magnificat orationem ad complendum subjungat ; 
sicque dicto Je, missa est ἃ diacono, missa et Ve- 
spera pariter flniantur. Post haec egressis de eccle- 
sia, facto spatio cymbalum percutiatur ; deinde re- 
fectorium ingressis, pulsata scilla fog) dicatur solito 
more y Edent pauperes εἰ saliurabaniur cum Gloria 
Patri et Kyrie, ison; hebdomadarius dicat: Ft 
ne nos, etc. Ad lectionem detur benedictio. In 
refectorio lectio : Vespere sabbali qum  lucescit, 
etc. Sermo: Maria Magdalene vidit — Domi- 


num resurgentem, etc. Post cibum similiter 319 
cuncta solito more compleantur, excepto quod pro 
psalmo luctus et poenitentiz: Miserere mei Deus, 
psalmus lztitize et exsultationis Confitemini Domtno, 
qui proprie est de Tesurrectione commutetur, qui : 
usque ad ccenam sequentis sabbati tam ad prandium 
quam ad ccenam quotidie frequentatur. Ad comple- 
torium dictis quatuor psalmis: Cum invocarem; Im 
le, Domine, speravi ; Ecce nunc: Nunc. dimittis, cum 
brevi alleluiatico, sine capitulo, sine hymno, pro- 
nuntiato versiculo tantum Confitemini Domino, di- 
catur confessio, deinde Dominus vobiscum, oratio 
Spiritum nobis, Domine. Eodem modo per totam 
hebdomadam hzc Hora dicatur, addito responsorio 
Hec dies. Post completam, facta trina oratione, 
aqua benedicta aspersi dormitorium petant. 

In die sancto Pasche ad Matutinum omnia signa 
pulsentur in classicum, sicut supra dictum [add. est] 
in Natali Domini. Homilia in cappa serica legatur. 
Per totam hebdomadam ad Laudes et Vesperas ca- 


(52*) Scilla, seu skilla, id est, campanula. 


179 


Primam, sine hymno, antiphona Angelus Domini, 
psalmi : Deus in nomine ; Beali immaculati ; Retribue, 
sine capitulo per totam hebdomadam, sicut et ca- 
terze Hore dicuntur. Responsorium ad omnes Horas 


per totam 320 hebdomadam, exceptis Matutinis : 
Hac dies, cum Alleluia, * Confitemini, dicatur con- 
fessio per totam hebdomadam, Dominus vobiscum. 
Oratio Deus qui hodierna die. Sic per totam hebdo- 
madam ad primam. In capitulo lectio Maria Magda- 
lene. In fine capituli hujus diei et sex sequentium, 
imo in omnibus duplicibus festis, psalmus Laudate 
Dominum, omnes gentes, dicitur. Abhinc usque ad 
octavam Pentecostes ad aquam benedictam asper- 
gendam, antiphona Vidi aquam cantatur. Sciendum 
tamen quod statim post capitulum debet pulsari ad 
processionem, deinde ad Tertiam. Cantata Tertia, 
ordinata processione, statim cantor incipiat dictam 
antiphonam Vidi aquam. Dum autem Tertia decan- 
tatur hac die et omnibus diebus in quibus processio 
fit in cappis, cantor per chorum cappas distribuat. 
In processione hujus diei, quse per claustrum du- 
cenda est, dicatur antiphona Sedit Angelus ; quie sic 
protrabatur ut in ecclesia facta statione ante cruci- 
fixum, versus ejusdem antiphone ἃ tribus fra- 
tribus in pulpito decantetur, deinde  incopta 
a prelato antiphona Christus resurgens,  cho- 
rum ingrediantur, iterum versum  Dicand munc 
tres ad gradus decantent; pronuntiato versiculo 


32| Surrerit Dominus vere, et dicta oratione diei, 
ulsetur classicum, et officium misse solemniter 
imponatur: Resurrezit, etc. In refectorio lectio: 
Maria Magdalene, et sermones qui sequuntur. 
Vespere hoc modo agantur. Ad Vesperas anti- 
phona Angelus autem, psal. Dizit Dominus. Ant. Et 
ecce lerra, psal. Confüebor. Ant. Erat auiem, psal. 
Beatus vir. Responsorium Hac dies. Deinde cantores 


adjuncto tertio ad gradus dicant Alleluia, Angelus C 


Domini, cum utroque versu, postea subjungatur se- 
quentia Victime paschali ; qua finita sine versiculo, 
antiphona imponatur Et respicientes. Dominus vo- 
biscum, oratio Concede, quaesumus. Dicto Benedica- 
mus, statim ordinetur processio hoc modo: primo 
procedat ille qui crucem tenet, sequuntur cerofe- 
rarii cum thuriferario, post quos incedit bajulus 
cerei illius cum quo fuerunt fontes consecrati, dia- 
conus eum chrismatorio. Tunc inchoata in sinistro 
choro antiphona Pre timore autem, conventus or- 
dine cantando psalmum Laudate, pueri, ad fontes 
procedat, quo cum pervenerint, incensatis fontibus, 
post finem antiphons, sine versu et sine Dominus 
vobiscum, dicatur collecta Prasía, quesumus; qua 


finita cum antiphona Sedit angelus, paulatin 322 
divertentes crucifixo appropinquant, et incensatis 
ibi altaribus, et flnita antiphona, dicatur versus: 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 
pitulum, hymnus et versiculus non dicuntur. Ad A 


180 


novem lectionum usque post octavam Pasche ex toto 
reservetur. Sciendum etiam quod tres dies qui supra 
dicti sunt venerabiliter sicut festa tertie dignitatis 


excoluntur, reliqui vero tres 393 ex more Domi- 
nicalis Officii. Ad Vesperas sicut pridie, processio 
ad fontes, ut supra. 

Dominica in albis, ad primas Vesperas antiph. 
Alleluia, psal. Benedictus, etc. Capitulum omnibus 
Sabbatis usque ad ascensionem Domíni : ad vospe- 
ras: Si consurrezistis cum Christo. wy Surrezit 
minus. m Qui pro nobia, etc. Hymnus Chorus novo 
Jerusalem. w Mane nobiscum. Ant. Surgens Jesus, 
psal. Magnificat. Oratio Praesta, quwrsumus, ommni- 
potens Deus. Ad processionem antiphona Rex moster. 
Tunc conventus cum thuriferario, ceroferariis, ce- 
lebrante i cappa serica, sine cruce, canendo hanc 
antiphonam ad crucifixum pergat, ubi, incensatis 
altaribus duobus, post finem antiphone dicat sacer- 


p 305 versum : Dicite ín nalionibus, oratio Deus qw 


pro nobis, nisi festum aliquod occurret de quo opor- 
teat fleri memoria, quia tunc debet procedere 
memoria, de festo ; deinde cum antiphona de reli- 
quiis Luz perpetua in chorum redeant, inde pronun- 
tiato , non a presbytero sed ultimo, versu Voz leti- 
(ie , dicatur oratio Presta, quesumus , omnipotens 
Deus, ut sanctorum tuorum. Hoc modo processio flt 
ad crucifixum caeteris Sabbatis usque ad ascensio- 
nem Domini, qu: pro nullo festo, etiamsi duplex 


sit, intermittitur. Tamen quando inventio 324 san- 
ct» crucis in Dominica occurrit, ad Vesperas qui- 
dem ad crucifixum itur, sed cum cantu de festo, 
sicut in ipsa festivitate scriptum est. Post cenam 
psalmus Miserere mei, Deus, resumitur. 

In omnibus Dominicis usque ad ascensionem Do- 
mini, nisi festum occurrerit, sit missa matutinalis 
de Resurrectione. Dicta Dominica in capitulo lectio 
Cum esset sero. In. refectorio lectio Cum esset sero. 
Finitis homeliis Evangeliorum paschalium, siatim 
Actus apostolorum incipiantur, quibus lectis Apo- 
calypsis apponantur, postea Epistolz canonice sub- 
jungantur. 

Ab hac Dominica post albas Officium. pro defunctis 
psalmi familiares, et czxtera qu: pro reverentia 
dierum intermissa fuerant, recuperantur. Hoc tamen 
tempore usque ad octavam Pentecostes tres psalmi 
de pace, quia cum prostratione solent dici, inter- 
mittuntur. Genuflexiones, quas venias appellamus, 
hoc tempore postponuntur, exceptis illis quas acci- 
piunt illi qui in choro in caniu vel psalmodia fallunt. 

Feria secunda Rogationum, statim post Pretiosa 

ulsetur ad Primam. Post capitulum facto brevi 
intervallo pulsetur ad Tertiam, statim post Tertiam 
ministri altaris revestiantur. Post Sextam Officium 


Ezaudivit 325 de templo, etc. Hac die post missam 
dum fratres iu dormitorium cappas induere propter 


Dicite in nationibus, deinde oratio Deus qui projT)processionem  perrexerint, secretarius unum de 


nobis filium ; inde imposita in dextro choro anti- 
phona Respondens autem, cum psalmo In ezitu Israel 
de /Egypto in chorum redeant, sicque post colle- 
ctam, quie sine versu et sine Dominus vobiscum 
dicenda est, videlicet Presia, quesumus, cerofe- 
rarii Benedicamus Domino subjungant, et hoc modo 
usque in quartam feriam Vespere decantentur. Ad 
Completorium antiphona Alleluia, psalmi: Cum in- 
vocarem ; In ie, Domine, speravi ; Ecce nunc ;. Nunc 
dimittis, sine capitulo et hymno; Hec dies quam, 
dicatur confessio, etc., sicut supra dictum est. 
Feria secunda. Psalmus Venite in duplici cantu 
dicatur per tres dies. In hac hebdomada si festum 
trium lectionum occurrat, in primis quatuor diebus 
de eo nihil fiet, caeteris vero. diebus commemoratio 
tantum, que commemoratio dicenda est post ultimam 
collectam qua dicitur in choro, solemnitas autem 


majoribus signis ter modicum pulset, inde, cum 
opus fuerit. in chorum redeant, interim omnes qui 
in processione portare aliquid debent.albis se in- 
duant. Tunc ordinata processione incipiat cantor 
Exsurge, Domine, cum versu Deus auribus nostris, 
et Gloria Paíri. Interim hebdomadarius, sicut est 
ju cappa sua lanea, aqua benedicta aspergat majus 
altare, deinde conventum, postea dicat y Ostende 
nobis misericordiam iuam, Dominus vobiscum, ora- 
tio Presta, quesumus. Tunc incipiat cantor Swr ite 
sancti. Movente igitur processione procedant vexilla, 
sequuntur per ordinem aqua, crux et cerei, deinde 
capsulz cum reliquiis sanctorum, postea conventus, 
praelato ultimo subsequente. Finita antiphona sequi- 
tur responsorium Jeatus Nícolaus, inde de sancto 
Hermelando m Vir Israelita; in introitu ecclesise 
beate Marice ant. Alma Redemptoris, * Post partum 


181 ACTA VETERA. 189 


Virgo, oratio  Famslorum  tworum, inde chorum A cum oratione, Deus cujus Filius; tacto brevi inter- 
sinistrum ingrediantur. Inde egrediente processione  vailo ministri altaris ad missam honorifice prepa- 
imponat cantor responsorium Ο preclare; quo finito rentur, pulsato classico missa incipiatur Officium Viri 
cum versu, de Magdalena sequitur antiphona Jm Galilei, ec. Epistola in pulpito legatur. In refectorio 
diebus illis; 326 postea de sancto Martino anti- lectio Recumbentibus, 329 deinde sermones de eo- 
phona O Martine. De sancto Clemente mr Ora pro dem festo. 

nobis, beale Clemens, cum versu. De sancto Vin- Sabbato. Hac die finita Nona statim ad legendum 
centio m Agnosce, sine versu. Postea incipiantur  subprior accedit, lectiones sicut in vigilia Pascha se- 
septem psalmi Domine, ne in furore etc. In introitu nioribus dantur; prelatus quoque et ministri sicut 
ecclesi: sancti Eligii m Miles Christi, 3 Ora pro tuuc, ita et nunc induuntur, et ad altare procedunt 
nibis, beate Eligii, oratio Da, quesumus, omnipo- et inde redeunt. Ad initium servitii cereus benedictus 
lens Deus. In reditu m Sancte Eitgii, cum versu O accenditur, et usque in crastinum post Completorium 


sancte. Movente autem processione de Sancto Sal- 
vatore incipiant duo (ratres litaniam sic: Salvator 
mundi. Litania ista secundum quantitatem itineris 
vel producatur, vel brevietur; cumque chorum in- 
gressi fuerint, pulsetur classicum. Finita litania 
dicat sacerdos versum Voz letiti. Oratio Clamantes 
ad te, Domine. Post parvum intervallum puisetur 
ad Nonam, et dicatur. 

Feria tertia. Hac die usque ad motum processio- 
nis tam in missis et horis quam in ordinatione pro- 
cessionis, omnia fiant sicut ordinata sunt feria 
precedente. In motu igitur processionis imponat 
cantor antiphonam De Jerusalem exeunt, eic. Se- 
quuntur septem psalmi : Domine, ne in furore, etc. 
In ingressu Sancti Gervasii m Jn circuitu tuo, Ὑ Lux 
perpetua , ἡ "Voz lelitie , oratio Presta, quesu- 
mus, omnipolens Deus. Finito Sermone, in reditu- 


& Concede nobis. 32 * Adjuvent nos. De sancto 
Nicolao r Ez ejus tumba, Y Catervatim. In recessu 


non exstinguitur. Lectio prima Tentavit Deus Abra- 
ham, etc. Postea sive in processione fontium, sive in 
litaniis, omnia sicut in Sabbato Pasche complean- 
tur; et post ultimam litaniam cantore incipiente 
Kyrie, eleison, omnia ecclesi: luminaria accendan- 
tur, dum Gloría in excelsis Deo canitur classicum 


B pulsetur. Alleluia in pulpito canitur , Confitemini 


Domino, Alleluia reiteratur, et pneumatice finitur. 
Tractus Laudate Dominum ad gradus chori, Evan- 
gelium cum candelabris et incenso, etc. Post missam 
nullum signum pulsetur, sed post breve intervallum 
duo de majoribus signis ad Nonam pulsentur. In re- 
fectorio lectio Si diigiis me. Hujus diei et sequen- 
tis hebdomade Officium cum eadem diligentia et 
dignitate, sicut hebdomada Pascha, peragendum est. 

Ad Vesperas antiphona : Non vos relinquam, psal. 
Benedictus, etc. Ad Completorium, 330 ant. Spi- 
rilus paracletus, alleluia, psal. Nunc dimittis. 

Ad Matutinum primum totum classicum pulsetur, 


de Sancto Nicolao incipitur a quatuor fratribus omnes antiphone cum pneumate flniantur, homilia 
litania sic : Humili prece, etc. Et sic usque ad ec- in cappa serica legatur. In capitulo lectio Si quis 
clesiam Sancti Laudi proceditur. Ingresso conventu  diligil me. Post capitulum statim pulsetur ad pro- 
in chorum pulsatur classicum, versus et oratio ut cessionem ; pulsata postmodum Tertia, cantor in- 
supra; deinde post parvum spatium pulsatur ad  cipiat antiphonam Vidi aquam, aspergantur altaria, 


Nonam, et dicitur. 


deinde chorus. Processio fiat in cappis sericis, in 


"Feria quarta, ad missam Officium Omnes gen-G qua a tribus de majoribus cantatur sequentia : Alma 


les, etc. Statim pulsetur ad Nonam, et dicatur, 
deinde ordinetur processio, sicut prius. In ecclesia 
Sancte Trinitatis responsorium Honor virius, ? Be- 
nedicamus Patrem, oratio Populum (uum, Domine. 
Jn recessu de eadem ecclesia, y Summe Trinitati, 
y Prestet nobis. Postea a quatuor fratribus cantetur 
litania sic: Rez Kyrie. In statione ante ecclesiam 
Sancti Audoeni, ant. Gaudent in. colis, Υ Vox leti- 
lie, oratio Propitiare, quesumus, nobis, Domine. In 
recessu iterum Rez, Kyrie, ingresso conventu in 
chorum pulsetur classicum, et dicatur oratio sicut 
supra. In refectorio lectio Sublevatis Jesus oculis. 

In vigilia ascensionis Domini, tam ad Vesperas 
quam ad Matutinum ρὲ ceteras horas, pulsentur 
signa, sicut determinatum est in Epiphania Domini. 


Ad Vesperas antiphona : 328 Vado parare, psal. 
Nisi Dominus cdificaverit domum, etc. 


Ad matutinum quatuor, in cappis sericis, cantent ἢ 


invitatorium, responsorium nonum Viri Galilei, a 
tribus in cappis sericis. In capitulo lectio: Recum- 
bentibus im. Post capitulum pulsetur processio, 
deinde Tertia, post Tertiam ordinetur processio. In 
hac processione aqua non aspergitur, Exrsurge non 
canitur, sed processione iovente cantor incipit 
m Tempus est, y Pacem meam. Notandum tamen quod 
in hujus diei processione omnes solis supeiliciis in- 
duuntur. Aliud responsorium Non conturbetur, etc. 
ln introitu ecclesi: beate Marie, ant. O rez glo- 
rie, etc. In recessu de atrio beate Marix, post sta- 
tionem ibi factam tres fratres incipiant, Salve, festa 
dies, conventu per singulos versus repetente, nunc 
Salve, nunc Qua Deus. Ante januas eeclesie facta 
parva statione et finitis versibus, prelatus imponat 
antiphonam : O rez glorie; sicque conventu in cho- 
rum reverso, et a praelato dicto versu Elevaía est, 


chorus Domini, choro per singulos versus eumdem 
versum , scilicet Alma chorus Domini, repetente. 
Sciendum etiam quod, dum cantores versum suum 
dicunt, tota processio debet stare. Finita sequentia 
relatus incipiat antiphonam Hodie complet sunt, 
nterim omnia luminaria ecclesiz accendantur; post 
antiphonam dieat prelatus y Repleli sunt, oratio Deus 
qui hodierna. Statim a prwlato Tertia incipiatur, 
hymnus Veni, creator Spiritus, solemniter et devote 
coram altari a praelato incipiatur. Tunc omnibus ve- 
niam petentibus (id est, genuflexis, cum magna ex- 
sultatione idem hymnus ab utroque choro simul 
spatiatim decantetur; interim omnia signa pulsentur, 
altaria quoque cum duobus thuribulis incensentur, 


deinde 33 per chorum incensum portetur. Pre- 
latus ad hanc horam antiphonam imponit, et reincipit 
post psalmodiam Accipite. 

Feria secunda , invitatorium Repleti sunt , etc. 
De festis novem lectionum, excepto primo die, in 
Vesperis et Matutinis commemoratio fit et ad missam 
matutinalem, et post Trinitatem totum servitium ; 
de festis trium lectionum memoria, et post quartum 
diem missa matutinalis. Ad tertiam quotidie canitur 
hymnus Veni, creator, quem sacerdos incipit qui 
ipsam horam dicit, qui et ab omnibus, ut supra 
dictum est, simul canitur : altaria vero cum uno 
thuribulo a sacerdote incensentur, deinde per cho- 
rum incensum portetur. Tria luminaria tantum post 
primum diem aj hanc horam accenduntur. Sacerdos 
incipiat antiphonam Accipite, etc. In refectorio lectlo 
Sic Deus dilezit mundum. 

Sabbato, ad missam omnes orationes sine Domi- 
nus vobiscum dicantur, praeter illam quz dicitur 
ante Epistolam. Cum título legantur lectiones. Ae- 
nedicius es, Domine, ἃ duobus ad gradus cantetur, 


183 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


184 


et reincipiatur. Epistola Convenit, etc. Alleluia. 1|A sancta cruce, nisi in duplicibus festis. Hoc tempore 


Emitte, 2. Laudate Dominum, ambo hzc Alleluia ad 
gradus cantentur, etc. Post missam statim dicatur 


Sexta. Ad Nonam duo de majoribus 332 signis 
pulsentur, post Nonam paschalis cereus deponatur. 
In refectorio lectio Surgens Jesus. 


Festum sancta Trinitatis ad instar Natalis Doniini 
codem modo, eadem dignitate et diligentia celebre- 
tur. De sancta Trinitate, tam ad Vesperas quam ad 
Matutinum, omnes antiphonze cum pneumate flnian- 
tur. Ad Completorium et deinceps antiphona Miserere. 


Post Completorium facto brevi intervallo, propter 
necessitates fratrum pulsetur classicum ad Matuti- 
num. Responsorium primum Benedicat mos, duo in 
cappis sericis; responsorium tertium Quis Deus, in 
cappis sericis dicatur a tribus ; responsorium sextum 
Honor, in cappis sericis, a priore scilicet et duobus 
senioribus. Homilia in cappa serica legatur, respon- 


usque ad adventum Domini omnibus Dominicis no- 
num responsorium ad Matutinum de historia Trini- 
tatis debet in Ordine accipi, nisi quando historia 
incipitur. In omnibus Dominicis hujus temporis ad 
processionem responsoria de .Trinitate successive 
cantantur, nisi duplex festum, vel triplices octava 
celebrentur. 

Hec historia hoc modo tam in Dominicis quam in 
feriis cantatur usque ad Kalendas Augusti. 

Incipit historia de libro Sapientie canenda, et 
legenda a Kalendis Augusti usque ad Kalendas 
Septembris. 

Incipit historia Job canenda a Kalendis Septembris 
usque eumdem medium mensem. 


334 Incipit historia de Tobia canenda cum histo- 
ria Judith, quz sequitur a medio Septembris usque 
ad Kalendas Octobris. 

Sequitur historia Judith canenda ante Kalendis 


sorium nonum a quatuor in cappis cantetur, quod B octobris. 


reincipitur. Missa matutinalis fiat de Dominica. In 
capitulo lectio Erat homo ex Phariscis, deinde pulse- 
tur ad processionem quz debet fleri in cappis sericis. 

Feria secunda, ad Matutinum invitatorium : Ve- 
nite ezsullemus. Notandum quod hymni et antiphonz 
feriales usque ad adventum Domini eodem modo 
dicuntur quomodo intitulantur in historia Dominice 


post 333 octavam Epiphanie, videlicet, Domine, 
1e in ira. Legenda tam in ecclesia quam in refecto- 
rio, debet esse de libro Regum, sic : Fuit vir unus 
de Ramatha, * Deus omnium, etc. Oratio Dominica- 
lis per totam hebdomadam : Deus in te sperantium. 
Ab octava Pentecostes usque ad adventum Domini, 
tam in feriis quam in Dominicis, capitula dicuntur 
sicut ab octava Epiphaniv usque ad Quadragesimam. 
Ab octava Pentecostes usque ad adventum Domini 
in omnibus Vesperis et Matutinis fit memoria de 


Incipit historia Machabzorum canenda a Kalendis 
Octobris usque ad Kalendas Novembris. 

Incipit historia Prophetarum canenda a Kalendis 
Novembris usque ad adventum Domini, 

Notandum quod singula Evangelia Dominicarum 
suprascriptarum, quo die fuerint in ecclesia recitata, 
sive Dominica sive dies professus fuerit, eodem die 
eorum homilie in refectorio legi debent. Hic vero 
ineipiendorum librorum, tam in legendis quam in 
cantandis, ordo teneatur, ut si Kalenda mensis Do- 
minica, aut feria secunda, vel tertia, vel quarta intra- 
verit, liber historie cum responsoriis in ipsa Domi - 
nica incipiatur ; si autem feria quinta, vel sexta, vel 
etiam Sabbato Kalenda mensis intraverit, liber histo- 
rie et responsoria usque in sequentem Dominicam 
inchoari differantur. 

Explicit opitulante Dei gratia Officium temporale. 


DE FESTIVITATIBUS SANCTORUM 


335 PRJEFATIO. 


Postquam de Ordine temporalis servitii disseruimus, 
prout vidimus opportunum, restat ut de festis san- 
ctorum, quomodo debeant celebrari, presenti operi 
inserere satagamus ; et ut inceptum ordinem tenea- 
mus, a festo sancti Andrez, quod semper circa prin- 
cipium adventus Domini recolitur, tractatus uostri 
principium ordinamur. 

Per totum Adventum singulis diebus jejunamus, et 
in omnibus festis ibidem occurrentibus, bis in omni- 
bus Dominicis solummodo comedentes. 

Quando autem de festis sanctorum in Adventu 
solemnizatur, aute Tertiam pulsatur appellatio ad 
revestiendum ; qua cantata sequitur missa, et statim 
sine intervallo pulsatur ad Sextam, et dicitur; post 
breve intervallum pulsetur ad Nonam, et dicitur ante 
prandium. Quando vero fit de tempore sine appella- 
tione Tertia dicitur, qua cantata pulsatur appellatio 


ad revestiendum, et dicitur Sexta; qua cantata se-D 


quitur missa, et post breve intervallum pulsatur ad 
Nonam, etc., ut supra. 


336 In festo S. Andres, ad primas Vesperas 
lampas una ardeat, tres cerei bacinorum, pulsatur 
classicum, cantor septimanarius in choro ubi et septi- 
mana incipiat ant. Unus er duobus. Psalmi de die. 
w Homo Dei, quod cantant ad gradus duo cantores 
hebdomadarii in cappis sericis. In choro debet esse 
formula linteamine cooperta. Ant. Cum pervenisset, 
quam debet imponere hebdomadarius cantor in choro 
Suo ubi est septimana, majori, nisi ipse major sit sa- 
cerdos hebdomadarius, tunc enim imponat alii pro- 
pinquiori. Sacerdos induat cappam sericam, et prz- 
cedentibus ceroferariis incenset majus altare et matu- 


C tinale, rediensque in chorum incenset priorem, postea 


ante formulam incensetur, deinde dexter chorus a 
majoribus inchoando, et post sinister. 

Ad Matutinum pulsentur signa singulariter semel 
el bis, et tertio et quarto, cum classico immediate. 
Ardeant duz lampades inter chorum et altare, et in 
singulis altaribus singulae lampades, qux post Ma- 
tutinas exstinguantur. Invitatorium Adoremtus, quod 
cantatur a duobus. In primo nocturno antiphona 
Andreas, quam incipit hebdomadarius chori in quo 
est septimana. Ant. Ego crucis, quam incipit alius 


cantor, 337 ceteras, vero antiphonas imponant, a 
junioribus inchoando. Si ante Adventum, dicitur Te 
Deum laudamus, interim pulsentur duo mediocria 
signa, et ad versum Per singulos dies pulsetur clas- 
sicum. Si in' Adventu, dum cantatur nonum re- 
sponsorium pulsetur ut supra, et reincoepto respon- 
sorio classicum flat. In Laudibus ad Benedictus 
ant. Ambulans Jesus, quam incipit hebdomadarius 
cantor in stallo suo. Oratio Majestatem. Ad primam 
pulsantur duo mediocria signa, ant. Pidwo vivens, 
quam incipit junior de choro ubi est septimana, 
similiter et c:«eteras antiphonas ad Horas. Ad mis- 
sam pulsatur classicum, tres cerei bacinorum ac- 
cenduntur, diaconus dalmaticam, subdiaconus tu- 
nicam habeant. Gradüale Constitues eos ἃ duobus 
canítur, non iteratur Alleluia similiter a duobus in 
cappis sericis, sed repetitur. Evangelium cum cero- 
ferariis et incenso. Credo dicitur, et textus cum 
incenso per chorum defertur, et talis est regula 
quod non deferatur nisi Credo dicatur. In refectorio 
lectio Ambulans. Si oportuerit mutari festum S. 
Andrea in crastinum, mutetur similiter festum beati 
Eligii ad aliud crastinum. Ad Vesperas ardeant 


185 


tres cerei bacinorum, 
duo altaria. 


338 De beato Nicolao duplex festum simplex, id 
est tertie dignitatis, agitur. Invitatorium tres, scilicet 
hebdomadarii cantent et alius. Prior sit ad sextum 
responsorium, qui prior legat nonam lectionem in 
cappa serica cum candelabris. Ad Vesperas quinque 
lampades, tres cerei accenduntur, majus altare pa- 
ratur, chorus regitur in cappis sericis. Psalmi de 
die. Prior dicit capitulum sine cappa et candelabris. 
Responsorium Quadam die cantor et hebdomadarii 
chorum regentes cantant in cappis. Antiphona O pa- 
stor imponitur priori, vel ejus vices gerenti. Benedi- 
camus a tribus dicitur. 

Ad Matutinum pulsantur signa bina et bina sicut 
sunt in Ordine, et classicum ultimo, luminaria ut 
supra. Invitatorium a tribus cantatur. Ad primam 
puisantur unum majus signum et unum mediocre. 
Ad missam Officium Staiuit. Graduale Domine, prc- 
venisti duo cantant in cappis sericis ad gradus, et 
reincipitur; Aüeluia a tribus. Sequentia Congaudentes, 
interim pulsantur signa quz» ad Primam. Evangelium 
cum candelabris. Ad Vesperas, ut supra, luminaria et 
pulsationes. 

De Conceptione beate Mariz duplex festum agi- 
tur simplex, ut supra de sancto Nicolao. Quacun- 


que die evenerit totum 339 servitium de festo fit 
cum memoria de Adventu. Ad Vesperas antiphona 
Celeste beneficium, psalmi de die. Omnia sicut in 
Nativitate ejusdem, ita quod ubi illic nominatur Na- 
tivitas, hic nominetur Conceptio; hoc etiam addito 
quod ad Sextam et Nonam propriz dicuntur orationes. 

In vigilia S. Thomz, ad Vesperas psalmi de die. 
Responsorium in cappis sericis a duobus hebdoma- 
dariis, sacerdos in cappa incensat duo aitaria, 
postea priorem, et post incensatur ad formam in 
choro. Una lampas et tres cerei ardeant. Si in 
vigilia S. Thom, vel in festo ipsius O solemnize- 
tur, post antiphonam de festo, et collectam et 
Benedicamus , imponit cantor hebdomadarius so- 
lemnizanti O, et tota canitur antiphona, et dicitur 
Gloria Patri, Sicul erat,et iterum imponitur et canitur. 

Sunt igitur quidam festa trium lectionum quz 
simplicia vocamus, in quibus antiphonz feriales, 
tam ad Vesperas quam ad nocturnos dicuntur, 
capitula vero et hymni, et Laudes super unam 
antiphonam ad festum pertinentem cum antiphona 
ad Benedictus explicantur. In hujusmodi festis preces 
et prostrationes non dimittuntur. Si autem hujus- 
modi festa in Dominica vel in duplicibus octavis eve- 
nerint, flet de illis 34O tantum memoria, cum missa 
matutinali. 

De saneto Vincentio duplex festum simplex, id 
est tertie dignitatis. Ad Vesperas chorus regitur 
in cappis. Ant. Beatus vir, quz& imponitur majori 


post priorem. Psalmi de die. In omnibus duplicibus D 


estis regatur chorus, et adjuncto tertio responso- 
rium cantetur. Ant. Sacram hujus. Psal. Magnificat, 
bis imponitur antiphona priori,et tantumdem canitur. 

De conversione sancti Pauli medium festum agitur. 
Responsorium in cappis sericis sicut in omnibus me- 
dii festis, ad primas Vesperas Sancte Paule. Benedi- 
camus a duobus in cappis sericis dicitur. 

Solemnitas purifcationis beatz Marie celebra- 
tur ad similitudinem Epiphanie Domini. Post Ter- 
tiam cereis ante majus altare super tapetum honeste 
collocatis, veniens illuc prelatus alba, et stola, et 
cappa serica indutus primo 608 benedicat , ac 
deinde aqua benedicta aspergat. Tunc igitur pre- 
lato ad sedem suam in chorum reverso, sacrista 
cereos distribuat, incipiens a prelato et cseteris 
majoribus. Cum vero illuminari coeperint, przcen- 
tor antiphonam Lumen ad revelationem | incipiat , 


ACTA VETERA. 


Sacerdos in cappa incenset A φῃ cum versibus Nunc dimittis ter repetatur. 


186 


Item antiphona Ave, gratia plena tota in choro 


34] cantetur. Interim preparata processione, sta- 
tim ut antiphona Adorna thalamum incipitur, mo- 
veant, et per claustrum incedentes ante refectorium 
stalionem faciant, donec flnita antiphona Adorna, 
cantor B Responsum accepit Imponat, cum quo ante 
crucifixum venieutes * Hodie beata tires in pulpito 
cantent, deinde incepta a prelato antiphona Cum 
inducerent, in chorum redeant, sicque dicto versu 
Responsum accepit, et. collecta Exaudi, Domine, pul- 
setur classicum et missa inchoetur, omnis vero con- 
ventus donec praelatus ad altare veniat cereos in 
manibus tenent ; ipse etiam et ministri ad altare cum 
cereis procedant, quo postquam venerint, cereos cum 
eis vacaverint in manibus teneant, in choro autem 
qui voluerint coram se ponant. Offlcium : Suscepi- 
mus, Deus. Kyrie, Rer virginum a tribus non in cap- 


pis sericis propter distillationem cereorum, sed in 


cappis laneis, sicut prius in processione, solus pra- 
latus habet cappam sericam ; diaconus et subdiaco- 
nus non habent dalmaticam nec tunicam : habent 
tamen ad missam. Epistola in pulpito. Tractus, si 
dicendus est, a quatuor cantetur, qui simul incipiant 
et simul finiant , sed singulos versus bini et bini ca- 


nant Nunc dimittis, eodem modo tractus 342 in 
annuntiatione Dominica cantetur. Dum offertorium 
canitur primo ministri altaris cereos offerant, de- 
inde incipientes a senioribus de choro ordinate ve- 
niant et redeant. Secretarius concham juxta se cum 
aqua habeat, in qua susceptos cereos mergens ex- 
stinguat ne fumus inde procedat, prelati vero ce- 
reus, vel alterius qui pro eo missam celebrat, super 
altare positus usque ad finem missz non exstingua- 
tur. In refectorio lectio Postquam completi sunt. — 

In hac die et omnibus Dominicis usque in Palmis 
flat spatium inter gratias prandii et Nonam, in quo 


C spatio donec pulseiur ad Nonam, in' ecclesia Beatze 


Marie habeatur colloquium extra claustrum, simili- 
ter in festis novem lectionum usque ad Quinquage- 
simam, qua cantatur Esto mihi; in festis autem more 
octavarum idem spatium observatur, sed in claustro 
statim post capitulum more solito habetur collo- 
quium, et bis comeditur; czteris vero diebus omni- 
bus, et in precipuis festis si occurrant, usque in 
Palmis jejunatur. Abhinc tenentur servitores ad No- 
nam, nisi canonicam excusationem habeant, interesse. 

Hec festivitas, scilicet Puriflcatio, quando in 
prima Dominica Septuagesim:? occurrit, mutatur in 


crastinum, in duabus vero 343 sequentibus Domi- 
nicis occurrens non mutatur. ΝΕ 

Ad Vesperas antiphona Tecum principium, quam 
incipit hebdomadarius cantor dextri chori in cappa 
serica, etc. m Gaude, Maria, cantores adjuncto sibi 
precentore in cappa ad gallos cantent, omuia altaria 
Incensentur. Antiphona Cum inducerent, qu: bis 
imponitur priori a precentore, eL ter canitur Psal. 
Magnificat. 

Sequitur de S. Ansberto episcopo, de quo dicun- 
tur ad Vesperas et ad nocturnos antiphouz feriales 
ad diem pertinentes, cum capitulis unius episcopi et 
confessoris. Ad Magnificat ant. Similabo. Ad Laudes 
ant. Ecce sacerdos, etc. Ad. Benedictus ant. Sacerdos 
et pontifer. Similiter et ad Horas sequentes anti- 
phonz et capitula unius episcopi et confessoris ad 
singulas Horas pertinentia cum oratione de festo, 
precibus tamen et prostratione non intermissis; et 
quod de isto dicimus, omni tempore in quo prostra- 
tiones fiunt et preces dicuntur, de omnibus festis 
trium lectionum simplicium, qua dies suos habe- 
bunt, similiter observetur. un 

De Annuntiatione Dominica Duplex festum agitur. 
Ad Vesperas ant. Ave Maria. Psalmi de die. 


187 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


188 


De sancto Marco medium festum agitur, 344i À eat processio cum 347 cruce et ceroferarils ad ec- 


quod festum si in aliqua Dominica post octavam 
Pasche evenerit, totum flet de festo, cum memoria 
de Dominica et missa matulinali, et in crastinum 
pnocessio et jejunium ; si in ipsis octavis Pasche, 
processio in illo anno ex toto dimittitur, festum vero 
post octavas Paschze cum primis Vesperis celebratur. 

Ad missam, Officium Protexisti, etc. Post Sextam 
dum fratres ín dormitorium cappas induere propter 
processionem perrexerint, secretarius unum de ma- 
joribus signis ter modicum pulset; deinde post pau- 
lulum cunctís in chorum reversis, primo a cantore 
antiphona Ezsurge, Domine, imponatur. Hebdoma- 
darius, sicut est in cappa sua, asperso principali 
altari, conventum etiam ordine consueto aspergat, 
postea dicat versum Ostende nobis, Domine, miseri- 
cordiam (uam. Dominus vobiscum, et orationem de 
jejunio. Tunc ordinata processione incipiat cantor 
antiphonam 7n» nomine Domini, et alias antiphonas, 
quantum opus fuerit, usque ad introitum ecclesid 
Sancti Joannis. In introitu ecclesie predicte, wy [π- 
ter natos mulierum. Interim sacerdos et ministri ad 
missam se velociter praeparent celebrandam. Finito 
responsorio dicat sacerdos versum Fuit homo mis- 


sus, et. orationem Prasta, quesumus, 345 omnipo- 
tens Deus, ut. familia. Officium Exaudivit de templo. 
Oratio Presta, quesumus. De S. Joanne fiat me- 
moria csm oratione predicta, de omnibus sanctis 
memoria cum oratione Concede, quesumus, etc. Ad 
hanc missam omnia qus ibi ad servitium sunt ne- 
cessaria secretarii provisione illuc debent esse ante 
delata. Expleta missa statim duo fratres in medio 
stantes lítaniam incipiant : Domine, defende nos. In- 
terim sacerdos et ministri se expedientes in ordinem 
suum redeant. Cantores cum pronuntiaverint : San- 
cte Joannes Baplista, ora pro nobis, redeat processio, 
litania vero secundum quantitatem itineris produca- 


clesiam Sancti Joannis cum capsa beati Laudi. In 
motu processionis incipiat cantor s Ὁ iur, cum 
versu et Gloria. In introitu ecclesie Sancti Joannis 
r Inter nalos. Finito responsorio prior Vesperas in« 
cipiat, que dicuntur eodem modo quo supra. Scien- 
dum quod corpus beati Laudi debet ibi morari usque 
post crastinas Vesperas, et debet continue coram 
capsa ardere cereus a presbytero ejusdem 6001 65:8 
praeparatus. Dictis Vesperis conventus nihil cantando 
revertitur. Post Completorium, facto brevi intervallo 
pulsetur classicum ad Matutinum. Invitatorium ἃ 
quatuor, et caetera sicut in Trinitate. Omnes anti- 
phone cum pneumate finiantur. Homilia in cappa 
serica legatur, et nona lectio similiter in cappa can- 
delabris presentibus. Ad Laudes, ad Benedictus ant. 
Apertum est ter canitur, primo usque Et prophetavit 
dicens. Psal. Benediclus, incipitur, bis imponitur 
priori. Processio ad altare. 

Missa matutinalis ad altare Sancti Joannis de ipso 
flat. Officium Justus ut palma. Oratio Concede, qu&- 
sumus. Epistola Factum est verbum Domini ad me, 
dicens. Graduale Justus ut palma. Alleluia, Tu puer. 
Evangelium Dixit Zacharias ad angelum. Offertorium 


In virtute, Communio Posuisti, Domine. 348 Ad 
Tertiam, ant. Innuebant, etc. Quacumque die evene- 
rit, processio flat in cappis sericis. Ad missam Offi- 
cium De ventre. γα, Cunctipolens. Oratio Deus, 
qui presenlem, Epistola, Audite, insule in pulpito ; 
graduale Priusquam (6 formarem. Alleluia, Inter na- 
tos. Evangelium Elisabelh impletum est. Offertorlum 
Justus ad palma. Communio Tu puer. 

Post Vesperas ad ecclesiam Sancti Joannis nihil 
cantando processio gradiatur, ibique a duobus capsa 
cum corpore sancto sumpta, statim cantor incipiat 
& O vere spiriuale, cum versu et Gloria. In introitu 
ecclesie O beate presul, Laude. Y Ora pro nobis. 


tur vel brevietur. Qui eam przcinunt in medio con- C Oratio, Da, quesumus, omnipotens. 


ventu simul incedant. Finita litania, ad gradus 
chori dicat sacerdos ἡ Vor letitie, οἱ orationem 
Clamantes ad. (e, Domine. Tunc depositis cappis pul- 
setur ad Nonam. In refectorio lectio Quis vestrum 
habebit amicum. Notandum quod, quando hoc festum 
infra hebdomadam paschalem evenerit, differtur ejus 
servitium usque in feriam post Quasimodo ; proces- 
sio vero ipso die quo festum evenerit celebratur hoc 
modo. Ordinata processione statim duo ad gradus 
incipiant Saive, festa dies, conventus per singulos 


versus repetat nunc Salve, nunc Qua Deus, 346 ita 
cantando procedant ad ecclesiam Sancti Joannis. In 
introitu ecclesie m Inter natos, cum versu Fuit 
hemo, et oratione Presta, quesumus, et tunc ibidem 
missa non celebratur, sed facto qualicunque inter- 
vallo, ordinata processione cantores in redeundo, 
ubi prius flnierant, incipientes, residuum versuum, 


In festo S. Eusebii confessoris, ad Matutinum tres 
lectiones. Hac die in capitulo [leg., capitulum] sicut 
in vigilia Natalis Domini honeste debet preparari ; 
pronuntiante lectore Dormitio sancte Marie, omnes 
in terram se prosternant, recordantes et secum per- 
tractantes quanta bona per hanc gloriosam Virginem 
accepimus. Post aliquantulum spatium, dato signo a 
pralato surgant, ct lector quz restant prosequatur ; 
postea legatur lectio de Evangelio Exztollens vocem 
qu&dam mulier. In fine vero capituli, tam hujus diei 
quam octo subsequentium, dicatur psalmus Laudate 
340 Dominum, omnes gentes, exinde vigilia cum 
magno gaudio celebretur, prostrationes, psalmi fa- 
miliares intermittuntur. Sequentes Hore de ipsa 
Virgine dicantur, etiamsi Dominica sit, cum collecta 
de vigilia. Ad missam Officium Salve, sancta Parens. 
Graduale Benedicta, ad Gradus in cappis sericis a 


quantum opus fuerit, prosequuntur, quibus in cho- p duobus cantetur ; si Dominica fuerit, Alleluia, Post 


rum reversis sacerdos ad gradus dicat versum Voz 
letitie. Oratio Presta, quesumus. 

De apostolis Philippo et Jacobo, ad secundas Ve- 
speras ant. Domine, etc. Post Vesperas incepto an- 
tiphona Cruz fidelis, cum processione ad crucifixum 
exeant, indeque cum antiphona de martyribus, Filie 
Jerusalem, in chorum redeant. In Laudibus proces- 
sio ad crucifixum, in reditu de martyribus memoria 
Luz perpetua, etc. 

De S. Joanne Baptista duplex festum prima digni- 
tatis. Ad Vesperas ant. Descendit. Psalmi de die. 
Antiphona Ingresso bis imponitur et ter canitur. 
Psal. Magnificat in utrisque Vesperis, Matutinis , 
processione claustrali, e£ pneumatibus per singulas 
antiphonas eodem modo fit sicut in Trinitate. Incor- 
tinatur altare Sancti Joannis, et Juncatur. In primis 
Vesperis non fit processio ad àltare. Post Vesperas 


parium , similiter in cappis a tribus. Sequentia, 
Credo et praefatio [scilicet , propria] non dicantur. 
Evangelium Factum est, cum loqueretur, cum cereis 
et incenso ; in fine misse nullum signum pulsetur, 
sed post breve intervallum duo de majoribus signis 
ad Nonam. In refectorio lectio Factum est, cum lo- 
queretur. 

Hec solemnitas ad similitudinem Natalis Domini 
debet celebrari. Ad Vesperas ant. Toía pulchra es. 
Psal. Laudate, pueri, Dominum, etc. Omnes antl- 
phone ad Vesperas, Matutinum , et Laudes pneu- 
matice finiuntur. Antiphona Ascendii Christus bis 
imponitur a precentore prelato, et ter canitur, 
omnia altaria incensantur. 

Ad Matutinum primo omnia signa in classicum 
pulsentur. Invitatorium a quatuor in cappis. Homi- 
la in cappa serica legatur. 


189 ACTA VETERA. 190 


MéProcessio in cappis agitur. Ad missam Officium A sione capsa beati Laudi post conventum honorifice a 
Gaudeamus. Kyrie, Rex virginum. 350 Epistola in duobus bajulis in cappis sericis cum duobus cerofe- 
pulpito legatur, etc. In refectorio lectio Intramt — rariis, aliis 35:3 vero duobus ante crucem przceden- 
Jesus, deinde Sermones de eodein festo. Per octavas tibus cum thuriferario, debet deportari. In statione 
Cogitis me, o Paula, etc. ecclesiae responsorium : O vere, quatuor in cappis se- 

e sancto Bartholomeo medium festum. Ad pri- ricis in pulpito dicant Y Te tutore. Ad introitum chori 
mas Vesperas ant. Estole forles. Psalmi de die. Ο beate presul Laude. Ad missam Officium Slatuit 
Notandum quod hac die ad Vesperas, et in crasti- Pneuma, Kyrie, Deus creator. Gloria in excelsis, cum 
num ad missam septem de canonicis nostris apud prosa O gloria sanctorum. Oratio Deus, qui αὐ deco- 
Sanctum Audoenum cum processione beate Marie  rundam. Epistola Ecce sacerdos. Graduale, Domine 
tenentur ex consuetudine proficisci. Nihilominus  prevenisti, a tribus in pulpito cantetur. Alleluia, 
ad Vesperas nostras de S. Audoeno facimus me- Salve, gemma. Sequentia Alma cohors. ]n refectorio 


moriam cum hac antiphona: Suscipe nosira. 

De sancto Augustino duplex festum prime digni- 
tatis ad Vesperas Letare, maler. Psalmi de die. 
Antiphona Adest dies, bis imponitur, et ter canitur. 
Omnia altaria incensantur. Psal. Magnificat. A tri- 
bus Benedicamus. 

Processio in cappis sericis agitur. In pulpito prosa 
a tribus cantetur cum Patribus. Ad missam Officium 
Iu medio Ecclesie, Kyrie, Cunclipoleus. Epistola in 
pulpito legatur. etc. In refectorio lectio Beatus Au- 
guslinus ex provincia, elc. 

Ad Vesperas antiphona Post mortem, etc. ant. 
Hodie gloriosus, ter canitur. Psal. Magnificat. Be- 
sedicamus. Postea tres alii in cappis 35| rubeis 
incipiunt ad gradus responsorium /nter natos, pro- 
cessio ad altare. Cantatur versus Fuit homo, ver- 


vita S. Laudi, postea sermo Dominus et Salvator 
nosler, fratres charissimi. Ad Vesperas ant. Beatus 
Laudus, etc. Responsorium O lucris, octo, vel plus 
vel minus ad voluntatem pr:ecentoris, cantant in 
crcuitu. De sancto Matthzso memoria. 

In octava S. Laudi duplex festum tertiz dignitatis 
Unus cereus debet ardere super altare ante corpus 
sancti Laudi ad utrasque Vesperas et Matutinum. 

De sanctis confessoribus Remigio (1 Octob. ), Ger- 
mano et Vedasto tres lectiones. Ab hac die usque ad 


Pascha somnus meridianus intermittitur. Ab hac die 


usque ad Kalendas Novembris, nisi festum novem lec- 
tionum, vel festum more octava celebretur, immediate 
ost gratiass Nona decantetur. In novem 354 vere 
ectionibus extra claustrum collocutorium fratres post 
prandium donec pulsetur ad Nonam, usque ad festum 


siculus dicitur ab ultimo dextri chori in cappa omnium Sanctorum, habere debent. Ad Nonam servi- 
Gloria et honore. Benedicamus Domino. tores mens:* debent, si commode valeant, interesse. 

In nativitate sancte Mariz virginis duplex festum In translatione S. Augustini medium festum. Ad 
secunde dignitatis, ad Vesperas antiphona : C«- Vesperas ant. Letare. Psalmi de die. Processio fit 
lesie beneficium, etc. Missa matutinalis de S. Adria- δα altare quod est commune S. Augustini et S. Nicolai. 
no, nisi Dominica fuerit. Hac die processio non In reditu, de martyribus memoria Gaudent in celis. 
agilur in cappis sericis. Ad magnam missam Offü- Ad Matutinum, sicut in alia solemnitate, servata 
cium Gaudeamus. Epistola Ego quasi vitis in pul- proprietatemediifesti, ita tamen quod medizlectiones 


pito legatur. Evangelium Liber generationis, etc. 

Exaltatio sanctz: crucis, medium festum ita 
tamen quod nonum responsorium sit duplex. Ad 
Vesperas et Laudes processio fit ad altare. In red- 
itu de martyribus Cornelio et Cypriano memoria 
Isli sunt sancti. 

In solemnitate S. Laudi triplex festum.agitur. Ad 
Vesperas in circuitu chori duodecim cerei accen- 
dantur, prater candelabrum et aliud solitum 1ὺ- 
minare. Antiphona In laudem Christi, psalmi de 
die. Cantores hebdomadarii in cappis sericis cho- 
rum regant. Omnes antiphonae tam diurna quam 
nocturne cum pneumate flniantur. Capitulum in 
cappa serica a prwlato dicatur. Responsorium O 
lur mundi 352 a tribus de senioribus in cappis 
sericis cantetur. Antiphona Voto, voce, bis imponi- 
tur et ter canitur. Psal. Magnificat. Altare majus 
cum duobus thuribulis incensetur. 

Ad Matutinum classicum primo pulsetur. Invi- 


et media responsoria fiant de martyribus. In Laudibus 
processio ad altare, in reditu de martyribus memoria 
Cum audieritis. , 

In dedicatione ecclesiz triplex festum. Ad Vespe- 
ras ant. Architecius, etc. Omnes antiphone, tam 
diurne quam nocturne, prima die cum pneumate 
finiuntur. Antiphona Sanctificavit Dominus, ter cani- 
tur. Psal. Magnificat. Altare majus et altare matuti- 
nale tantummodo  incensantur. Post Benedicamus 
processio agitur ad duodecim cruces qua sunt in 
ecclesia depict:, et debent in singulis quinque cerei 

., Singuli] accendi ad singulas processiones, videli- 
icet ad Vesperas et Matutinum. Ad processionem 5 


Terribilis 355 est locus, cum versu, et Gloria, si 
opus fuerit in precedendo praelatus debet singulas 
cruces cum altaribus incensare. In choro * Beati qui 
habitant. Oratio Annue, quesumus, Domine. 

Ante Matutinum pulsetur classicum, Homilia in 
cappa serica legatur. In Laudibus processio fiat sicut 


tatorium. Unum et verum Deum, a quatuor in cap- D post Vesperas. In capitulo lectio Egressus Jesus per- 


pis sericis cantetur. Tertium responsoriorum O lur 
mundi, a tribus in cappis sericis cantetur. Sextum 
O were, ἃ tribus in cappis sericis, scilicet priore 
et duobus senioribus. In tertio nocturno homilia in 
cappa serica legatur; responsorium nonum O lucris 
gaudens, a quatuor in cappis sericis agatur, et ite- 
ratur. In Laudibus ad Benedictus antiphona Quasi 
luna, bis imponitur et ter canitur, omnia altaria 
incensantur. In capitulo lectio Videte, vigilate. In 
fine capituli per totas octavas dicatur : psalmus 
Laudate Dominum, ownes genles. Post capitulum 
pulsetur ad processionem. 

Notandum si festum sancti Laudi feria rv vel v1, 
vel Sabbato evenerit, fiat jejunium Quatuor Tem- 
porum in hebdomada precedenti (53). 

Processio in cappis agitur sericis, in qua proces« 

(63) In festo paironi non jejunabant. 


ambulabat Jericho; postea solemniter pulsetur ad 
processionem, processio in cappis sericis agalur. E 
Terribilis. 1n statione p Ecce tabernaculum, in pulpito 
a tribus cantetur versus Si quis. Ad missam, Officium 
Terribilis est locus isle, etc. 1n refectorio lectio 
Egressus Jesus. 

Per octavam ad Horas et ad missam flat servitium 
in modum medii festi. Alleluia in cappis sericis 
decantetur; ministri altaris tunica et dalmatica ves- 
tiantur. In refectorio sermones de festo, quantum 
possunt sufficere. 

De sancto Mellono fitduplex festum tertiz dignitatis. 

De sancto Romano medium festum agitur; ad 
Vesperas ant. Similabo. Psalmi de die. 

De sancto Fromondo martyre duplex festum. Ad 


utrasque Vesperas et Matutinum 356 cereus ardeat 
coram feretro. Ad Vesperas ant. Beatus vir. Psalmi 


191 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 192 


de die. Si Dominica fuerit ad processionem dicatur A capitulum Verba mea. Sicut solitum est post capitulum 


responsorium Gloria et honore; in qua processione 
debet capsa beati Fromondi deportari et duo cerei 
juxta feretrum. 

De Omnibus Sanctis triplex festum agitur. Omnes 
antiphonz cum pneumate finiantur. Ante Matutinum 
omina signa in classicum pulsentur. Prima lectio 
in cappa serica a praelato legatur, secunda a sub- 
priore non in cappa serica, cetere a senioribus 
sicut sunt in ordine constituti. In hac festivitate non 
pronuntiatur Evangelium, sed septima lectio sic inci- 
pitur : Christi sacerdotibus. Octavam lectionem legit 
unus de junioribus; ad Nonam vero lectionem ponitur 
unus de sacerdotibus, quz in cappa serica legi debet 
Responsorium primum quatuor in cappis sericis decan- 
tant Summe Trinitati y Prostel nobis. Gloria Patri, 
reincipitur Summe Trinitati. Responsorium secundum 
prelatus cum duobus aliis similiter in cappis sericis. 
Cetera responsoria duo et duo cantant. sed non in 
cappis sericis; y nonum Concede nobis a tribus in 
cappis sericis. Ad processionem Q5 7 & Concede, y 
Adjuvent a tribus in pulpito cantetur. Officium 
Gaudeamus. Epistola in pulpito legitur. In refectorio 
lectio Videns Jesus turbas. 

A Kalendis Novembris usque ad Purificationem 
beatz Marie statim post gratias redditas, premisso 
Pater noster, quando bis comeditur cantatur Nona. 

Ad Vesperas ant. Salvator mundi ter canitur Psal. 
Magnificat. Post Vesperas in memoriam fidelium 
defunctorum festivius solito aguntur Vespere ita : 
Primam antiphonam incipiat przcentor, ezeteras can- 
tores hebdomadarii, psalmi sedendo cantentur, quia. 
Si statio teneretur et si antiphon: deferrentur, ita 
essent du: Vespere in conventu, quod nunquam fit 
Ant. Placebo, psal. Dileri. Hoc addito quod in fine 
cujuslibet psalmi] Requiem «eternam dicatur, etc. 
Psal. Magnificat, in fine Kyrie, eleison ter cum cantu, 


quandiu etc., una tantum collecta : Fidelium Deus, etc. αὶ 


Requiescant in pace. Qua finita classicum aliquandiu 
pulsetur, interim conventu in choro exspectante. 

In crastinum totum Servitium fiat pro defunctis in 
modum duplicis festi tertize dignitatis. Ad Matutinum 
pulsentur signa duo et duo. Pulsato classico, preemisso 
Pater nosler, et facto sonitu a prolato cantor hebdo- 


madarius 358 dextri chori deferat primam antipho- 
nam przlato per chorum extratormas, ceterz majori- 
bus deferantur, in fine cujuslibet psalmi, et etiani ad 
omnes Horas Requiem  &lernam dicatur loco Gloria 
Patri. Ant. Dirige. Psal. Verba mea, etc. 3 A porta 
inferi. Lectiones ad leetricum extra chorum legantur 
et sumantur de Epistola beati Pauli I ad Corinthios 
in flne : Si autem Christus predicatur, etc. Lectiones 
sine Jube et sine Tu autem. Nonum responsorium 
Libera me, Domine, a tribus cantetur. In fine dicat 
przlatus Requiescant in pace, et responso Amen sileant 
omnes. Interim pulsetur classicum aliquandiu con- 


pulsetur ad processionem, deinde ad revestiendum 
post cum revestiti fuerint ad Tertiam. 


Finita Tertia, et preparata processione cum aqua 


benedicta, cruce, cereis, et thuribulo, 359 ἱπάυϊο 
etiam praelato, et ministris albis paratis, cantore inci- 
piente zy Credo quod Redemptor, exeat processio per dex- 
tram crucem ecclesie, praelatus aspergat tumulos de- 
functorum. Interim conventu in basilica ordinate exs- 
pectanteet cantante responsoria historizx,scilicet Credo 
quod Redemplor, etc., quantum opus fuerit, exeat 
prelatus cum ministris et cruce, et cereis, et aqua 
benedicta in commune coemeterium parochianorum 
et ibi circumquaque aquam benedictam aspergat; 
deinde regresso przlato procedat tota processio per 
claustrum, ipso prefato similiter aquam benedictam 
aspergente, quo transeunte cum ministris in cceme- 
terium fratrum, conventus ante capitulum in ordine 


p suo stans predicta responsoria finiat, quibus flnitis 


dicatur Kyrie, eleison ter cum cantu, praelatus dicat : 
Et ne nos, etc. Deus, venie largitor. Deus, cujus mise- 
ratione. In fine Requiescant in pace. Amen. Postea cum 
septem psalmis sine Gloria Pairi in chorum redeat 
conventus, pelatus cum ministris in revestiarium. In 
septem psalmorum dicatur Requiem «ternam, Kyrie 
eleison ter sine cantu, iterum cum predictis precibus 
dicatur oratio  Absolve; deinde pulsato classico 
missa pro fidelibus ad majus altare solemniter cele- 


bretur, Diaconus habeat 36O dalmaticam, subdia- 
conus tunicam, cantores hebdomadarii chorum regant 
cum praecentore. Officium Requiem eternam. Psal. Te 
decel, iterum Requiem  c&ternam, loco Gloria Patri 
dicatur versus Exaudi orationem, etc. Iterum Aequiem 
eternam. Una tantum oratio, scilicet Fidelium Epistola 
Facta est super me manus Domini Graduale.Si ambulem, 
a duobus ad gradus in cappis sericis cantetur, et 
reincipiatur. Tractus De profundis, totus a tribus in 
cappis sericis cantetur. Evangelium Sicut Pater suscitat 
Offertorium Domine Jesu Christe. Sacerdos Hostias, etc. 
Communio Lux eterna, Requiem eternam. In flne nul- 
lum signum pulsetur. Ad Nonam post gratias redditas. 
Notandum quod si festivitas Omnium Sanctorum 
in Sabbato occurrerit, officium fidelium usque in 
secundam feriam sequentem penitus reservatur co 
modo quo"supra dictum est celebrandum; in Sabbato 
vero ad Vesperas, hoc est, iu festivitate Omnium 
Sanctorum fiat memoria de Dominica tantum. 


De S. Rumphario duplex festum secundz dignitatis. 
Ad Vesperas antiphona Similabo eum et ali: antipho- 
ne cum psalmis de die; et omnia alia in hymnis, 
antiphonis, psalmis et responsoriis, sicut in festo 


361 S. Laudi, excepto quod in hac festivitate omnes 
antiphon: non finiuntur cum pneumate. Sciendum 
etiam quod unus cereus ab initio primarum Vespera- 
rum usque ad finem secundarum ante capsam beati 


ventu in choro exspectante. Finito classico prxlatus D Rumpharii continue debet ardere. In capitulo lecto : 


incipiat antiphonam a cantore hebdomadario sibi 
delatam, Exzsullabunt, etc. Ad Primam et ad omnes 
Horas hebdomadarius majoris misse incipiat antit 
phonam loco Deus, in adjutorium. In capitulo omni- 

ant sicut solitum est, lectio Tempus quod inter homi- 
nis mortem, sine Jube et sine Tu aulem, legatur. In fine 


Homo quidam peregre. Processio agatur cum capsa 
beati Rumpharii, sed non in cappis sericis. Ad pro- 
cessionem ἣν Sint lumbi, duo cerei juxta capsam depor- 
tentur si affuerint pueri; * Vigilate in pulpito a tribus 
decantetur. Ad missam, officium Siatuit, etc. Epistola 
in pulpito legatur. 





INCERTI AUCTORIS 
EXPOSITIO. SUPER. CANONEM  MISS/E 


Secundum Amalarium [ms. Alarium] 
- (Ex Veteri ms. codice Bigoliano.) 


Dominus vobiscum. Salutat sacerdos populum orat 
ut Dominus sit cum illo. Ef cum sptritu iuo Res- 


ponsio populi atque oratio, ut sicut sacerdos oravit 
ut Dominus esset cum populo, et populus orat quod 


193 


ACTA VETERA. 


104 


Dominus sit cum spiritu sacerdotis. Dicit sacerdos A uterum ejus, et conceptus est dc Spiritu sancto 


Orale, fratres. Rogat 962. omnes orare ut oratio 
ejus exaudiatur. Et. quando dicit Per Dominum nos- 
irum Jesum Christum Filium tuum, ad Dominum 
Patrem orat sacerdos ut per Filium suum qui Dominus 
noster est xqualiter sicut Pater, oratio perficiatur. 
Cum dicit: Qui tecum vivit et regnat in unitale Spiritus 
sancti Deus, vult populum credere et intelligere quod 
Filius cum Patre suo ab initio sine fine et regnat et 
vivit, et Deus est, sicut Pater Deus est, et una potestas 
est Spiritus sancti cum Patre et Filio, atque una sub- 
stantia, et in omnibus unitas deitalis. Per omnia secula 
seculorum, id est ut Filius cum Patre in unitate 
Spiritus sancti, sicut ante omnia secula in deitate 
vixit et fuit, ita in praesenti seculo, atque in futuro 
ubi justi cum angelis permanebunt et injusti cum dia- 
bolo cruciabuntur, credatur qualiter vivere cum 
Patre et Spiritu sancto, et nullo fine concludit. Amen 
confirmatio orationis est a populo, et in nostra lingua 
intelligi potest, quasi omnes dicant : Ut ita flat sicut 
sacerdos oravit; sed propria ejus interpretatio, vere 
sive fideliter. Sursum corda. Admonet sacerdos popu- 
lum ut sursum, id est super semetipsum, ad Dominum 
omnipotentem corda leventur, et fideliter oretur quod 
desursum eis veniat auxilium a Deo coelesti a quo 


369. creati sunt. Habemus ad. Dominum, responsio 
est populi, quod sicut sacerdos jussit eos sursum 
corda tenere, profitentur. Gratias agamus Domino Deo 
nostro. Sacerdos gratias agit Deo juxta professionem 
populi qui confessus est ad Dominum se esse intentum 
Dignum. et justum est. Populus cum sacerdote simul 
gratias agit Deo, quia digna et justa oratio est Deo 
gratias referre quia ab ipso omnia bona suscipimus. 
Vere dignum el justum est, equum et salutare. Com- 
mendat sacerdos orationem vel professionem populi, 
et dicit quod vere dignum et justum est Deo gratias 
referre, et quod equum est, hoc est rectum est sive 


365 et natus est de María Virgine. Nam in Veteri 
Testamento sacerdotes et reges ungebantur, et ideo 
christi dicebantur, quia uncti erant unctione tempo- 
rali. Iste Christus per quem Patri gratias agimus 
eternaliter Christus est, et cum Patre zternus est 
Deus; et per ipsum redempti sumus, et ipse Domi- 
nus noster est qui dominatur in nobis. Per 

majesialem tuam laudant angeli. Per ipsum Christum 
nos gratias agimus Patri, majestatem Patris laudant 
angeli, quia ipse zequalis est Patri in divinitate. Ma- 
jestas quasi major potestas, quia major est potestas 
Dei quam hominum. Dei majestatem per Christum 
laudant angeli, quia Christus cum Patre creavit an- 
gelos; angelus enim Grece munlius interpretatur ; 
angelus nomen est officii non nature, quia annun- 
liat, sed naturaliter spiritus est. Adorant, lztantur 
angeli de pra:cone humani generis, et laudant Crea- 
torem suum per duplum et simplum ter. Mors nam- 
que nostra dupla est, id est, anims et corporis ; sed 
angeli laudant quia simpla morte Christi dupla mors 
nostra liberata est. Resurrectio vero nostra similiter 
dupla est anime et corporis; anime, quando in- 
fidelitate ad fidelitatem surgit; corporis, quando de 
pulvere reparabitur in incorruptionem. Laudant an- 


geli. 366 quia per simplam Christi resurrectionem 
donabitur nobis dupla resurrectio. Laudant tertio 
angeli, quia non solum Christi morte nos de morte 
liberati sumus, sed ejus resurrectione resurgemus in 
novissimo die. Adorant dominationes, majestatem Dei 
Patris per Filium laudant et adorant dominationes. 
Dominationes, ordo angelorum decimus cecidit (53*) ; 
et versus est per superbiam in infernum, vel dia- 
bolum. Novem autem permanserunt in sanctitate sua; 
hec sunt nomina eorum : angeli, archangeli, virtu- 
tes, principatus, potestates, throni, dominationes, che- 
rubim et seraphim. Istarum duarum virtutum nomina 


zquale Salvatori, vel salute plenum ut ei gratias (: sunt Latina [ἰ., Hebrza]. Cherubim plenitudo scientie 
referamus qui nobis salutem dedit :iternam : Nos tibi interpretatur ; seraphim, incendium. Catera nomina 
semper οἱ ubique gratias agere, conversus ad Dominum supradictorum ordinum sunt Latina (add. et Grzca], 
post confessionem populi, quasiad praesentem loquitur ut angelorum et archangelorum ; angeli nuntii, ar- 
quia in presentia Domini semper sumus et ipse videt  changeli excelsi nuntii dicuntur. Gregorius autem 
cogitationes nostras. Et dicit sacerdos tam de se papa Romanus in homilia sua super lectionem evan- 
quam de populo; Nos tibi semper, hoc est, omni tem- — gelicam (homil. 34) [adde ubi] ait: Erant appropin- 
pore. Et ubique, id est, in omni loco, gratias agere.  quantes ad Jesum publicani et peccatores ut. audirent 
Domine, quia Dominator es omnium, et sub tua domi- illum (Luc. xv, 1), plenissime de przedictis ordinibus 
natione sunt omnia. Sancte, tu qui sanctus es, et per exposuit. Nos vero ad propositum ordinem redea- 
quem omnia sancta, quia omnia bona creasti. Pater, mus. Tremunt potestates : De supradictis ordinibus 
Grece dicitur πατῇῆρ, et Latine Genitor, quia 364 dicit; non ideo dicit quia supradicti ordines corpo- 
ipse genuit Filium sine ulla coinquinatione seu cor- Tales sint, sed nostro more dicit, quia tremere ac- 
ruptione. Pater Latine a paterno dicitur, hoc est, timere 367 ante dominos nostros solemus (ms., so- 
perpetrando, quod esta perficiendo vel adjuvando, lebamus|]; sed ideo dicit tremere ac timere, ut nos 
quia ipse perficit omnia qua facta sunt, et adjuvat intelligamus omnia celestia, terrestria et infernalia 


omnia qua: adjuta sunt, et voluit nos fllios suos fleri 
adoptivos per sanctificationem qua ipse sanctificavit 
nos. Omnipolens, qui omnia potest,. ideo Omnipo- 
tens dicitur, et non est impossibile apud Deum 


ante conspectum divina majestatis tremere ac 
timere. Celi celorumque virtutes : Ipsi celi jussioni 
divin:? obediunt, quia se ostendere serenos vel nubi- 
[0505 non habent potestatem. Coli coelorum virtutes 


omne verbum. /Eterne Deus, hoc est, eternum, et sunt supradicti ordinis angelorum, sicut Gregorius 
perpetuum, et temporale. /Eternum est quod ini- in homilia sua super evangelicam lectionem /homil. 1) 
tium non habuit, nec finem habebit, quod semper Erunt signa in sole, et luna, et stellis (Luc. xx, 22), 
fuit, et est, οἱ erit. Perpetuum est quod esse cepit testatur. Ac beata seraphim : De seraphim namque 
et finem non habebit. Temporale est quod initium — supradictum est. Socia excsultatione  concelebrant. 
habuit et finem habebit; et ideo dicitur hic. eterne Omnes predicti ordines majestatem Patris per Chri- 
Deus quia solus sternus est, nec ccpit esse, nec stum cuncta exsultatione equaliter concelebrant ; 
desinit esse, sed est semper Deus; a diligendo Cum quibus et nostras voces ul. admilti jubeas depre- 
dicitur Deus, quia omnia diligit et gubernat quz camur: Cum quibus est hec supplicatio nostra, ut 
creavit, Et aliter Deus a divinando dicitur, quia ipse coelestis Pater per Christum Filium suum, per 
divinus est et omnia scit, οἱ omnia dividit, prout quem nos gratias agimus, dignetur admittere voces 


vult. Per Chrisium Dominum nostrum. — Christus 
Grece, unctus dicitur Latine. Hic Christus ante 
omnia initia a tempore venerabiliter genitus est. 
Tempore quo placuit ei Spiritus sanctus venit 
ín Mariam virginem, et unxit unctione divina 


nostras et jungere vocibus predictorum ordinum 

(635) Quidam cum S. Joanne Damasc. angelos ex 
infimo tantum ordine cecidisse sentiunt, sed ordinem 
eorum decimum non agnoscunt. Vide S. Thom. 1 p., 
q. 63. 


195 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


196 


angelorum. Supplioi confessione dicentes, hoc est, A quibus offeruntur indicat, in primis offerre debent, 


humili confessione. Quid humilius confiteri ? quam 
nosmetipsos eterno Patri per Filium zternum com- 
mendare, et de nostra conscientia, sive bonitate 
nihil presumere? et juxta voces angelicas eum sem- 
per incessanter credere et preedicare, dicentes, San- 


cius 368 sanclus, sanctus. Joannes evangelista in 
Apocalypsi scripsit se vidisse ante thronum Dei et 
agni viginti quatuor seniores, et quatuor animalia 
astantia, et incessanter dicentia ; Sanctus, sanclus , 
sanctus, etc. (cap. 1v). Ideo dicitur tribus vicibus 
Sanctus, ut significaretur Pater sanctus, Filius san- 
ctus, Spiritus Patris et Filii sanctus. Sed quamvis 
tripliciter [ ms., dupliciter] dicatur Sanctus, non 
tamen dicitur plurali numero Sanctus, Sed quamvis 
una sanctitas in iis tribus personis, et una zeternitas 
intelligatur. Dominus Deus sabbaoth. Sabbaoth a 
multis solet interpretari omnipotens, a multis vero 
exercituum Dominus Deus, ut ipse omnes exercitus 
angelorum atque hominum disponeret. Pleni suni 
cceli el terra gloria tua, Hosanna in ezcelsis. Quo- 
modo nunc dicitur corrupte Hosanna, cum ante 
dicebatur Hosyanna. Osy interjectio est laudantís 
[ms., laudis] sive magnificantis ; anna salvifica ; sed 
corrupte dicitur Hosanna, et intelligi potest salvifica, 
vel salvum fac ; in excelsis, id est in altis Benedictus 
ui venil in nomine Domini (Matth. xxi, 9; Marc. x1, 9). 
uando Christus venit Jerusalem descendens de 
monte Oliveti, tunc filii Israel clamaverunt, dicen- 
tes: benedicius qui venil iu nomine Domini (Joan. 
xu, 13) ; sed quid significavit ille adventus Christi 
Jerusalem, nisi futuram resurrectionem , 369 
quando futurus erit judicare vivos et mortuos, et 
apparuerit nobis in eadem carne qua pro nobis pas- 
sus est ἢ Et tunc ἐπ nomine Jesu omne genu [lectatur 
celestium, terrestrium et. infernorum (Philip. τι, 10), 
et csetera qua dixit Apostolus. 


Canon missa. 


Te igitur, clementissime Pater. Te clare, id est, 
clementissime Pater, Clemens dicitur, quasi clara 
mens, sive abundans, sive clarissimus est mente, 
et misericordissimus corde Pater. Non ideo eum 
dicimus clementem et misericordem quod mem- 
bris corporeis, vel corde, aut mente sit compositus 
sicut homo, sed ideo clementem ct miu.-ricordem 
elamamus, ut illam clamemus clementiam, et mise- 
ricordiam super nos ab ipso sentiamus, et intelliga- 
mus, unde Salvatori gratias debeamus. Per Jesum 
Christum Filium tuum. Jesus Grece, Latine salva- 
tor sive salutaris dicitur. Salvator eo quod salvat 
populum suum a peccatis eorum ; ideo salvat a pec- 
catis, quia potestatem habet in terra dimittendi pec- 
cata salutaris ideo dicitur, quia salutem nobis dedit, 
ut si precepta ejus servamus, vitam z«ternam capere 
valeamus. Filium iuum Dominum nostrum: Filium 
suum unigenitum, quia ipse est unigenitus ex 


substantia 3970 Patris, nos autem adoptivi filii 
sumus peripsum qui unigenitus est, a Patre pro- 
cedens, Patri coeternus, et ideo per eum Patrem 
petere debemus, dicentes: Suppüces te rogamus 
el pelimus. Supplices, id est, humiles, uii accepta 
habeas et benedicas hgc dona, hec munera, 
hec sancta sacrificia illibata Dona sunt, quod vo- 
luntate dantur, Munera suut, qua in aliquo munere 
vel mercede offeruntur, Deo ut peccata dimittantur. 
Illibata, id est immaculata et ab omni livore mali- 
tiw alienata. Tunc dona sunt et sacrificia illibata 
quanto absque scandalorum maculis sunt offerta, et 
justo sunt labore acquisita, non ut multi sunt qui 
dicunt illibata esse non dicata. Lege septem colla- 
tiones Patrum, et in secunda collatione Theonz, in 
nono capitulo invenies qua sint illibata (CASSIAN., 
collat. 22). In primis que libi offerimus , quia pro 


hoc est, in una congregatione, quam pacificare, cw- 
&lodire, adunare el regere digneris, toto orbe terrarum. 
Pro his offerimus in primis ut supradictam congrega- 
tionem tuam per totam orbem terrarum pacificam, 
adunatam custodire digneris, una cum fümulo illo, 
hoc est, cum illo qui sedem apostoli Petri tenet ; 


371 quia Ecclesia in qua Petrus princeps aposto- 
lorum sedet, caput est omnium Ecclesiarum catho- 
licarum ; ideoque Petro dixit Christus: Tu es Pe- 
írus, et super hanc petram «dificabo Ecclesiam meam 
(Matth. xvi, 18); et propter hoc debemus pro eo 
orare, quod eidem preest Ecclesiw. ΕἾ antistite 
nostro, hoc est, pro episcopo nostro in cujus paro- 
chia (id est dicecesi) sumus, pro ipso orare debemus 
quia ipse est pastor et praedicator noster. 

Memento, Domine, famulorum, famularumque tua- 
rum, ei omnium circumstantium. Sacerdos oravit 


pnte pro apostolico et episcopo suo. Si episcopus 


missam celebraret, pro antistite nostro dicere non 
debet, quia antistes ipse est: si autem presbyter, 
dicere debet. Jam oratum est pro senioribus, postea 
orandum pro populo. Quando sacerdos dicit: Me- 
mento, Domine, famulorum famularumque iuarum 
deprecatur Deum Patrem, ut memorare dignetur , 
omnium et officii misse sive masculorum sive femi- 
narum advenientium ; et quod dicitur circumstan- 
(iun, ipsi sunt masculi et femine qui circumstant. 
Jam sacerdos oravit pro omnibus qui ad audiendam 
missam venerunt: tunc demum orat pro his qui 
oblationes oflerunt, qui fibi offerunt hoc sacrificism 


laudis. Dicit quod pro laude Dei in primis 372 
offerunt, et postea pro se quisque ommibus, pro re- 
demptione animarum suarum, pro spe salutis et in- 
columitatis sue, libi reddunt vota sua eterno Deo, 
vivo et vero ; ideo offerunt quia vivo et vero Deo om- 
nium fides circumstantium offerentium cognita est, 


Cet nota devotione omnes reddunt vota sua. Vota 


dicuntur qu: volenter promittuntur, quia libenter et 
volenter Deo vovere et reddere debemus. 

Communicanles οἱ memoriam venerantes in primis 
glorios& semperque virginis Marie genitricis Dei et 
Domini nostri Jesu. Christi, sed οἱ beatorum apostolo- 
rum ac mariyrum tiworum. Communicare, hoc est, 
memoria honorabiliter tenere, quod Maria Virgo 
er adventum Spiritus sancti genitrix facta est Filii 
ei Jesu Christi Domini nostri qui Deus et homo 
est, per quem Patri supplicamus, et fidem commu- 
nieare debemus, et credere quod Spiritu sancto 
annuntiante Filius Dei natus est ex ea, et virginitas 
ejus non est violata. Sed et beatorum apostolorum 
ac martyrum tuorum. Apostolus in nostra lingua di- 
citur missus, martyr dicitur festis Apostoli dicun- 
tur quia a Christo missi sunt, martyres dicuntur 
quia testes sunt Christi qui passus est pro nobis, et 
ipsi pro Christo. 


Hanc igitur oblationem servitutis nosire , 373 
sed el cuncig [familie ἴθ, quaesumus, Domine , 
ut placatus accipias. Sacerdos oblationem suam at- 
que cunctorum qui Domino famulantur, id est, qui 
Domino serviunt, commendat ut Domino placeat, et 
ipse nobis propitius sit. Diesque nostros in iua pace 

isponas , alque αὖ cterna damnatione nos  erwias 
[al., eripi], et in. eleclorum tuorum jubens grege mw 
merari. Per Christum Dominum nostrum. Pro eo 
quod sacerdos offert populus debet orare ut sacerdos 
exaudiatur, ut omnium dies in pace disponantur, et 
ab eterna damnatione eripiantur, de qua Dominus 
noster in fine mundi dicturus erit impiis : Jte, male- 
dicli, in ignem eternum, etc. (Malth. xxv, 4l) et ad 
illum gregem electorum suorum per angelos sanctos 
numerari mereamur, cui dicturus erit: Venife, be- 
nedicli Patris mei, etc. (Ibid., 34). 


i97 ACTA VETERA. " 198 


oblationem iu, Deus, in. omnibus, quesumus, A pus humanum quod assumpserat junctum divinitati 
benedicam, ascriptam, hoc est, assignatam ut sibi sine ullius adjutorio, propria majestate portavit in 
laceat, ratam, id est judicatam, ut dignam illam — colum. Ideo dixit: sine ullius adjutorio, ut intelli- 
fudicet in conspectu suo offerri; rationabilem, id gatur quod non hominum, nec angelorum, nec ullius 
est justa ratione plenam facere dignetur, quia tunc creature ascendit in ccelum, sed Patris majestate 
est acceptabilis, si recte credentes pro justa oratione elevatus est, de qua dixit in Evangelio: Ego el Pa- 
offerimus: justum est postulare ut illam orationem fer unum sumus (Joan. x. 30). Offerimus praeclare 
vel oblationem quam nos rationabiliter offerimus — majes(ati (ue de tuis donis ac datis hostiam puram, 
Pater omnipotens sanctificet, Ut nobis corpus et san- — hostiam  sunciam, hostiam immaculatam, panem san- 
guis 374 fiat. dilectissimi Filii tui Domini mostri ctum, vite clerne, et calicem salutis perpetug. Do- 
Jesu Christi. Patri dilectus est Filius, sicut ipse de- mine, omnium memores supradictarum bonitatum 
testatus est de celo, dicens: Hic est Filius meus tuarum offerimus 377 tue majestati hostiam puram, 
dilecius, etc. (Malth. τὰ, 17). Et nos eum diligere de- hoc est, corde puro, quia purum est corpus tuum 
bemus quia ipse prior dilezit nos (1 Joan. 1v, 10), οἱ quod de hoc pane fleri credimus. Hostiam sanctam, 
passus est pro nobis. Qui pridie quam paieretur, acce- quia tu sanctilicasti corpus tuum, quando hominem 
p panem in sanctas ac. venerabiles manus suas, ele- in Deum assumpsisti ; et nunc sanctifica hunc panem 
valis oculis in celum ad te Deum Patrem omnipolen- ut corpus iuum liat. Hostiam immaculatam, quia 
lem, tibi gratias agens benedixi, fregit, dedit discipu- sine macula peccati passus es pro nobis. Panem 
lis suis, dicens : Accipile el manducate ex hoc omnes. B sanctum, vil clerng, quia tu panis vivus es qui de 
Hoc est enim corpus meum (Matth. xxvi). Sumili modo ^ caalo descendisti, et corpus tuum in hoc pane a te 
posteaquam canalum esl, accipiens el hunc preclarum  sanctificato nos accipere voluisti, et per calicem 
calicem in sanclas ac venerabiles manus suas, ilem libi passionis tud, nos per sanguinem tuum sumere vo- 
gralias agens, benedizil, dedit discipulis suis dicens:  luisti, tu. sanctifica hanc hostiam ut nobis corpus 
Accipite οἱ bibite ex eo omnes, hic esl caliz sanguinis tuum et sanguis tuus flat. 
mei, Novi Teslameuli el. elerni, myslerium fidei, qui Supra que propitio ac sereno vullu respicere digne- 
pro vobis el pro multis e[ffundelur in remissionem pec- ris. Hic deprecamur ut Pater sanctus super dona a 
catorum. Hcc quoliescunque feceritis in mei memo- — nobis offerta pio et blando vultu, et claro dignetur 
riam [acieiis (Luc. xxu). Quod intermisimus : Qui respicere, id est videre. Et accepta habere, siculi 
pridie quam patereiur, hoc esj, pridie quam passus  accepla habere dignatus es munera pueri (ui jusli 
est ipse pro nobis, voluit tradere discipulis suis cor- Abel, οἱ sacrificium patriarche nostri Abrahae, el 
poris et sanguinis sui mysterium, ut illi traderent quod (ibi oblulil. summus (uus Melchisedech, sanctum 
nobis. Quis enim crederet quod panis in carnem sacrificium, immaculatam hostiam. — Accepta habuit 
potuisset converti, vel vinum in sanguinem, nisi Dominus munera Abel, quia quid optimum invenit 
ipse Salvator diceret, qui panem et vinum creavit, obtulit Deo; et nos justa munera et munda Deo 
et omnia ex nihilo fecit? Facilius est aliquid ex ali- mundo corde offerre debemus. Abraham Filio suo 


quo 375 facere, quam omnia ex nihilo creare. 0n pepercit, sed obediens jussioni Domini offerre 
ipse Salvator voluit corpus humanum suscipere, et 378 eum voluit. Melchisedech primus sacerdos 
hominem Deo conjungere, wu! unus fleret. Mediator C Domino panem et vinum obtulit, et ideo scriptum 
Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. n, 5), est in psalmo : Tu es sacerdos in eternum secun- 
Ipse voluit per nos panem et vinum offerri sibi, et dunt, etc. (Psal. cix, 5). Quia sicut ille panem et 
ipsa divinitus consecrari; et fidelem populum credere vinum obtulit, ita et Christus in passione sua corpus 
unum esse mysterium, quod ipse tradidit discipulis et sanguinem suum obtulit Deo Patri pro nobis, et 
suis diceus: Accipie εἰ manducale ex hoc om- in pane et vino passionis sue mysterium nos imitari 
nes ([ Cor. xi, 24). Et quando oculos ad ccelum le- voluit, quando discipulis suis dans panem et vinum 
vavit et Patri gratias egit, nos docuit quod nos Patri vel calicem, dixit : Hoc est corpus meum (Matlh. 
semper supplicare debemus, quod ille tam magnum xxvi, 20); et : Hic est caliz sanguinis mei (Luc. 
sacramentum per manus nostras perficere dignetur. xxi, 20). Et nos supplicare debemus, ut sicut supra- 
Et cum diceret: Ha&c quoliescunque feceritis in mei dictorum Patrum accepta Deo fuerunt munera, ita 
memoriam [acietis, jussit nos illius passionis memo- fiant et nostra. 
Tes esse quanta pro nobis sustinuit. Omni tempore —  Supylices te rogamus, omnipotens Deus, jube hec 
memores esse debemus quando hoc sacramentum perferri per manus sancti angeli in sublime aliare 
celebramus, et ejus misericordie, non nostre boni- (yum in conspectu divine majestatis (we. Humiliter 
tati, fiduciam dare. postulamus ut munera nostra super altare hoc quod 
Unde el memores sumus, Domine, nos servi tui, sed videri potest offerta, jubeat ccelestis Pater per ma- 
el plebs iua sancla Christi Filii tui Domini mostri. Qus sancti angeli sui perferri in iilud altare ante 
Memores esse nos sacerdotes profitemur, atque ple- jj divinam majestatem suam, quam oculis nostris vi- 
bem memorem esse testamur Christi Filii tui Domini ^ dere non possumus quia corporalis non est, sed spi- 
nostri Jesu. ideo sacerdotes fideliter memores esse ritalis. Et sicut nos divinam majestatem Patris in- 
debent, quia ipsi missam celebrant et sacrificium — vestigare non possumus, sed potius credere : Ut quot- 
offerunt Christi exemplo instructi; et scire debent quot er hac allaris participalione sacrosancium Filü 
376 quid celebrant, quia stulla postulatio est si! corpus et sanguinem sumpserimus, omni benedi- 
postulans nescit quid postulat. Plebs tua sancta ideo — cfione celesti et. gratia repleamur, per Christum 379 
memor est, quia Christus non solum pro sacerdoti- Dominum nostrum ; orare debemus Patrem colestem, 
bus passus est, sed pro plebesancta; ideo dicitur et ut omnes qui. ex Ipso altari super offerimus 
sancta, quia fide ac baptismo Christi prz:cepto san- Deo Patri in commemorationem Fili sui Domini 
Ctilcata est. Modo indicat unde memorare debent, id nostri Jesu Christi corpus et sanguinem predicti 
est, fam bea(& passionis, necnon ct ab inferis resur- Filii Dei sumpsertmus, omnem benedictionem ca- 
rectionis, sed et in celos gloriosi ascensionis Christ estem accipere mereamur. 
fllii Dei. Passionis memores esse debemus, quia Nobis quoque peccatoribus fümulis tuis de multitu- 
pati dígnatus est pro nobis; resurrectionis ejus me- dine miserationum tuarum. sperantibus — partem. ali- 
Ihores esse debemus, quia anime juste ab inferis quam, et societatem. donare igneris cum tuis sanclis 
per resurrectionem ejus liberate sunt; gloriose apostolis el martyribus, vel omnibus sanctis. Hzc 
ascensionis ejus memores esse debemus, quia cor- omnia sacriflcia ideo sunt offerta tam a sacerdote 


199 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 200 


quam a populo, ut omnipotens Deus peccata nostra A corde (Matth. v, 23). Et ne nos inducas in tentatio- 
non reputet, sed cum sanctis suis nobis portionem — nem (Matth. vi, 13), hoc est, ne intremus in illam 
tribuat. Intra quorum mos consorlium non cstimator tentationem in qua diabolus nos tentat, et ei con- 
merili, sed venie, quesumus largitor admitte. Hoc sentiamus ; sed Dominus ipse nos defendat ne indu- 


rogamus ut ipse qui dixit : 7n quacunque hora pec- 
cator conversus fuerit, οἱ panitentiam egerit, omnia 
peccata ejus in ablutione erunt. coram me (Ezech. 
xxxin), non retributionem peccatorum zstimet, sed 
ipse sit venim largitor, et intra consortium sancto- 
rum nos mittat : Per Christum Dominum nostrum. 
Per quem hxc omnia dona creavit ipse sanctificet 
et benedicat, et prestet nobis per Christum per 
quem facta sunt omuia, et cum quo facta sunt omnia, 
quia cozternus est Patri, semper gratias referamus 


Patri. Per omnia 38O secula seculorum. Amen. 
Preceptis salutaribus moniti, Christi preceptis 
qua salute sunt plena, quia ipse est aeterne summus, 
admoniti et jussi. Et divina inslitutione formati, id 
est, formam et exemplum a Christo Domino nostro 
suscepimus, et ausi sumus orare, sicut ille docuit 
discipulos suos, et Patrem nostrum credimus in ccelo 
esse qui nos creavit, et dicimus : Pater noster, qui 
es in calis, Christus dixit post resurrectionem suam : 
Ascendo ad Pairem meum et Patrem vestrum. Aliter 
dicit Patrem suum, et aliter Patrem nostrum ; Pa- 
trem suum quia proprius est Filius Patris ante om- 
nia tempora genitus, Patri codxqualis. Pater noster, 
ideo quia nos creavit in tempore co:xternus, et nos 
filli sui sumus adoptivi, et haereditatem colestem 
Patris nostri coelestis possidere debemus, si operi- 
bus implemus qus per susceptionem fidei spopondi- 
mus. Celum a celando dicitur ideo, quia celat divina 
secreta. Aliter ccelum a celsitudine dicitur, eo quod 
altius est rebus terrenis. Nos autem ideo dicimus : 
Pater noster, qui es in. colis, ut credere ostendamus 
nos in Patrem coelestem ; et sicut filii precepta patris 


sui implere cupiunt, ita et nos ipsius precepta im- 


camur in tentationem diabolicam, quia si Deus nos 
dimittit, statim introducemur in laqueum diaboli. 

Libera nos, quesumus, Domine, ab omnibus ma- 
lis prateritis, presentibus el futuris. His postulamus 
ut ipse nos ab omni malo liberet qui nos bonos et 
mundos creavit, a quo nullum est malum. Przterita 
sunt que jam ante peccantes commisimus, et ideo 
flagella sustinemus; presentia sunt qua quotidie 
committimus, futura sunt qux adhuc diabolo sua- 
dente advenire possunt. Et ideo oramus ut ab omnhi- 
bus liberemur, quia ante conspectum Domini nulla 
sunt preterita, nec futura, sed omnia presentia. 
Intercedenie pro nobis beata et gloriosa, semperque 
virgine Dei genitrice Maria, et bealis apostolis 383 
iuis Petro, οἱ Paulo atque Andrea cum omnibus sau- 
ctis. Invocamus nobis in adjutorium Genitricem 
Dei, qua virgo fuit ante partum, virgo post partum, 
et beatos apostolos qui nobis hac mysteria cele- 
branda tradiderunt, ut intercedant pro nobis, quia 
nos ipsi digni non sumus de preteritis et przesenti- 
bus veniam promereri, nec de futuris cautelam, 
nisi nobis eorum oratione donetur. Jam oravimus 
ut liberemur a malis, nunc oramus ut predictis 
sanctis intervenientibus ipse donet pacem. Da pro- 
ilius pacem in diebus nosiris, qui potens es a malo 
iberare ; da pacem in diaboli tentatione, ne induca- 
mur in eam da pacem a malis omnibus ne patiamur 
flagella eorum. Ut ope misericordie (we αὐ, hoc 
est, ut Dei adjutorio adjuti, e£ a peccatis simus sem- 
per liberi et. ab omni perturbatione securi. Per Chri- 
stum Dominum nosirum. 

Pax Domini sit semper vobiscum. Christus est pax 
eterna, qui nos reconciliavit Patri per passionem 


plere, et ad ccelum tendere desideremus. Sanctificetur (» suam, ne propter peccatum primi hominis in inferno 


381 nomen tuum (Matth. vi, 9), hoc est, ut nos si- 
mus digni nomen sanctum ejus tenere in cordibus no- 
stris, ut sicut angeli sancti qui in ccelo sunt sciunt 
et intelligunt sanctitatem sui nominis, ita et nos qui 
in terra sumus ipso adjuvante sanctitatem ejus me- 
reamur cognoscere, ut Sicul in colo ila et in terra 
(Ibid., 10) sit nomen ejus sanctificatum.  Adveniat 
regnum (uum (Ibid.), hoc est, ut nos regnum ejus et 
potentiam ejus mereamur cognoscere, et ut jam 
propter peccata nostra diabolus non regnet super 
nos, sed ipsius regnum adveniat, sicut in Evange- 
lio scriptum est : Regnum Dei inira vos est (Luc 
xvi, 2l). Fiat voluntas (ua sicut in celo et in terra 
(Matth. vi, 10); hoc est, ut ejus voluntatem sicut 
illi qui in celo sunt faciunt, ita et nos qui in terra 
sumus faciamus; terra a (erendo dicitur. Panem 
nosirum | quolidianum | al., supersubstantialem ] da 
nobis hodie (Luc. x1, 3). Pan apud Grecos, in nostra 
lingua omne interpretatur ; et nos oramus ut omni« 
potens Pater omnem victum spiritualem ac carna- 
lem largire dignetur omni tempore. Et dimiite no- 
bis debita nosíra, sicut et nos. dimitlimus debitoribus 
nosiris (Malth. vi, 12) ; nihil enim injustum facit 
qui sibi debenti debitum requirit. Sed si omnipo- 
tens Deus nobis omnia debita nostra requirit, nullus 
sine debito invenietur ; et ideo debemus nos debito- 


ribus nostris debita dimittere, 382 ut nobis Om- 
nipotens, nostra dimittat, quia ipse dixit : Si non 
remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris, 
nec Paler vester caolestis remillel peccala vestra 
(Matth. vi, 15); et alibi : Auferuntur [al., colligent 
de regno ejus omnia scandala (Matth. xiu, 41), et 
iterum sacrificium non recipitur si cum scandalo 
offertur; sed ante altare dimittere jubetur, usque 
dum reconcilietur fratri suo, et tunc offerri mundo 


detineremur. Hzc orat sacerdos ut illa pax cum po- 
pulo maneat, et omnes concordes faciat, ut pacifici 
cum Christo mereamur regnare in colo. Et ideo 
tunc facimus pacem antequam corpus et sanguinem 


sumamus Domini, ut concordiam 384 inter nos 
habere ostendamus, et cum concordia corpus et 
sanguinem domini nostri Jesu Christi in corpore 
nostro suscipiamus) quia sine concordia digni non 
sumus sanctam communionem suscipere, quia mu- 
nera nostra, si discordiam habemus cum proximis 
nostris antequam reconciliemur ad omnes, non re- 
cipiuntur. Tunc orat clerus cantando : Agnus Dei, 
qui tollis peccata mundi, miserere nobis. Agnus Dei, 
propter innocentiam, quia nulli hominum nec bestia- 
rum nocet, et dum ad victimam ducitur occidentem 
se non lzdit, sed occisores suos occisione sua reficit ; 
ita et Christus nullum ledit sicut Apostolus ait : 
Qui peccalum non fecit, nec inventus est dolus in ore 
ejus (1 Petr. n, 22) ; sed post passionem suam con- 
versus persecutores suos multos per sanctam com- 
munionem et sanguinis sui effusionem refecit, et 
credentes fecit. Ipse tulit peccata mundi quando re- 
missionem peccatorum nobis dedit, quia ante pas. 
sionem ejus justi et peccatores in infernum (54) 
descendebant, quia in Veteri Testamento remissio- 
nem peccatorum nusquam legimus. Christus vero 
per poenitentiam non solum veniam peccatorum,. 
sed et gaudium nobis promisit angelicum, dicens : 
Gaudium eril. coram angelis Dei super uno peccatore 
peniteniiam agente (Luc xv, 10). lpsum Christum, 


385 qui est Agnus Dei innocens, qui passus est pro 
salute mundi, petimus ut misereatur nostri dicen- 
tium : Miserere nobis. 


(94) Non tamen in eamdem inferni partem. 


201 


ACTA VETERA. 





EXPOSITIO DIVINORUM OFFICIORUM 


(Ex eodem ms. codice Bigotiano.) 


Quid significet officium misse. 

Spiritus sancti gratia inspirante dicendum est 
quid significet Officium misse, cum satis esset, sine 
cantoribus [ms. cantatoribus], lectoribus, c:eteris- 
que quae ibi aguntur, sola benedictione episcopo- 
rum vel sacerdotum ad conficiendum corpus et san- 
guinem Domini, sicut tempore apostolorum. Signo- 
rum usus a Veteri Testamento est sumptus, habebant 
enim filii Israel tubas argenteas quibus convocabant 
populum (Num. x, 2). Nos habemus signa drea 
sonoriora et durabiliora, significantia ora predica- 
torum ; tunc enim Notus in Judea Deus (Psal. yxxv, 
2) tantum, nunc in omni terra; tunc predicabantur 
temporalia, nunc sterna. Plectrum signi, linguam 
doctoris; vinculum quo ligatur signum, est przdi- 
cationis moderatio ; lignum a quo pendet signum, 
est crucis mysterium ; instrumentum a quo ligatur 
significat oracula prophetarum ; a ligno descendens, 
et opus praedicationis; executio funis sursum, intel- 


lectus 386 doctoris, quantum proficiat in sublimi- 
tate virtutum ; retractio funis seorsum, consideratio 
quantum jaceat in uno vitiorum ; annulus iu fune 
vitiorum reticenda diving Scripture significat. 


De ecclesia. 


Ecclesia dicitur fidelium conventus, in quam 
quare conveniamus duo sunt. Unum ut ibi audiamus 
judicia nostra, sive bona, sive mala; alterum ut 
ibi percipiamus Dominicum corpus. Masculi in au- 
strali parte stare debent ecclesi», feminz in boreali, 
et ostendantur firmiores stare debere contra majorum 
hujus szxeculi sstus tentationum. Situs ecclesi: in mo- 
dum crucis, in modum humani corporis dicitur esse. 
Cancellum significat caput, crux ex utraque parte bra- 
chia et mamus, reliqua pars corporis ab occidente, quid- 
quid corp oris videtur superesse ; sacrificium altaris, 
votum cor«lis ; fenestrz,, sensus hominis vel corporis. 

Officium missa. 

Officium ad missam Coelestinus papa instituit ; 
ante enim Epistola tantum et Evangelio recitatis, 
missa celebrabatur. Preferri debet thuribulum cum 
incenso, subsequi acolythi cum cereis, hos sub- 
diaconi, hos episcopus inter duos presbyteros. Thu- 


ribulum 387 significat corpus Christi, carbones 
Spiritum sanctum, incensum odorem boni operis 
Christi, quia Christus venturus iu mundum prz- 
misit prophetas, sapientes et scribas. In loco scri- 
barum acolythi qui portant divinas Scripturas, et 
precedunt ad illuminandum corda fidelium ; in loco 
sapientium subdiaconi, qui sapienter sciunt dispo- 
nere rasa Domini, in loco prophetarum diaconi in 
evangelizando futuram annuntiant vitam; episcopus 
inter duos presbyteros siguificat Christum inter duo 
testamenta ; officium autem Christi adventum et po- 
puli adunationem signifieat. Episcopus osculatur pri- 
mum ministros (postea it ad altare), deinde Evan- 
gelium : Christus enim reconciliavit primum apo- 
Stolos, postea reliquos Judaeos, deinde gentiles. 
Remanet Evangelium in altari ab initio Officii donec 
legatur , quia remansit evangelica doctrina ab 
adventu Domini in Jerusalem loco passionis, quod 
significatur per altare, donec publice exiit ad gen- 
liles. Interim tenent acolythi cereos in manibus, 
quia doctores debent exercere quod docent. In Kyrie 
eleison orat Ecclesia, ut sacerdotis oratio sit Deo 
placabilis. Cum incipitur Kyrie eleison, acolythi 
cereos ad terram ponunt, altrinsecus uno in medio 


PATROL, CXLVII. 


Α posito, ut in bono 388 opere et predicatione 


octores se esse in terram cognoscant ; medius autem 
cereus illum significat qui ait : Ubi duo vel tres con- 
gregati sunt. in nomine meo, ibi sum in medio 
eorum (Matth. xviu, 20). Transitus episcopi de 
medio altaris ad dexteram partem significat Christi 
transitum de passione post resurrectionem ad mter- 
nam vitam, ubi Dominicis diebus et festivis diebus 
sanctorum Gloria in excelsis Deo canitur, qui san- 
ctos per Dominicam resurrectionem glori: angelorum 
recolit. Retro in eadem parte ministrant, quia, 
quamvis in hac vita fidelis adhuc positi sunt, Christi 
tamen :eternitati semper intendunt, ut ipse dicit : 
Qui mihi ministrat me sequatur (Joan. xn, 26). 
Quando episcopus, dicendo Dominus vobiscum, salu- 
tat populum, ei faciem suam przsentat, excepto in 
uno loco, ubi demonstrat devotionem intentissimam 
quam habet in offerendo sacrificio. Hac quidem 
episcopi salutatione et responsione internus affectus 
utriusque debet esse. Prima salutatio episcopi 
signiflcat salutationem Christi ad discipulos post 
resurrectionem. — Oratio et benedictio episcopi 


ante sessionem Christi del.|, significat illud 
tempus quo Christus benedixit discipulis suis . 
ascensurus in celum. Sessio episcopi  sígni- 
ficat sessionem — Christi post ascensionem δὲ 


389 dexteram Patris; sessio ministrorum, sessio- 
nem eorum quibus dicitur: Sedebitis et vos super 
sedes duodecim (Matlh. xix, 28). Per Epistolam pre- 
dicationem veteris Testamenti quam humiliorem 
intelligimus. Responsorium ideo dictum, quod uno 
incipiente czteri respondeant, predicationem Novi 
Testamenti quz excellentior est ; lectores et cantores 
ad officium surgentes negotia Domini habent, sicut 
illis dicitur : Negotiaminti, dum venio (Luc. xix, 13). 


Quare responsoría altius lectione dicuntur. 


C Responsorium altius lectione auditur, ut si quis 


obduratis auribus cordis non excitatur depressa 
admonitione Veteris Testamenti, hic excitetur. In 
versum quem solus cantat, admonet ut solus retra- 
ctet fragilitatem suam. Timore versus alte incipere 
responsum non est ausus. Finito autem versu, vocem 
exaltat fiducialius, ubi designat eos qui considera- 
tione proprie fragilitatis quidquid agunt, humilius 
agunt; hic illos qui confidentes prefidentes [id est, 
presumentes] de misericordia Dei, fiducialius insi- 
stunt omni suz actioni. 


Quid significet graduale. 

Graduale bonum opus signiflcat, in quo semina- 
mus illam spem contemplativa vite in qua meti- 
mus ;.precedunt vero tractus tristitie, sequitur au- 
tem lzetitia, 39O quia precedunt duo dies de sepul- 
cro, sequitur tertius resurrectionis gloriz ; lector vel 
cantor officium suum acturi supra gradum ascendunt, 


D quia doctor perfectione vitz vulgus debet transcendere. 


De significatione incensi. 

Cum Evangelium debet legi ponit in thuribulo 
super prunas incensum ut suavem emittat odorem 
bonorum operum , haec superius exposita sunt. 
Deinde diaconus accepta benedictione, et confirmata 
crucis impressione ut securus incedat, de altari 
Evangelium sumit, sinistro brachio superponit, quia 
in vita temporali necesse est Evangelium pr«dicari ; 
depositio baculorum humilitatem significat fidelium, 
vel ne videantur similes Judzis arundinem tenen- 


7 


203 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


204 


tibus in conspectu crucifixi. Thuribulum portatur A''es motus sopiti sunt, quod est a Te igitur, usque 


super tribunal ante Evangelium, quia Christi opera 
pracesserunt ejus doctrinam, ut est illud, quod 
cepit Jesus facere el docere (Act. 1, 1). Excellentior 
[id est, Excelsior] locus Evangelii, eminentiam 
significat przedicationis, duo cerei qui precedunt 
diaconum, legem et propheliam quae pracesserunt 
Evangelium ; cereorum ad terram depositio, legem 
et prophetiam inferiorem esse Evangelio. Lecto 
Evangelio (54 cerei extinguuntur, quia, przdi- 
catione Evangelii finita, lex et prophetia cessabunt. 
39 De monitione episcopi. 

Post Evangelium quando episcopus dicit: Domi- 
nus vobiscum, incipit aliud Officium (95), Oremus 
dicendo, monet unumquemque ad se redire, con- 
scientias suas discutere, seipsum holocaustum Deo 


offerre. 
Quid significet corporale. 


Quam oblationem ; alterum hinc usque Nobis quoque 
peccatoribus, in quo necesse est quotidie carnalia 
mactari. In hac oratione sindo subsistens significat 
Christi in passione humilitatem ; sudarium, labo- 
rem. De crucibus vero quas solemus diverso modo 
facere super panem et vinum, non est quid dicam in 
tali loco, vel cur plures seu pauciores fiant. In loco 
ubi dicitur: Hec quotiescumque feceritis, in. mei me- 
moriam facietis ; hic simplex panis revertitur (56) in 
rationabilem naturam corporis et sanguinis Christi. 
Unde el memores, hic incipit passio. Hostiam puram, 
hostiam sanctam, hostiam immaculatam ; hic incipit 
crucifixio. Supplices te rogamus ; hzc oratio in cruce 
incepta a psalmo xxi [xxx] usque /nu manus tuas 
commendo spiritum meum, episcopo inclinato, signi- 
ficat emissionem spiritus Christi, capite inclinato 
Nobis quoque 394. peccatoribus. Hzc oratio tendit 
usque per omnia secula seculorum. Hic elevata vox 


Sindone, id est, corporali imposito altari, admo- P sacerdotis, significat exclamationem Centurionis di- 


nentur ministri, vel populus, ut sint mundati ab 
omni cupiditate carnali, sicut illud inundatum est 
a naturali viriditate et humore. Illud splendet nitore, 
isti virtute. Postea cantante choro, susceptis obla- 
tionibus a populo, episcopus revertitur ad altare. 
Christus, susceptis fidelium votis, fidelium turbis 
cantantibus Hosanna in Ezcelsis, uti erat necesse in 
proximo immolaturus, intravit in templum. Oblatio 
anis et vini significat pia desideria sive per immo- 
ationem , sive per vivam hostiam. Deinde levat 
episcopus manus ut sint munda a terreno pane, et 
orat ante altare ut sit dignus ad immolandum sacri- 
ficium, ne fiat illi sicut factum est in Bethsamitibus, 
in quibus qui non timuerunt videre arcam Domini 
occisi sunt de populo rxxv viri, de plebe r millia 
(I Reg. vij. Thuribulum quod superponitur orationi 
significat 392 Christum per quem sibi propitietur 
Dominus. 
De commistione vini εἰ aqua. 

Commistio vini et aque, conjunctio Christi est. et 
Ecclesi. Prima secreta significat illud tempus 
quando Christus venit ad diem festum non manife- 
ste sed quasi in occulto, vel illud quod in Christo 
latebat, Agnus paschalis immolandus, quod erat 
secretum omnibus usque in diem cons. quando 
discipulis aperuit. In hac secreta vocatur sacrificium 
oblatio. A Dominus vobiscum usque ad Sanctus, vo- 
catur hymnus, quia laudibus sanctorum angelorum 
est plenus ; vocatur przeparatio, quia preparat men- 
tes fidelium ad future reverentiam consecrationis. 
Significat autem illud tempus quando Christus in 
Cena in cenaculo hymnum retulit, et hymno dicto 
ezivil in montem  Oliveli (Mallh. xxvi, 30). Et hic 
altare significat mensam Domini in qua convivaba- 
tur cum discipulis suis ; corporale, linteum quo erat 
precinctus; sudarium, laborem ex persecutoribus ; 
sursum corda, ascensionem in ceenaculum. 

Finito hymno Sanctus, sanctus, quem hic inseruit 
Xystus papa, cujus hymni prima pars laudem conti- 
net angelorum, ultima hominum, sacerdotes et 
diaconi retro stantes 393 inclinati perseverant 
usque in finem Dominicx orationis. Isti significant 


apostolos qui in passione Domini magna tribulatione 


oppressi non audebant se erigere ut se Christi disci- 
ulos confiterentur esse, et stabant tamen in fide 
in faciem aperte. Sicut erant duo altaria in taberna- 
culo, unum thymiamatis, alterum Mholocausti, ita 
sunt duo sacramenta Ecclesie, unum in quo carna- 
(545) Ita Joan. Abrincensis, pag. 19. — 
(Qo Scilicet (idelium, catechumenis dimissis. 
(50) Revertitur, id est, conversum esl. Praesens pro 
preterito ponitur, simili modo loquitur auctor, lib. 
de eccles. Hier. c. 3. 


centis: Vere Filius Dei erat iste (Mallh. xxvu, 54). 
Iterum stabant noli ejus omnes a longe, et mulieres 
qua seculg erant eum a Galilea, hec videntes (Luc. 
xxur, 49). Hos significant subdiaconi. Ad hanc 
vocem caeteri erecti, et intuentes in os episcopi; mi- 
noribus autem discipulis ita intuentibus, apostolis 
vero latentibus, venit Nicodemus et Joseph, et de- 
positum corpus involverunt in sindoune munda et 
posuerunt in monumento (Matth. xxvu, 59, 60; 
Joan. xix, 42), quos significant episcopus et archi- 
diaconus, qui subdiaconibus a longe aspicientibus, 
diaconibus retro stantibus elevant calicem de altari, 
et involvunt in sudario et reponunt. Dus cruces 
fact: juxta calicem docent Christum pro duobus 
populis crucifixum. Oblata in calice significat corpus 
Domini. Vinum intra calicem, intra corpus et san- 
guinem. Subdiaconi recedentes a facie episcopi cum 
incipitur Paler noster, significant mulieres sepuito 
Doiuino a monumento recedentes. Patena significat 
feminarum corda in obsequio sepulture Christi la- 
titudine charitatis patentia, iu reconciliatione se- 
ptimz diei quando Christus in sepulcro requievit, 


inseritur Dominica oratio que continet septem 395 
petitiones. Subdiaconus dat patenam diacono, quia 
resurrectionem mulieres nuntiaverunt apostolis. Pars 
oblat: immissa calici ostendit corpus Christi quod 
resurrexit a mortuis. Pars a sacerdote comesta vel 
a populo significat corpus Christi adhuc in terra 
manens. Pars relicta in altari quam Ecclesia viaticum 
sibi sumit, significat corpus tidelium jacens in 56-- 
pulcris : haec pars remanet in altari usque ad finem 
misse, quia usque ad finem szculi corpora sanctorum 
quiescunt in sepulcris. Munditia corporalis significat 
munditiam populi fidelis. Dominus ascensurus in 
celum benedixit discipulis, et sacerdos omnibus rite 
peraetis benedicit populo (57) atque salutat ; deinde 


D ad orientem conversus Christi ascensionis se com- 


mendat. Missa est tamen ab offerenda usque Jte, missa 
esi. catechumeni ab ecclesia non sunt expellendi ante 
Evaugelium cum przcipiatur eis ad predicandum, sed 
ante sacrificium, cui nonnisi renatis licet interesse. 
Diabolus in Quadragesima acrius humanum genus im- 
pugnat, ideo tunc sacerdos humiliter capitibus inclina- 
tis in fine misse confirmat eum addita benedictione. 

Ad hora tertia usque ad nonam papa Telesphorus 


missam celebrari constituit, 396 quiahoc tempore 
Christus pro nobis hostiam se Patri obtulit, hora 
enim tertia crucifixus est Judaeorum linguis; sexta 
crucem ascendit, nona spiritum emisit. In natali 
vero Domini media nocte idem papa constituit, quia 


(07) Per hanc benedictionem intellige orationem, 
ut ex sequentibus infra patet, vel salutationem Do- 
minus vobiscum. 


920b 


Deo; in exordio diei similiter celebratur quasi in 
exordio nativitatis ejus, quia ex utero matris Spiritu 
sancto repletus fuit. Eadem ratione in neotivitate 
sancti Joannis Baptist:ze celebratur primo mane. 

In missa pro mortuis non cantatur Gloria, nec 
Alleluia suavitatem [ms., sanitatem] et letitiam 
significantia, qui tunc magis afficimur pro nostri 
chari tristitia, et quia celebratur ad imitationem 
. mortis Christi ; osculum non datur hic, quia ibi est 
purgatio mortui hominis per sacrificium sacerdotis. 

De Horis diurnis. 

Sicut oves quz? nocte custodiuntur in ovilibus, 
matutina hora exeuntes ad pascua necesse est ut 
habeant pastorem qui eas ducat, sic nos, primo di- 
luculo surgentes, necesse est ul habeamus pastorem 
vel doctorem qui nos ad spiritualem pastum deducat, 
etabipsis insidiis diaboli defendat ; unde idem pastor 


noster summum Pastorem deprecatur, dicens : Deus, p 


iu adjutorium 3977 meum intende. Sequiturgloria san- 
cte Trinitatis, quam in nostro deprecamur esse adjuto- 
rio. Deinde sequuntur psalmi, qui nos defendunt et su- 
slentant usque ad plenam tertiam. Versus et Kyrie, 
eleison nos preparant ad orationem Dominicam. 
Quando Kyrie, eleison dicimus, majestatem Domini 
ante assumptam humilitatem [Amal. legit : humanita- 
lem] recolimus, sic semel, unam deitatis substan- 
liam recolimus. Quando vero Christe, eleison üicimus, 
nostram naturam ad Christum reprisentamus, sic 
Semel, solum sine peccato inter homines conversa- 
lum ; sic ter, a substantia Trinitatis non fuisse sepa- 
ratum. Quando iterum Kyrie, eleison dicimus, illam 
naturam quam Christus abet post resurrectionem 
cum Patre et Spiritu sancto recolimus ; quomodo 
semel vel ter iutelligamus, superius dicitur. Oratio 
Dominica et credulitas iid est, symbolum apostolorum), 
el preces quz? sequuntur pro minimis dicuntur pec- 
catis, psalmi peenitentiales pro maximis, in quibus 
psalmis sacerdos vicem tenet Christi in terra nobis- 
cum manentis, et Patrem pro nobis interpellantis. 
Singulis vero Horis in fine surgens, populum salutans 
et benedicens, Christum significat resurgentem, et 
in monte Oliveti per [ms. post] ascensionem bene- 
dicentem. Populus Deo gratias agendo, ad propria 


reversos significat 398 discipulos, cum gratiarum 
actione post Ascensionem in Jerusalem revertente. 

Hora tertia descendit Spiritus sanctus super apo- 
stolos, οἱ eadem hora convenimus in Dei se:;vitio , 
ut ibi tres psalmi dicti nos defendant usque ad 
sextam. Sexta hora pro nobis crucifixus est Christus, 
ideoque ad serviendum Deo hac hora convenimus, 
ut tres psalmi similiter nos defendant usque ad 
nonam. In nona qua Christus emisit Spiritum iterum 
ad laudem Dei convenimus, a qua hora tres psalmi 
Dos custodiant usque in finem diei. Ilis tribus horis 


ACTA VETERA 
ea hora ipso nato angeli cecinerunt Gloria ín excelsis A preces genuflectimus orahtes, et ad psalmum 


206 


cni- 
tentialem propter peccata graviora, recolentes 


nostram peregrinationem. In Dominicis autem diebus 
non genuflectimus, non preces nec psalmus dicun- 
tur, quia in his recolitur libertas futuri regni, in 
quo cum sanctis Christus nullo peccato impeditis 
regnabit. Ih quatuor psalmi. Completorii Domino 
commendamus elementa nostri corporis, in hymnoSi- 
meonís pacem querimusab omni tumultu hujus szeculi. 

In natali Domini et in festis Dominicisque diebus 
tres psalmi primi illis conveniunt qui ante legem 
sanctz Trinitàti crediderunt, tres secundi eis qui 
sub lege, tres tertii eis qui sub gratia; ideoque in 
his szepius Alleluia recolitur, quia gaudium angelo- 
rum quod illi duo exspectaverunt, isti in hac vita 
soluti cito percipiunt. In natali Domini, resurre- 
ctione, ascensione, Pentecoste, Dominicis diebus 
stantes oramus, intendentes quod Christus in dextera 


Dei Patris sedet; qui pro nobis natus, 4OQO resur- 
rexit, ascendit, Spiritum sanctum discipulis suis misit. 

Similiter in festivis diebus sanctorum, recolentes 
quia in eterna beatitudine sunt renati. In natalitiis 
sanctorum novem lectiones, novem ordines angelorum 
quibus juncti sunt significant. In natali Domini, ap- 
paritione (id est, epiphania), resurrectione, ascen- 
sione primam diem celebramus, gratulantes illi qui 
pro nobis natus apparuit magis, resurrexit, ascendit 
in ccelum. Sex dies sex opera signiflcant misericordiz 
per quz venimus ad nostram nativitatem, apparitio- 
nem, resurrectionem, ascensionem ab hac vita in 
ccelis ; in qua commemorationem in his octavis cele- 
bramus. Per septem dies Pentecostes recolimus opus 
septiformis Spiritus, in octavis consummationem et 
plenitudinem ejusdem operis in zterna beatitudine 
semper venturi. Octavas Dominice passionis aufert 
gloria resurrectionis. Passionem Domini in tristitia 
celebramus propter apostolos de resurrectione in- 


C certos. Passiones sanctorum in letitia propter nos de 


gloria eorum certos, propter passiones innocentum, 
propter tristitiam martyrum. In natalibus sanctorum 
recolimus requiem animarum, in octavis resurre- 
ctionem corporum, in sex diebus sex opera per quz 


401 ad Dominum venerunt. Versus in nocturnali 
officio excitat corda ad orationem Dominicam, qux 
oratio nos facit intentos ad lectionem, et erigit a 
negligentia quam parit sessionis securitas. Ad Magni- 
ficat οἱ Benedictus similiter, quibus, sicut lectioni, 
debemus esse intenti. Oratio, benedictio, gratiarum 
actio semper in flne cursuum dicuntur, ut tali pro- 
tectione quisque rediens ad propria muniatur contra 
adversa; lectiones vero, et responsoria, quid signi- 
ficent in Officio tenebrarum dicemus. 


Matutinale Officium significat tempus primitiva 
Ecclesi: usque ad judicium. Primo enim primitiva 
Ecclesia Christi praedicatione constructa est, ipso in 


ad confitendum Deo in die convenimus exemplo pea regnante, unde psalmus in Laudibus : Dominus re- 


prioris populi, et quatuor horis in nocte, qus sunt: 
Vespertinum, Completorium, Nocturnum, Mat':tinum. 

Àd Vesperas quinque psalmos antiphonatim cani- 
mus ; antiphona vox reciproca [add. quie] per psal- 
mum conjungit duos choros, ut charitas per bonum 
opus sociat duos fratres. Sicut quotidie diluunt quin- 
que psalmi quidquid delinquunt quinque sensus cor- 
poris, ita Magnificat in initio noctis castigat quidquid 
cogitationum in prosperitate se jactat. Quem enim 
superbia in die rapit extra se, nocte audiens Disper- 
si, superbos, revertatur ad se. Si quem temporalium 


rerum appetitus delectat, divites dimisit inaucs 399 
ad se retrahat. Si quem temporalis afflictio contur- 
bat, recogitet quia Dominus exaltat humiles ; si enim- 
subripit potentia hujus seculi, suprimat eum Depo- 
tuil polenies de sede εἰ exallavit humiles (Luc. 1, 02). 
In quotidianis diebus ad Dominicam orationem et 


gnavit. Postea ipsa Ecclesia cum cseteris orationibus 
nuntiavit adventum Christi, dicens : Jubilate Deo, 
omnis terra ; quia suam benevolentiam offerens voca- 
tioni gentium, dicit: Deus, Deus meus ; et quia futu- 
rum est ante persecutionem Antichristi ut populus ex 
preputio et circumcisione unum sit in fide, sub una 
antiphona duo psalmi continentur. Postquam hi fue- 
rint juncti, veniet tribulatio Antichristi, qui sicut 
Nabuchodonozor tres pueros ; sic omnes sancta Tri- 


nitati confidentes camino 42 exuret persecutionis, 
qui sicul illi, benedicent Domino, ab omni malo li- 
berati. Quapropter cum in caeteris psalmis cantamus 
Alleluia, nos in hoc psalmo utimur Latinis verbis ob 
memoriam tanta tribulationis. Gloria Patri non dici- 
mus in fine, ex ipso psalmo enim utimur sancta Tri- 
nitate. Post hoc erit pax fldelibus per tres annos et 
xLv dies, in qua pace celebrabitur laus Dei quz con- 


201 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 208 


tinetur in tribus psalmis : Laudate Dominum de colis, A communicandi. Sanguis non reservetur ne effundatur, 
Cantate Domino, Laudate Dominum in sanctis. Et quia — sanctificatur vinum per corpus. Altare Dominum si- 
sunt tria genera hominum, quia ex Evangelio sub no-  gnificat ; vestimenta, fideles; lavatio aqua, lacrymas 
mine lecti, molendini agi dicuntur, de quibus in uni- Maris; ramus, capillos; vinum, unguentum. Quinta 
tate fidei pars congregabitur, hi tres psalmi sub una feria fit absolutio, ignis novi benedictio, chrismatis 


antiphona cantantur. 

Septuagesima Dominica die habet initium, Sabbato 
post Pascha finem. Significat autem captivitatem po- 
puli Dei in Babylonia, qui peccando recesserat a 
Domino, quasi Dominica die, et per misericordiam 
Dei revertitur ad requiem, quasi Sabbato. Tempus 
Septuagesimz usque ad Pascha significat illud tem- 
pus in quo peccatores in afflictione et tristitia positi 
sunt pro peccatis suis ante dies et illud tempus, quo 
per penitentiam et consolationem tamen sublevati 
sunt, dicentes : Facti sumus sicul consolali |Psal. cxxv). 


Sabbatum illud tempus significat 4O3 quo jam in 
futura vita plenam recipiemus requiem. 

Sexagesima Dominica die habet initium, quarta 
feria infra Pascha finem. Hzc quarta feria quartam 
statem significat, quando populus Dei sub David et 
Salomone gloriosus est triumphatus. Quapropter die 
illo processionem agimus vexillo sanct: crucis ele- 
vato, ad quem triumphum non potest perveniri, nisi 
per Decalogum legis et sex opera misericordia. 

Quinquagesima habet initium Dominica die, resur- 


et olei consecratio, pedum lavatio, quia sexta cetate 
venit Christus in mundum, qui retinet sacramenta 
supradictorum in se. Vestimenta quz partiuntur, dum 
legitur passio, apostoli sunt. 

Sabbato sancto quidquid agitur in Officio nihil per- 
tinet ad presentem diem sepulcri, sed ad superve- 
nientem Resurrectionis noctem ; ideoqne sicut non 
agitur sacrificium sexta feria, sic nota, nec septima. 


406 Columna ignis przcessit filios Israel ante mare, 
et post mare usque in Jerusalem, et cereus lucet ante 
baptisma, et post usque in octavas, Christus animum 
lucet usque in diem judicii. Sabbato incensum portatur 
ante evangelium propter mulieres aromata portantes: 
Alleluia significat Judzos prius conversos, tractus 
gentiles postea credentes. illam gloriam quam dedit 
Deus Ade, nisi peccasset, dat baptizatis Sabbato 
sancto; et ideo Alleluia canitur. Sed quia restat via 
vivendi, sequitur tractus patientiam significans, per 
quam debent exspectare gloriam sempiternam, quam 
prasignat sequens Sabbatum. Ideoque in illo Sabbato 
non canitur graduale, quia bonum opus non est ibi 


rectionis (add. in die) finem ; significat autem quod — necessarium ; non tractus, quia nec patientia ; sed 
si quis Decalogum legis per quinque sensus corporis duo Alleluia, unum pro gloria animz, alterum pro 
expleverit, securus perveniet ad gaudium Dominice corporis. Graduale non dicitur in sex diebus, quod 
resurrectionis, vel suz. significat bona opera activze vita. Alleluia spem con- 
Quadragesima Dominica die habet initium, quinta templative vite significat. Quinquaginta dies post 
feria finem super duos dies usque ad baptismum re- resurrectionem usque ad octavas Pentecostes con- 
surrectionis, quia qui ad Christum transeunt per templativam vitam significant, ubi erit tantum AHeluia, 
baptismum, eodem numero ad eum perveniunt, quo quam lztitiam quinquagenarius numerus signiflcat, 
ipse per genealogiam suam ad nos venire dignatus qui jubilzus, id est, jubilo plenus dicitur. 
est. Exemplo autem Domini quadraginta diebus ex- Tres psalmi in resurrectione Domini tria opera 


tendimus jejunii nostri tempus. 

Duz he 
ante legem, sub lege, Pascha tempus sub gratia. Sab- 
bato ante 404 palmas Maria unxit pedes Jesu, ad 
cujus imitationem papa Gregorius eleemosynam fa- 


omad: passionis significant duo tempora (ἃ 


Domini post resurrectionem 407 suam in unoquoque 
fideli facta significant, separationem infidelitatis, con- 
junctionem fidei, absolutionem baptismatis. Tempus 
Quadragesima, passionis signiflcat pr:ssens tempus, 
quoniam per omnia tempora oportet nos laborare, 


ciebat, ideoque Oflicium vacat. Ante quinque dies ad ultimum mori. Resurrectio vitam quam accepturi 
Pasche agnus immolandus in domum introducitur, sumus in die judicii. Propter mortem Christi, qui fuit 
Christus in civitate. hora nona mortuus, baptizantur qui in morte Christi 

Feria quarta consilium fecerunt Judei ut Jesum occi- baptizantur. Hora nona propter sepulturam Christi 
derent (Matth. xxvi, 4). Quinta et sexta campana ces- Sabbato baptizantur. Frequens mutatio cantum ani- 
sant ; Domine, labia mea, benedictio, capitula, oratio ^ mas bonorum invitat ad Dominum. Post quinquaginta 
non dicuntur, quia Pastor noster, Christus, recessit, dies septem solemnitates agimus propter septiformem 
ideoque omnis przdicatio et admonitio apostolorum — Spiritum, vel propter gaudium baptizatorum. Septem 
propter metum cessavit Judzeorum; ideo minus suum diebus celebret quisque adventum Spiritus sancti, 


faciunt Officium in psalmis, lectionibus, responsoriis, 
versibus, in exemplis eorum qui erant cogniti disci- 
uli Christi. Invitatorium non cantatur propter ma- 
um conventum Judazorum. Salutatio et osculum non 
fit propter dolositatem eorum. Pro campanis fit so- 
nitus lignorum, in quo duo sunt, malleus et tabula ; 
per malleum, lignum pravaricationis; per tabulam, 
ignum fructiferum, id est, Christum. Propter trinam 
sepulturam nostrum officium fit humilius tribus die- 
bus. In his tribus diebus de novem psalmis, et lectio- 
nibus, et responsoriis : per novem psalmos qui per- 
tinent ad bonum opus; per novem lectiones quae 


pertinent ad agnitionem Dei ; per novem 40 5 re- 
sponsoria quz pertinent ad cantica angelorum, mon- 


qui eum accepit per impositionem manus episcopi. 
Spiritus sanctus tanquam ventus et ignis super apo- 
stolos descendit. 

Sabbatis in Quatuor Temporibus apud Romanos le- 
gebantur sex lectiones, Graece propter Graecos, Latine 

ropter Latinos ibi commorantes ; ideoque dicuntur 
in duodecim lectionibus. Quatuor jejunia facimus, 
unoquoque tempore ires dies, quia unumquodque 
tempus habet tres menses. In his quarta feria jeju- 
namus, quia in ea consilium fecerunt Judaei, ut Jesum 
occiderent (Matth. xxvi, 4; ; 408 sexta quia eum 
occiderunt; septima quia tristitia fuit populorum, 
qua Deus sanctificavit Sabbatum, et chartfas Dei dif- 
fusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui 


stratur quod descendit ad inferos liberare tria genera — daíus est nobis (Rom. v, Ὅλ. Quarta feria dus: lectiones 
electorum, qui fuerunt ante legem, sub lege, sub leguntur, ut ordinandi habeant notitiam legis et pro- 
prophetis, et conjunxit novem ordinibus angelorum.  phetarum; quarta enim state lex et prophetia vigue- 
Viginti quatuor luminaria exstinguuntur unaquaque . runt. Sexta feria, una lectio legitur, quia sexta :ztate 


die, monstratur quod apostoli uno quoque die, id est, 
viginti quatuor horis latuerunt. In Parasceve non fit 
corpus Domini, quia Christus semetipsum Deo Patri 
ro nobis hostiam obtulit, sed reservatur a quinta 
eria sacriücium, ut habeant quibus est voluntas 


lex et prophetiz» clauduntur Evangelio. 

Clerus, sors, id est. pars Dei. In clericis quod pars 
est Domini, vel Dominus pars ejus, caput nostrum 
mentem significat ; capilli, cogitationes; superior 
pars capitis rasa mentem Dominum contemplantem 


200 


tationibus de temporalibus cogitantem. Superiorem 
partem radimus, cum temporales cogitationes in 
animo resecamus, inferiorem in coronam quamus, 
cum temporalia necessaria cogitantes concordi cu- 
ratione disponimus. Capilli oculis vel auribus non 
supercrescant, ne cogitationes temporales auditum vel 
visum mentis impediant. Non multum est curandum 
auctorem consuetudinum nos inquirere, si possimus 
consuetudines. 


409 De Ordinibus. 


Ostiarii in Veteri Testamento januas templi cu- 
Stodiebant, suscipientes sanos et rejicientes infirmos ; 
modo in ecclesia recipiunt fideles et repelluntintideles. 

Lectores in Veteri Testamento aperte et distincte 
docebant populum verba legis; modo spiritualiter 
lectores sunt qui a daemonibus in ecclesiam intrantes 
defendunt. 


ACTA VETERA 
signiflcat ; inferior non rasa, mentem multifluis cogi- Α intelligitur Religio sancta οἱ immaculata , 


210 
cilicet 
visitare infirmos et viduas in tribulationibus, et. vi- 
sitatores se custodire immaculatos ab hoc seculo 
(Jac. 1, 27). Ipsa duas lineas habet retro ei duas 
ante, quia Vetus et Novum Testamentum rutilant 
dilectionem Dei et proximi. Immaculatum esse ad 
Deum , infirmos visitare et proximum. Triginta 
fümbrias habet retro et quadraginta ante; singuli 
linez altrinsecus quindecim, quia linea charitatis in 


Veteri Testamento et Novo, 412 in prosperis et in 
adversis, quindecim rivos ex se producit, qui sunt : 
Charitas patiens est, benigna est, charitas non emwv- 
lalur, non agit. perperam, non inflatur, non est ambi- 
liosa, non. querit que sua sunt, non irrilatur, non 
cogitat malum, non gaudet super iniquitate, congaudet 
aulem veritati , omnia suffer, omnia credit , omnia 
sperat, omnia susiinet (1 Cor. xu, 4-6). Sinistra 
pars habet fimbrias, quia activa vita sollicita est et 


Exorcista, id est adjurator, in Veteri Testamento p HITDAUUT erga plurima (Luc. x, 41). Dexiro non oa» 
habebat potestatem per impositionem manus expel- Pet. quia contemplativa vita quiela est ( Ibid., 39). 
lere demonem ab homine; modo per orationem de-  Largitas manicarum, largum Evangelii doctorem signi- 
bet vitia effugare ab anima. ficat. Casula circumdatus aliquaudo legit Evangelium 

Acolythi, id est ceroferarii, in Veteri Testamento Qiaconus, ut expedite valeat incedere ad Evangelium 
Domini lumen przeparabant ; modo in ecclesia lumen  V€l mensam [ms.missam | Domini preparare. Casula 
veritatis semper debent przeparare mentibus fidelium. 3Perta est unde emittatur brachium in sinistra parte 

(De subdiaconis.) Nathanzi, qui hypodiaconi, id est Quia actor Evangelii quem debet diaconus imitari 
sdiaconi, sicut in Veteri Testamento, ita nunc a 1 dextro latere perforatus est lancea vel perfossus. 
populis oblationes suscipiunt, in domo Domini ipsi Sudarium unde tergitur sudor et omnifidus humor 
vasa corporis et sanguinis tamen offerunt; diaconus  COTporis in sinistra manu portatur, significat autem 
super altare disponit, et non recipit. studium divine cogitationis quo in hac vita delecta- 

(De diaconis.) Levit: in Veteri Testamento excu- ἰἰ0η65, tedia, et afia mentis superflua extergimus. 


i i ; Est autem mundum; dehinc enim ait David: Cor mun- 
babant custodientes universa qux ad cultum Dei ta- dum crea im me, Deus (Psal. L, 12); et Job : Sici 
Domino placuit, ita factum est ( Job, 1, 21 ). 

Per sandalia significatur profectus ad przedi- 
candum 4(3 quibus nec pes supertectus sit, nec 


nudus ad terram; qui Evangelium nec occultari de- 


bernaculi pertinebant, servientes in ministerio ejus ; 
ἴῃ Novo Testamento provideant universa quz» neces- 


saria sunt multitudini 400 cor unum et animam 
unam habenti. Idcirco mos eorum est ut excubantes 
in virtutibus, custodientes ministerium sibi commis- 
sum, quaecumque necessaria sunt ad celeste convivium 
disponant super mensam Domini. Hi impositionem 
manus accipiunt; per manum et discretionem digi- 
torum discreta opera Spiritus sancti significant. 

Presbyteri a filiis Aaron in Veteri Testamento exor- 
dium sumpserunt : episcopi ab ipso Aaron ; qui tunc 
sacerdotes vocabantur, nunc presbyteri nominantur ; 
qui vero tunc principes sacerdotum, nunc episcopi 
nominantur. Presbyteri consortes sunt cum episcopis 
in pluribus, in paucis vero dissimiles. 

Baculum habet episcopus ut subditos regat, infir- 
mos sustipeat; annulum ut sacramenta non omnibus 
aperiat. Per amictum collo circumdatum custodiam 
vocis significat; per albam, castigationem corporis. 
Sacerdotes inde manus et brachia stringunt, ne quid 
Inutile faciant ; pectus, ne quid inutile cogitent ; 
ventrem, ne delicias appetant ; verenda, ne in luxu- 
riam declinent; genua, ne ab oratione torpeant ; 
tibias et pedes, ne ad malum currant. Per cingulum 
continentia significatur, οἱ item : Sint lumbi vestri 


precinct. (Luc. xu, 35). Per stolam cui 4l [ dicitur 
jugum Domini leve, Evangelium Christi. In hoc quod 
collo superponitur, sciat se ministrum esse Evan- 
gelii, non dominum ; in hoc quod usque ad genua, 
que causa humilitatis solent curvari, descendit, 
humilitas signiflcatur. Per casulam opera justiliz 
significantur, ut est illud : Sacerdotes iui induantur 
Jutiliam (Psal. cxxxi, 9). Quia dupla est post tergum 
Inter humeros, et ante pectus; per humeros, pondus 
boni operis. Ibi est duplex vestimentum, quia sic 
debent opera foris proximis ostendi, ut intus corda 
inlegra sint. In pectore duplex, quia in eo utrumque 
debet esse, doctrina et veritas : doctrina ad omnes, 
Vérllas interius. Hzc duo duplicia conjuncta sunt : 
quia tunc bonum ministratur, cum bonum opus et 
vera doctrina conveniunt. Per albam dalmaticam 


C bet, nec terrenis demonstrari; etquia przdicatoris 


est huc illucque discurrere, ne cadant sandalia de 
pedibus, ligata sunt, quod spiritualiter intelligendum 
est; lingua qux» inde surgit et separata est a corio 
sandaliorum, linguam eorum significat qui bonam 
predicationem perhibent; sandalia extrinsecus ni- 
gra, intrinsecus alba, monstrant vitam predieationis 
secularibus esse despectam, intientionem coram Do- 
mino intrinsecus esse mundam. Pars sandalorium 
per quam pes intrat multis filis consuta est, ne dis 
solvantur duo coria, quia in initio predicationis debet 
doctor studere multis virtutibus et sequentiis Scri- 
pturarum, ne opera exteriora ab interiori intentione 
disjungantur. Lingua super pedem linguam pradica- 
toris significat; linez: procedentes ex utraque parte ad 
mediam lineam, lex, et prophetz, et Evangelium ; li- 
atura, incarnationem Christi. Sandalia dicuntur so- 
e: ; est autem genus calceamenti quo induitur minis- 
ter Ecclesi: ; subterius autem solea muniens pedes a 
terra, superius vero nihil operimenti habens, patet, 
quo jussisunt apostoli a Domino indui ; significat autem 


ministrum verbi Dei non debere terrenis 414 incum- 
bere, sed potius celestibus inhiare, et preedicationem 
suam nulli occultare. Sequitur superhumerale quod 
fit ex lino [ms. linteo] purissimo. Per linum quod e 
terra sumitur, et per multos labores ad candorem 
perducitur, designatur corpus quod ex terra, con- 
Stat, quod corpus multis calamitatibus attritum, can- 
didum et purum esse debet ab omni sorde. Postea 
sequitur pectorale quz a vulgo alba dicitur. 
Pectorale significat perseverantiam inbona actione. 
Hinc Joseph inter fratres suos talarem tunicam ha- 
buisse describityr. Tunica usque ad talum, est opus 
bonum usque ad consummationem, ín talo enim finis 
est corporis; ille vero bene inchoat qui rectitudinem 
boni operis usque ad finem debite perducit actionis : 


211 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


212 


Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit A Per zthereum et unum colorem designat vitam sa- 


(Matth. x, 22). Deinde sequitur zona, qua cingulum 
dicitur, qua restringitur pectorale, ne late per pedes 
diffluat, per quam designatur discretio omnium vir- 
tutum ; virtutes enim sine discretione, non virtutes 
sed vitia sunt, nam virtutes in quodam meditullio 
sunt constitutae. Sequitur orarium, id est stola, quod 
oratoribus, id est predicatoribus concedatur : ad- 
monet illum qui illo induitur ut memor sit se esse 


constitutum sub| jugo Christi 415 quod leve est et 
suave (Matth. x1, 30). Dalmatica qua sequitur ob hoc 
dicitur, eo quod in Dalmatia sit reperta. Usus autem 
dalmaticarum a beato Silvestro papa institutus est, 
nam antea colobiis utebantur. Colobium vero vestis 
est sine manicis; significat autem in eo quod est sine 
manicis, unumquemque fidelem exertum esse debere 
ad bona exercenda. Cum vero nuditas brachiorum 
culparetur a beato Silvestro, ut diximus, dalmatica- 


cerdotalem qua supernis solum incessanter intenta 
desideriis. conversationem juxta Apostolum debet 
semper habere in calis (Philip. τα, 20). Per coloris 
mutationem, fraternam compassionem, ut ait Apo- 
stolus: Gaudere cum gaudeniibus, flere cum flentibus 
(Rom. xn, 15), quod proprie est pontificis, signifi- 
cat rationem sublimium non patere nisi perfectis ; 
per hoc quod est vestis interior et non cingitur, vir- 
tutes animae soli. Deo cognitas sine intermissione 
semper habendas. Per dalmaticam qua candida dua- 
bus lineis coccineis ante et retro decoratur a summo 


usque deorsum, 4 8. mentis munditia cum utrius- 
que Testamenti praedicatione, et Dei proximique 
dilectione designatur, quibus fulgere debet sacerdos 
et diaconus; per duodecim fimbrias quas utraeque 
linez:: in se continent, duodecim rami virtutum qui 
ex radice charitatis pendent, quos etiam Apostolus 


rum repertus est usus ; est autem vestimentum in mó- g enumerat, dicens: Charitas paliens esi, benigna esl 


dum crucis, monens in adjutorium suum crucifixum 
suum esse debere mundo juxta Apostolum : Mihi 
mundus crucifixus est (Gal. v1, 14) ; habet etiam in si- 
nistra parte sui fimbrias ; per sinistram presens vita 
figuratur quz diversis curis abundat ; cure significan- 
tur per fimbrias sinistre partis; per dexteram qus 
fimbriis caret, futura vit1 exprimitur, in qua nulle 
cure sollicitant animas sanctorum. Inconsutilis etiam 
est, quia in Ecclesia vel in corde uniuscujusque fide- 
lis nulla debet esse scissura, sed indiscissa fidei inte- 
gritas. Aliter sinistrum latus habet fimbrias, quia ac- 
tiva vita sollicita est et turbatur erga plurima; at 
dextera non habet, quia contemplativa vita nihil ha- 
bet in sinistrum. Largitas brachiorum largitatem et 


hilaritatem doctorís significat. Mapula 4[6 quz si- 
nistra parte gestatur, qua pituita oculorum et narium 
detergitur, praesentem vitam designat in qua super- 
fluos humores patimur. Casula qu: super omnia in- 
dumenta ponitur, significat charitatem quse alias vir- 
tutes excellit; de qua Apostolus commemoratis qui- 
busdam virtutibus ait: Major autem horum est chari- 
tas (I Cor. xin). ’ 

Amictus igitur primum est vestimentum, quo ideo 
collum circeumdamus ut vox quz per collum egredi- 
tur ab omni prava locutione muniatur, juxta Prophe- 
tam: Os nostrum custodiamus, ne in lingua delin- 
quamus (Psal. xxxvi. Secundum camisia linea, 
qua alba vel pectoralis, vel talaris nuncupatur, quod 
ad modum corporis acta totum corpus absque ruga 
operit. Per candorem ad quem nimio labore perdu- 
citur, mentis et corporis castitas atque munditia desi- 
gnatur, qua multo jejunii et vigiliarum, et oratio- 
num, bonorumque operum exercitio acquirunLur. 
Per texturam vestimenti virtus, cor, cunctaque mem- 
bra corporis ab omni operum pravitate coercenda ; 
per talaris vero longitudinem, opus bonum usque ad 


consummationem; per rugarum devitationem, quibus p) linum per 


exprimuntur circumflexiones hareticz pravitatis fidei 
catholice. Per cingulum, discretio qux est mater 


417 omnium virtutum. Per stolam, qui dicitur 
orarium, Jugum Domini suave esi el onus ejus leve 
(Malth. xi, 30,, designatur Evangelium : per albedi- 
nem stolz, puritas doctrine (58); per longitudinem 
usque ad pedes, virtus humilitatis et perseveran- 
tig. Per balteum quo lumbi restringuntur, mentis 
castitas designatur, juxta quod Dominus ait : Sinl 
lumbi vestri procincti (Luc xn, 35). Deinde tunica, 
de qua dixit Dominus ad Aaron : Facies tunicam 
hyacinthinam. (Exod. xxvii, 31), haec vero sub dal- 
matica induitur et subucula nominatur. Hyacinthus 
vero nec rarus est, nec densitate obtensus, nec ru- 
tilat z:qualiter, sereno enim ccelo fi€ perspicuus, et 
nubilo pallidus est, unius et quasi zetherei coloris. 


(1 Cor. xin, 4), etc. Tertia vero linea qui inter duas 
lineas constituitur, et tribus fimbriis ante et retro 
connectitur, charitas qui dilectionem Dei et pro- 
ximi in se continet. Trinitatis fide insignita demon- 
stratur. Per coccineum colorem opera misericordix 
et pupillis et viduis intelliguntur; per ümbrias qui- 
dem sinistri lateris sollicitudo figuratur vitz activae. 
Per dextrum quod fimbriis caret, quies contempla- 
tiv ; per amplitudinem brachiorum largitas eleemo- 
synarum. Per casulam qua super omnia ornamenta 
induitur, sanctitas et justitia, quibus sacerdotalis 
gloria per omnia fulgere debet, designatur; pro 
oc quod duplex habetur inter humeros, proximo- 
rum cura et compassio, et in se pura mentis inten- 
tio, et per aliam duplicitatem in pectore, doctrina 
in populo, veritasque qua debet ornari in mente. 
Per calceamenta linea qu: candore nitent, et line: 
vocantur, ad currendum in malum prohibentur, 


4|9 et in bonum festinare hortantur. Per sandalia 
qui desuper patent, sed subtus soleis a terra pedes 
probibent, przdicatores cwlestia non debere ascen- 
dere neque terrenis inhiare figuratur. 

Pallium quo super omnia ornamenta archipresul 
utitur significat torquem quem solebant legitime 
constantes accipere. Per circulum quo circa humeros 
constringitur, timor et disciplina Domini, quibus se 
totam suosque coepiscopos sibi quidem subditos re- 
gere debet, designatur. Per duas lineas a summo 
usque deorsum ex utraque parte, przdicatio utrius- 
que Testamenti, et dilectio Dei et proximi sine in- 
termissione. Corporale cui superponitur corpus Do- 
minicum, non aliud quam lineum esse oportet, quo- 
niam Joseph linteum mundum legitur emisse, dum 
corpus Dominicum involvit (Matlh. xxvi); uam 
linum purum: germen est terre, et Dominus verum 
et purum corpus habuit, non simulatum; et sicut 
multos labores vel sudores pervenit ad 
candorem, ita Jesus Christus multis affectatus pas- 
sionibus migravit ab hoc szculo, et ad candorem re- 
surrectionis atque immortalitatis perductus est. Ita 
ergo qui corpus Domini in se recipere desiderat, per 
multos bonorum operum labores et per castitatem 


mentis 420 et corporis debet se reddere mundum 
atque candidum, quod ita placari debet, ut nec initium, 
nec finis, sic enim in sepulcro Domini sudarium inven- 
tum est. Sudarium est ligamen capitis, per caput divini- 
tasdesignatur, quia caput Christi Deus est; volutio au- 
tem hzc significat quia Christus qui in humilitate 
habuit initium nascendo, et finem moriendo, in di- 
vinitate neutrum horum, sed semper esse habet. 
Triforme est corpus Christi, eorum scilicet qui gu- 
staverunt mortem et morituri sunt. Primum scilicet 
sanctum et immaculatum, quod sumptum est ex Ma- 


(98, Ez his corrigendus et supplendus liber Joan. Abrinc. p. 85 el aeq. 


213 


ACTA VETERA 


214 


ria Virgine ; alterum, quod ambulat in terris; ter- A hebdomadibus ante Pascha instituit, hymnum angeli- 


tium, quod jacet in sepulcris. Per particulam ob- 
late misse in calice ostenditur corpus Christi qui 
resurrexit a mortuis; per comestam a sacerdote vel 
a populo, ambulans adhuc super terram ; per reli- 
clam in altari usque in finem missz, jacens in se- 
pulcris usque in finem szeculi. 


De his qui ordinaverunt missam. 


Consequentia missam celebrandi jam ad integrum 
composita ab apostolis et apostolicis ministris. Epi- 
stofas quippe et Evangelium recitabat Ecclesia ex 
antiquorum traditione, qua indigesta sunt in li- 
bro qui appellatur Comes, quem ad Constantium 


42| Hieronymus scripsisse dicitur. Alexander VII 
papa qui instituit aquam |f. add. usum] benedicendi 
et aspersionem, inseruit memoriam Dominice pas- 
sionis ad consecrationem Eucharistie. Primus Xys- 
tus VIII papa hymnum Sanctus, sanctus, sanctus. Te- 
lesphorus papa IX qui Quadragesime jejunium sex 





cum Gloria in excelsis Deo addidit. Damasius XXXV 

apa Credo in unum Deum solemnibus diebus cantari 
nstituit ex decreto sancte universalis synodi a CL 
episcopis Constantinopoli celebrate. Innocentius 
XXXVIII papa decrevit osculum pacis ad missam 
dari. Coelestinus XLI papa introitus, gradualia, of- 
fertoria et communiones ex psalmis modulari anti- 
phonatim instituit. Leo XLIII papa in canone missz 
addidit Sanctum sacrificium, immaculatam hostiam. Ge- 
lasius XLVI papa collectas et przefationes composuit. 
Gregorius LXI papa Kyrie, eleison, Christe, eleison, et 
Alleluia extra Quinquagesimam, et in canone Diesque 
nostros in lua pace disponas, atque ab eterna damna- 
lione nos eripi, el in electorum tuorum jubeas grege nu- 
merari, et orationem Dominicam, per quam apostoli 
solam consecrabant, post canonem consecrationis ad- 
didit. Ad hzc omnia Sergius LXXX 4/22 papa hoc 
ultimum addidit, ut inter communicandum Agnus 
Deia clero cantetur. 





FUNDATIO X CLERICORUM COLLEGII DE ALBANIA 


In ecclesia Rotomagensi, anno 1245. 
(Ez chartulario archiepiscopali Rotomag.) 


PrrRus miseratione divina Albanensis episcopus B die distribuantur fideliter. Ita tamen quod ea qus 


(90) universis presentes litteras inspecturis, salutem 
in Domino. 

Beneficiorum qu: a nobili Rotomagensi Ecclesia 
multipliciter recepimus non immemores nec ingrati, 
dignum esse: judicamus et anime nostre valde ne- 
cessarium, ut, et si non possimus et pro tot bene- 
ficiis a nobis et ab ipsa perceptis respondere con- 
digne, saltem et aliquid rependamus quo cultus au- 
gmentetur divinus, et per hoc decor et honor ipsius 
in posterum conservetur. Hinc est quod diligenti 
consideratione przhabita ad honorem Dei, et glo- 
riose Virginis, et B. Romani, in quorum honore est 
dicta ecclesia fabricata, ad presens duximns ordi- 
nandum, ut per archiepiscopum qui pro tempore 
fuerit in Rotomagensi ecclesia ponantur, seu insti- 


tuantur 4423 in ea decem clerici idonei et honesti 
qui continue in eadem ecclesia residebunt, quod 
quidem in receptione sua firmabunt proprio jura- 
mento, qui etiam in eadem ecclesia omnibus 
intererunt, nisi propter infirmitatem vel aliam cau- 
sam sufficientem, honestam et necessariam, fuerint 
impediti. De his autem clericis erunt quatuor sub- 
diaconi, tres diaconi, et tres sacerdotes, et nullus 
ponatur nisi vigesimum primum annum 2tatis suz 
compleverit, et qui bene sciat legere et cantare. Hi 
autem clerici ex causa necessaria qualibet die deesse 
poterunt una hora, dummodo omnibus aliis horis 
intersint; quod si non interfuerint omnibus aliis 
horis, stipendium quod debent die illa percipere 
Subtrahatur eisdem. Nullus autem ἃ Matutinis, 
Missa, Nona, et Vesperis impune se poterit absen- 
lare ; quoniam si una de istis Horis defecerit, quam- 
vis omnibus aliis Horis interfuerit debito sibi sti- 
pendio privetur illa die, nisi propter imminutionem 
de licentia cantoris vel hebdomadarii facta, vel ex alia 
causa honesta, sufficienti, idonea et necessaria 


propter defectus subtrahentur clericis memoratis, 
per eumdem archidiaconum, qui nulli in hac parte 
gratiam faciet, conservabuntur fideliter, et per manum 
cantoris, majoris archidiaconi, et thesaurarii, aut duo- 
rum ex ipsis in pios usus, prout expedire viderint, 
expendantur. Ad hos autem redditus emendos et assi- 
gnandus, deputamus mille et quingentas libras Turo- 
nenses, volentes ut per manus venerabilis Odonis Ro- 
tomagensis archiepiscopi amici nostri litteratissimi, 
necnon magistri Hugonis Pisani Rolomagensis, Petri 
de Papia, et Guillelmi de Rezeana, HRotomagensis 
ecclesi: archidiaconorum, Joannis de Campis, Guil- 
lelmi Laudii, et Hugonis de Alumnia, canonicorum 
Rotomagensium, si presentes fuerint, vel saltem per 
manus duorum aut trium ex ipsis qui presentes exstí- 
terint, unacum archiepiscopo qui pro tempore fuerit 
emantur, et assignentur ad faciendum predicta. Quod 
si memoratum archiepiscopum amicum nostrum, vel 


oris U aliquos, aut aliquem de jam dictis, antequam ista et 


425 alia qu continentur inferius compleantur con- 
tingat decedere, futurus archiepiscopus succedat loco 
dicti archiepiscopi, et loco majoris archidiaconi ejus 
successor; loco vero praedictorum duorum aliorum 
archidiaconorum, succedant decanus et cantor memo- 
rati. Quod si aliqui ex eis antequam ista et alia quae 
continentur inferius compleantur decesserint, in exse- 
cutione predicta ipsorum successores loco eorum 
succedant, ita quod archiepiscopus cum ipsis omni- 
bus, si przssentes fuerint, vel saltem duobus aut tri- 
bus ex eis, supradicta et alia qua: dicuntur inferius 
exsequantur. 


Verum si de supradictis mille et quingentis lihris 
Turonensibus ultra summam centum viginti librarum 
ejusdem monetz quam dicti decem clerici pro suo 
victu percipient annuatim, aliqui redditus emi pote- 
runt, volumus quod illud quod superfuerit emptis 


se valeat super hoc excusare. Sane quilibet clerico- Ὁ redditibus supradictarum centum viginü librarum 


rum istorum singulorum percipiet duodecim libras 
Turonenses annuatim qua pro rata per aliquem de 


ecclesia fide dignum et juratum 424 ad hoc fa- 
ciendum, per cantorem de consilio majoris archidia- 
coni et thesaurarii, si presentes fuerint, vel eorum 
allerius qui presens exstiterit, deputatum, qualibet 


convertatur in emptionem reddituum ad emendum. 
cappas choriales annis singulis pro clericis memo- 
ratis. Nos enim intendimus quod quilibet eorum, si 
fleri poterit, habeat annuatim unum cappam cho- 
rialem, quze viginti solidorum Turonensium pretium 


non excedat. Isti autem clerici simul ín una domo 


(59) Petrus de Collemedio, qui fuit Rotomagnsis archiepiscopus. 


215 


jacebunt, ad cujus incoeptionem 426 ducentas libras 
deputamus ad presens; in eadem etiam domo simi- 
liter simul comedent, si commode fieri poterit, et 
archiepiscopus qui pro tempore fuerit ad hoc eos 
arctare poterit, si viderit expedire. Przterea si ali- 
quis de supradictis clericis sehabuerit inhoneste, vel 
circa divinum Otflcium negligens exstiterit aut re- 
missus, vel ex culpa sua ad serviendum ecclesiz in- 
habilis factus fuerit, ad denuntiationem decani, ma- 
joris archidiaconi, thesaurarii et cantoris qui pro 
tempore fuerint, aut duorum ex ipsis eum sine magna 
discussione archiepiscopus amoveat, etalium substituat 
loco ejus. Non enim intendimus ut przdicti clerici sint 
perpetui, sed potius temporales, ut videlicet tandiu ipsi 

ercipiant supradicta quandiu servient ecclesie et 
honeste se habuerint, sicut decet. Verumtamen si prop- 
ter senectutem, vel propter infirmitatem supervenien- 
tem, vel alias sine culpasua ad serviendum ecclesia mi- 
nus utiles facti fuerint, nolumus quod propter hoc de- 
beant amoveri, ne videatur afflictis afflictio superaddi. 
Videat autem archicpiscopus, qui pro tempore fuerit, 
ut in ponendis, seu instituendis in eadem ecclesia 
dictis clericis, habeat prz oculis solum Deum, et ca- 


veat ne in prejudicium divini 427 cultus, quem ad 
decorem domus Domini in ea cupimus amplíari, prop- 
ter affectionem, vel preces, vel ut forsitan provideatur 

ersona potius quam ecclesie, gratia super hoc ulli 

at, cum nostre intentionis sit ut sine acceptione 
personarum, idonei, honesti, et utiles ad serviendum 
ecclesi: assumantur. Volumus insuper et ordinamus 
ut, si archlepiscopus qui pro tempore fuerit, predic- 
tos clericos, vel aliquem ex eis cum loca vacarecon- 
tigerit, a tempore scientize ultra mensem in dicta ec- 
clesia ponere seu instituere distulerit, decanus et ca- 
pitulum vices ejus suppleant; et si ipsi ultra alium 
mensem hoc facere distulerint, ad decanum, majorem 
archidiaconum, cantorem, thesaurarium, qui pro tem- 
pore fuerint, illa vice devolvatur potestas. 

Ceterum si aliquis de przedictis clericis absens esse 
voluerit ab ecclesia, et causa morandi ad locum alium 
se transferre, ante recessum suum per mensem tene- 
bitur hoc publice denuntiare capitulo, et archiepis- 
copo, si presens fuerit, vel illi qui fuerit loco ejus, 
ul sic eo recedente provideatur quod loco illius 
substituatur alius, ne propter repentinum ejus 
recessum contingat ecclesiam ad tempus unius ser- 
vitoris officio defraudari. Insuper ordinamus et volu- 


mus ut de redditibus viginti 428 sex librarum Turo- 
nensium, quas apud Locum-Veris [Gallice, Louviers| 
emimus, quas ex nunc Rotomagensi ecclesizte damus, 
tribus vicibus in ecclesia predicta fiat commemoratio 
nostri annuatim, videlicet in die nostri obitus, et in 
aliis duobus terminis per archiepiscopum, decanum, 
et capitulum assignandis, ita quod unoquoque ter- 
mino canonicis qui interfuerint officio septem libre 
Turonenses, et clericis de choro qui intererunt tri- 

inta solidi distribuantur, prout in eadem ecclesia 

eri consuevit, residui vero decem solidi in die nostri 
obitus in pane per manus hebdomadarii pauperibus 
erogentur. Porro volumus ut, quandiu Dominus per 
suam misericordiam dederit nobis vitam, in eadem 
predicta ecclesia in octavis nativitatis B. Mari 
Virginis missa de eadem gloriosa Virgine celebretur, 
et canonicis qui intererunt illi misse septem li- 
bre de supradictis viginti sex libris, et clericis de 
choro qui intererunt triginta solidi distribuantur, 
prout est in eadem ecclesia consuetum ; ín crastino 
vero omnium sanctorum qua die dum vixerimus, vo- 
lumus in dicta ecclesia pro animabus antecessorum 
nostrorum archiepiscoporum, et pro animabus pa- 
rentum nostrorum qui ex hoc seculo transierunt 


commemorationem fleri, distribuentur 429 canonicis 
qui interfuerint officio septem libre, et clericis de 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


À choro qui intererunt triginta solidi de pecunia supra- 


216 


dicta, in illa etiam die decem solidi de supradicta 
summa in pane pauperibus per manus hebdomadarii 
erogentur ; residuz vero octo libre et dimidia Turo- 
nenses, distribuantur canonicis et clericis de choro 
predicte ecclesia, qui intererunt misse de sancto 
piritu, quam xu Kalendas Junii in dicta ecclesia 
volumus, dum vixerimus, solemniter celebrari, ita 
quod canonici septem libras percipient, et clerici de 
choro triginta solidos; ita quod nec canonici, nec 
clerici aliquid inde percipiant, nisi interfuerint dictae 
misse. Ceterum postquam vocanrte Domino transie- 
rimus ex hoc mundo, fiat de predictis viginti sex 
libris quod superius est expressum. 

Insuper volumus ut, de redditibus sexaginta et 
decem solidorum Turonensium quos dudum apud 
Locum Veris emimus cet in dicta ecclesia ad usum 
deputavimus lampadarum, nisi dict: lampades ar- 


p deant in ecclesia die ac nocte, ille redditus in die 


nostri obitus et aliis duabus commemorationibus quz 


flent in ecclesia Rotomagensi pro nobis, per manus 
hebdomadarii erogentur in pane, ita quod tertia pars 


predictorum quolibet termino 430 expendatur, su- 


pradictam autem summam mille et septingentarum 
i 


brarum Turonensium, quam exnunc tam ad emen- 
dum redditus, ut predictum est, quam etiam ad in- 
ccptionem domus deputamus, przcipimus per ma- 
nus supradictorum in thesauro Rotomagensi deponi, 
consignari, et conservari diligenter et fideliter, donec 
completasint ea quzesuntde przedicta pecunia facienda. 
Et quilibet eorum bona fide promittat quod non per- 
mittet dictam pecuniam in alios usus converti, vel 
pro alio negotio unquam tangi. Sane volumus ut spa- 
tium, antequam aliquid de supradictis viginti sex 
libris percipiant, commendationis nostr:: duo termini 
per archiepiscopum una cum decano et capitulo as- 
signentur. Item sz:pius ad memoriam reducentes de- 
fectum qui flebat in missis qui cantantur in majori 
altari beatze Virginis, quem per constitutionem nos- 
tram volumus aliquando relevare, qui tamen ob ne- 
gligentiam aliquorum nondum est, sicut dicitur rele- 
vatus ; attendentes quod nos, qui canonicos ad 
serviendum non compulimus, fuimus negligentes, 
ordinamus et disponimus ad praedictam nostram negli- 
gentiam expiandam, ut statim assignentur de bonis 
a Deo nobis collatis quingentz libre Turonenses ad 


emendos redditus, 43 | qui deputentur presbytero 
diacono, et subdiacono canonicis qui in majori ad 
magnam missam ministrabunt altari; ita quod inter 
ipsos singulis diebus pro rata equaliter dividantur, 
et hoc flat per supradictorum manus, decano^tamen 
Rotomagensi vocato, qui tenetur diligenter negotia 
capituli procurare. Praedicta omnia volumus in vita 
nostra, exsecutioni mandari ; et nisi in vita nostra, 
vel saltem infra annum post mortem nostram prz- 
dicta exsecutioni mandentur, ordinamus, disponi- 
mus, et sub interminatione divini judieli injungimus 
archiepiscopo qui pro tempore fuerit, ut predictis 
personis et successoribus eorum, ut mora postposita 
pauperibus, piis locis, videlicet domibus leprosorum, 
pauperibus monasteriis monialium et religiosorum, 
uecnon et aliquibus pauperibus virginibus maritandis, 
si inveniantur, in promptu przdicta nostra bona stu- 
deant erogare. Nobis tamen potestatem duximus 
retinendam disponendi et ordinandi aliter de dicta 
pecunia, nisi ea qus pro ecclesia Rotomagensi 
mandamus fleri, ut supra dictum est, in vita nostra 
celeriter impleantur. Volumus insuper ut predicta 
omnia exsequenda dilecti socii nostri M. Petri S. Au- 
domari propterconsensus (60) et presentia requirantur. 

432 Datum Lugduni, auno Domini millesimo du- 
centesimo quadragesimo quinto, in festo S. Laurentii. 

(60) Hic aliquid deesse videtur. 


217 


ACTA VETERA. 


218 





FUNDATIO XVI CLERICORUM 
COLLEGII CLEMENTINORUM 
In ecclesia Rotomagensi, anno 1350. 
(Ez archivis ejusdem collegü.) 


Clemens (61) episcopus servus servorum Dei ad 
petuam rei memoriam. 


Credita nobis a Domino plurima talenta pensantes, 
et considerantes attente quod ab eo cui plus commit- 
titur plus exigitur, utique deterremur, ne nos qui plus 
ceteris in. hoc. mundo accepisse aliquid cernimur, 
inde ab Auctore mundi gravius judicemur, quia cum 
adauctis donis donorum crescant etiam rationes, pressi 
pondere peccatorum digne famulari Domino non vale- 
mus. Ut igitur gratie divine premium, quod merita 
nostra non exigunt, aliorum patrociniis consequi 
mereamur, ad Dei omnipotentis laudem et gloriam 
beat: Marie Virginis Matris ejus, aliorumque sanc- 
torum honorem, et pro nostra, ac predecessorum ac 

rogenitorum, nostrorumque fidelium animarum sa- 
ute, in ecclesia Rotomagensi, quz nos divina dispo- 


sitione 433 dudum habuit in sponsum, et nunc in 
patrem ac dominum recognoscit, ut in ipsa quoque 


per-Á|n hujusmodi autem perceptione 435. denario- 


rum quatuordecim eisdem clericis seu cappellanis 
pro eorum stipendiis, ut praemittitur, statutorum 
subscriptum modum volumus et statuimus perpetuo 
observandum, videlicet quod in Matutinis et majori ac 
pro defunctis Missis, necnon Vesperis, qualibet sci- 
icet Missarum et Horarum praedictarum duos, ac in 
aliis, videlicet, Prima, Tertia, Sexta, Nona et Comple- 
torio, Horis ac in agendis etiam mortuorum, videlicet 
Placebo et Dirige, in dicta ecclesia celebrandis, singu- 
lis scilicet Horis et agendis hujusmodi singulos dena- 
rios monetz: hujusmodi singuli clerici seu capellani 
presentes duntaxat Matutinis, et Missis, necnon Ves- 
peris, Horis et agendis percipiant antelatis. 


Statuimus quoque quod dicti clerici seu capellani 
in missis et aliis canonicis Horis, diurnis pariter et 
nocturnis in eadem ecclesia pro tempore celebrandis, 
intersint continue, nisi de petita et obtenta licentia 


ecclesia per hoc circa divinum cultum decoris et ho- p decani, vel cantoris seu hebdomadarii ejusdem eccle- 


Doris suscipiat incrementa, sexdecim perpetuorum 
clericorum, seu capellanorum numerum, sive colle- 
gium auctoritate apostolica instituimus ac etiam ordi- 
namus, et eos capellanos seu clericos Clementinos, 
Clementis videlicet papze VI, volumus nominari, auc- 
toritate statuentes eadem quod dictorum sexdecim 
clericorum seu capellanorum duodecim in sacer- 
dotio, et duo in diaconatus ac reliqui duo in subdia- 
conatus sint ordinibus constituti; quodque ipsorum 
sinzuli singulos denarios quatuordecim diebus singu- 
gulis percipiant pro eorumdem stipendiis, et ultra 
quatuordecim predictos denarios, alios duos denarios 
usualis monetz? perpetuo percipiant in qualibet pro- 
cessione solemni. Ordinamus insuper quod singuli 
dictorum clericorum seu capellanorum duodecim, in 
sacerdotio constitutorum, ut przfertur, sex singulis 
in capellis ipsius ecclesix: secrete per seipsos, vel 
impedimento legitimo impediti, per alios idoneos 


si: qui pro tempore fuerint, aut decani prefati, prout 
consuetum est in similibus fleri de aliis capellanis et 
clericis ipsius ecclesi: qui ab eadem ecclesia fuerint 
tunc absentes. Caeterum, ut predicti clerici seu capel- 
lani, sicut spe przmii, sic peenz formidine ad prz- 
missorum observantiam índucantur, ordinantes, 436 
adjicimus ut, si qui clericorum seu capellanorum 
predictorum missis, Vesperis, Horis et agendis hu- 
jusmodi, vel earum aliquibus vel alicui non interfue- 
rint personaliter in ecclesia memorata, distributio- 
nibus, aut distributione missarum, Horarum , agen- 
darum, aut misse, vel Hore, sive agendz, quibus 
vel cui non interfuerint, et quas seu quam essent 
si prasentes existerent missis, Horis, agendis, vel 
misse, seu Horz, ac agenda hujusmodi percepturt, 
privati sint ipso facto. Item ordinamus quod, per dic- 
tum decanum et dilectos filios, capitulum ecclesiz, 
unus alius clericus extra numerum clericorum set 


sacerdotes, per integram unam hebdomadam perpetuo C capellanorum hujusmodi deputetur singulis septima- 


celebrent unam missam, et quod singuli aliorum sex 


unam similiter missam celebrent per aliam unam 434 
hebdomadam successive; quodque ipsorum quilibet 
die illa qua, ut premittitur, celebrabunt, ultra prz- 
dictos quatuordecim et duos denarios, percipiant alios 
denarios quatuor monete ejusmodi usualis. Statui- 
mus etiam quod dicti sexdecim clerici seu capellani 
omnes invicem in capella Sancti Joannis, que in 
eadem ecclesia sita est, semel in septimana qualibet 
congregentur, et, quandiu in humanis egerimus, de 
Trinitate, vel de sancto Spiritu, aut de beata Virgine, 
sive de beatis apostolis Petro et Paulo, seu de sancto 
Martiali, et postquam hujus incert:e ac labilis consum- 
maverimus vitze cursum, de mortuis celebrent solem- 
niter, unam missam ; quodque sacerdos hujusmodi 
missam solemniter, ut predicitur, celebrans, viginti 
quatuor, diaconus vero et subdiaconus sacerdoti minis- 
trantes eidem, quilibet eorum decem et octo, et reli- 
qui dictorum clericorum seu capellanorum, videlicet 
qui fuerint in hujusmodi celebratione praesentes, sin- 
guli videlicet eorum singulos duodecim alios dena- 
rios qualibet videlicet die, qua in qualibet septi- 
mana solemniter missa hujusmodi celebrabitur, ut 
fertur ultra, quatuordecim et duos ac quatuor alios 
denarios supradictos monetz percipiant antedicte. 


(61) Qui fuit Petrus Rogerii Rotom. archiepiscopus. 


nis qui absentias et alios defectus dictorum clericorum 
seu capellanorum sexdecim videat et fideliter redigat 
in scripturam, et de illis in fine septiman:z cujuslibet 
relationem faciat plenariam et fidelem ei quem dictus 
decanus et capitulum duxerint ad hoc eligendum. cui 
(sicut premittitur) deputando per dictos decanum et 
capitulum certum quid ut commissum sibi officium 
fidelius et diligentius exerceat deputetur. Dictis quo- 
que clericis seu capellanis hujusmodi quatuordecim 
ac aliorum denariorum stipendia predictorum, juxta 


prescriptam ordinationem nostram 437 in fine sep- 
timanz cujuslibet per dictos decanum et capitulum 
persolvantur, retentis prius atque deductis per deca- 
num et capitulum supradictos iis qua pro ipsorum 
clericorum et capellanorum ponis absentix fuerint 
deducenda. Denique intuentes quam bona et quam 
sit jucunda, juxta Propheta testimonium, fratrum ha- 


p bitatio in unum (Psal, cxxxi, 1) ; auctoritate predicta 


statuimus, volumus ac etiam ordinamus quod dicti 
capellani sey clerici in una eademque domo invicem 
habitent, ac etiam commorentur; quodque, per 
dictos, decanum et capitulum, ac dilectum, filium 
Bertrandum Chariti archidiaconum, Augi in eadem 
Ecclesia apostolice sedis nuntium, una vel unum, 
domus sive manefium aut hospitium cum adja 
centibus, seu contiguis eidem domui, sive manerio 


219 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. . 


220 


aut hospitio, viridariis sive hortis, domibus, vel A dictos decanum et capitulum pertineat pleno jure. 


maneriis, sive hospitiis, quas seu qua dicti deca- 
* pus et capitulum habent in civitate Rotomagensi. 
Pro qua habitatione capellanorum seu clericorum, 
hujusmodi idonea seu idoneum et sufficiens eligatur, 
et habita de domo, sive manerio, aut hospitio cum 
adjacentibus seu contiguis viridariis, seu hortis hujus- 
modi, »stimatione fldeli, pretium quod illa vel illud 
fuerit valere comperta sive compertum, dictis decano 


438 et capitulo, vel alio vel aliis eorum nomine, 
per eumdem nuntium de pecuniis Camerz apostolice 
collectis per eum, et colligendis inantea, mandamus 
lenore presentium eum integrilate persolvi. Quam 
seu quod domum sive manerium, aut hospitium, ut 
premittitur, eligenda seu etiam eligendum dictis ca- 
pellanis seu clericis exnunc damus, concedimus, e! 
donamus, et illam seu illud pro ipsorum cohabit.- 
tione communi, etiam deputamus eidem nuntio ; 
eadem nihilominus auctoritate mandantes quod tam 
estimationis domus sive manerii aut hospitii cum 
adjacentibus sive contiguis viridariis, sive hortis hu- 
jusmodi quam etiam aliam opportunam pecuniam pro 
reparatione domus seu manerii aut hospitii hujus- 
modi, ac pro disponendis et ordinandis in illa vel in 
illo necessariis officinis pro cohabitatione clericorum 
seu cappellanorum ipsorum, de pecuniis dicte ca- 
mere collectis jam et colligendis inantea. per eumdem 
hac vice cum i.tegritate persolvat ; dictisque decano 
et capitulo districtius inhibemus ne de pecunia quam 
pro pretio domus sive hospitii aut manerii hujusmodi 
ab eodem nuntio, vel alio nomine nostro solvente 
recipiant. Praeterquam in emptione perpetuorum 
reddituum pro eadem ecclesia emendorum quidquam 


439 expendere non przsumant, suspensione deca- 
num, et capitulum, predictos singularesque personas 
capituli predicti excommunicationis sententie ipso 
facto subjacere volentes, si contrarium prasumpse- 
rint attentare. Pecunia vero, quz de ponis absentig 
clericorum seu capellanorum obveniet predictorum, 
in reparationem et conservationem domus sive manerii 
aut hospitii hujusmodi per dictos decanum et capi- 
tulum deputetur fideliter, et integraliter convertatur, 
deputando, sicut premittitur, per dictos decanum et 
capitulum super inspectione, scriptione ac relatione 
defectuum pradictorum, de salario per eos illi pro- 
pterea constituto exinde primitus satisfacto, sicut 
satisfit custodi aliorum sexdecim clericorum seu ca- 
pellanorum, vocatorum de Darnestallo, institutorum 
in eadem ecclesia ab antiquo. 


Statuimus insuper ac- etiam ordinamus quod nullus 
ad clericatus seu capellanias hujusmodi in clericum 
seu capellanum recipiatur aut etiam admittatur, nisi 
psalterium et antiphonarium per historias corde tenus 
recitaverit; vel si talis nou posset forsitan reperiri, 
saltem qui ad psalterium et antiphonarium, hujus- 


Quibus etiam decano et capitulo, illos ex eisdem cle- 
ricis seu capellanis qui ultra duos menses absentes 
fuerint sine causa legitima ab ecclesia supradicta, vel 
pro aliis justis causis clericatibus seu capellanis 
eorum hujusmodi (post tamen decessum nostrum) pri- 
vandum, et clericatus seu capellanias hujusmodi per 
hujusmodi privationem vacantes. personis aliis idoneis 


44| (ut prefertur), scientibus psalterium et antipho- 
narium recitare, vel aptis et habilibus ad recitan- 
dum eadem conferendi plena et libera sit facultas. De 
libris quoque, necnon calicibus et aliis ornamentis 
ad missas et alia divina officia, per clericos seu capel- 
lanos celebranda, in ipsa ecclesia opportuna decenter 
duximus providendum, et pro supportatione onerum 
praemissorum annuos redditus trecentarum et viginti 
.brarum parvarum Turonensium, quos emi et amor- 
tizari fecimus, et alios redditus ducentarum et vigiuti 
librarum aliarum, quos praeter domum sive mane- 
rium, vel hospitium hujusmodi emi volumus et man- 
damus, et pro quorum emptione per eumdem nuntium 
mille septuaginta scuta aurea dictis capitulo [add. et 
decano] jam assignata sunt, et residuum per eum 
solvi precipimus tenore pre$entium, et jubemus. 
Exnunc auctoritate deputamus eadem, dictisque de- 
cano et capitulo hujusmodi redditus tam emptos (sicut 
predicitur! quam emendos exnunc etiam damus, con- 
cedimus et donamus, et volumus quod liceat dictis 
decano et capitulo possessionem ejusmodi reddituum, 
ut ubicunque et in quibuscunque consistant, auctori- 
tate ipsorum propria capere et naucisci, eosque in 


usus hujusmodi convertere, juxta modum 4452 et for- 
mam superius expressos ; ita tamen quod dicti deca- 
nus et capitulum pro se suisque successoribus jurent 
et bona fide promittant, ac se eflicaciter obligent 
quod, pro reparatione et conservatione hujusmodi 
domus, manerii seu hospitii, uitra pecuniam pana- 
rum et condemnationem hujusmodi expensas neces- 
sarias facient et subibunt, et quod hujusmodi redditus 
fideliter colligent, illosque necnon res, loca et bona, 
in quibus cousistunt, defendent et conservabunt, pro 
viribus, sicut alia bona et jura eorum communia ; et 
quod clericis seu capellanis eisdem stipendia eorum, 
ordine prescripto perpetuo de dictis redditibus 
emptis el emendis, cum integritate persolvent : quod- 
que satisfacient aliis duobus capellanis perpetuis, in 
eadem ecclesia per nos cum praeramus eidem hacte- 
nus institutis, juxta ordinationem nostram super hzc 
dudum factam de stipendiis eorumdem ; pro quibus 
etiam stipendiis certos redditus duximus alias depu- 
tandos, sicut apparet per instrumenta publica quz 
exinde sunt confecta; et quod solemnitatem beati 
Martialis et anniversaria, per nos in dicta ecclesia 
facienda annis singulis hactenus ordinata, peragent, 
et duas missas quas ipsi decanus et capitulum nobis 


modi prescripto modo recitandum, infra biennium ἃ Ὁ in promotione nostra ad apicem apostolicze 443 di- 


receptionis sus tempore computandum habilis 440 
Sit et aptus. Sane de circumspectione ac probitate di- 
lecti fllii Joannis de Novancuria, archidiaconi Vulcas- 
sini Francie, in eadem ecclesia, plenam Domino 
fiduciam obtinentes, volumus, et auctoritate predicta 
etiam ordinamus quod quandiu egerimus in humanis, 
ipse vel si contingeret eum interim ab hac luce 
substrahi, aut ad aliam dignitatem promoveri ; sive 
si archidiaconus Vulcassini Francise in dicta ecclesia 
desinerel, alius quem ad hoc duxerimus eligendum 
clericatus seu capellanias hujusmodi tam hac vice pri- 
maria quam deinde successive, quoties illos vel illas 
vacare contigerit, personis idoneis, scientibus vel 
habilibus, et aptis ad sciendum psalterium et anti- 
phonarium, ut predicitur, recitare, auctoritate nos- 
tra conferat οἱ assignet. Quodque nobis ab hac luce 
subtractis ipsorum vel ipsarum libera dispositio ad 


guilatis annuatim pro salute nostra, quandiu videlicet 
egerimus in humanis, ac postquam migraverimus ab 
hac luce pro remedio animse nostre perpetuo cele- 
brandas in add. statuerint], unam videlicet nonas 
Maii, qua videlicet die assumpti fuimus ad officium 
apostolice servitutis, et aliam die illa qua voluerint 
decanus et capitulum antedicti, przedictis aliis duabus 
missis per nos in dicta ecclesia institutis, ut przemit- 
titur, celebrandis in suis diebus et ordine, remanen- 
tibus consuetis. 

Caeterum ne forsan ex decani absentia contingat 
voluntatem et affectionem nostram circa przmissas 
ordinationes, aut earum aliquas vel aliquam impediri, 
vel etiam retardari, adjicimus declarantes quod pre- 
missa omnia et singula volumus per dictos decanum 
et capitulum, non vocato nec exspectato dicto decano, 
si forte fuerit absens (servata tamen alias forma) 


22] 


ordinationem hujusmodi adimpleri. Volumus insuper A 


quod presentes litter: ac singula et omnia instru- 
menta, tam de ipsius concessione domus sive manerii 
aut hospitii quam de emptione reddituum emptorum 
jam, et emendorum etiam, ut prefertur, ac de pro- 
missione obligationeque capituli predicti, necnon 
inventarium de libris, paramentis et calicibus pro 


celebratione missarum et aliorum 444. divinorum 
officiorum deputatis, ac etiam deputandis, eorum co- 
pia dictis capellanis seu clericis per dictos decanum 
et capitulum, in publica forma data, in archivo pu- 
blico ipsius eeclesize conserventur. Nulli ergo omnino 


ACTA VETERA. 


2229 


hominum liceat hanc paginam nostrorum ordinationis, 
institutionis, statutorum, voluntatum, mandatorum, 
dationum, concessionum, ordinationum,  deputa- 
tionum, przceptorum, et jussionum infringere, vel ei 
ausu temerario contraire. Si quis autem heec attentare 
presumpserit, indignationem omnipotentis Dei et 
eatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit 
incursurum. 
Datum Avenioni, octavo Kalendas Junii, pontificatus 
nostri anno vri. Sic signatum in plicatura : 


De curia beati Stepha. 





INCERTI AUCTORIS 


SERMONES 


SEX AD POPULUM 


(Ex codice ms. Bigot.) 





SERMO PRIMUS. 
DE HONORANDIS PRESBYTERIS. 


Dicit apostolus Paulus : Nom est potestas misi a 
Deo. Que autem sunt, α Deo ordinate sunt; itaque 
qui. resistit potestati, Dei ordinationi resistit. (Rom. 
xir, 1-2). Audite, fratres charissimi, quid Apo- 
stolus Domini vobis clamat. Nou sunt enim 


contemnendz potestates sive mundi 445 sive 
Ecclesia, quia omnes ordinata sunt a Deo; et 
qui ordinatis a Deo contradicit et resistit; ordi- 
nanti contumeliam facit. Oportet igitur nos domi- 
num papam nostrum, consiliatorem nostrum, visi- 
tare et venerari; visitare, quia consiliatorem : ve- 
nerari, quia pastorem : sunt enim episcopi Ecclesie 
venerandi, sicut magistri, sicut vicarii Domini. 
Tanta revereniia voluit Dominus sacerdotes suos 
timori et venerari, quod in Deuteronomio minatus 
est, dicens : Εἰ homo quicunque fecerit in superbia ut 
ποι exraudiat sacerdotem | aut — judicem, 
(Deut. xviz, 129. Item ad. Samuelem, cum a Judsis 
sperneretur, Dominus dicit : Non le spreverunt, sed 
me spreverunt; et Dominus quoque in Evangelio : 
Qui audit (inquit! vos, me aud εἰ eum qui me misit, 
el qui vos spernit, me spernil (Luc. x, 16) ; et cum 
leprosum emundasset, Vade, inquit, et demonstra te 
sacerdoti (Matth. viu, 1) ; et postea tempore quam 
passionis alapam accepisset a servo sacerdotis, cum- 
que ei dixisset : Sic respondes pontifici ? (Joan. xvin, 
22)'adversus pontificem Dominus contumelia nihil 
dixit, nec quidquam de sacerdotis honore detraxit ; 
sed innocentiam suam magis asserens et ostendens : 
Si male locutus sum , (inquit), perhibe testimonum de 
fdlo; δὲ awslem bene, quid me caedis? (Ibid., 23. 
ltem in Actibus apostolorum, B. Paulus apostolus 
cum ei dictum esset: Summum 446 sacerdotem 
Dei maledicis? (Act. xxiu, 4) quamvis eo tempore 
sacerdotium Jud:eorum destructum crucifixo Christo 
erat, quantum ad Christianos, tamen ipsum, quam- 
vis ínane nomen, venerans Paulus ait : Nesciebam, 
fratres, quia pontifez essel ; scriptum est enim: Prin- 
cipi plebis tue non maledices (Ibid., 5 ; Exod. xxn, 28). 
Cum igitur antiquum sacerdotium legis veteris ín 
tanta auctoritate haberetur, resistentibus Dominus 
morlem minaretur, quales putatis eos qui contra 
. Sacerdotium nove legis hostes et rebelles sunt con- 
ira Dei Ecclesiam ? nec przmonentes (id. est, preeca- 
ventes) Domini comminationem, nec futuri judicii 
ultione terrentur. Chore, Datam et Abiron, qui con- 
ira Dominum Moysen, et Aaron sacerdotem, sibi sa- 
Ccrificandi licentiam vindicare conati sunt , poenas 
slatim pro suis conatibus impenderunt, terra compa- 
gibus ruptis in. profundum sinum aperuit, stantes 


morietur C 


B atque viventes recedentis soli hiatus absorbuit; nec 


tantum eos qui actores fuerant Dei indignantis ira 
percussit, sed et caeteros ducentos quinquaginta 
principes ejusdem furoris a Deo ignis probata ultione 
consumpsit (Num. xxvi), admonens scilicet et osten- 
dens contra Deum fleri quidquid fuerint ad destruen- 
dam ordinationem Dei humana voluntate conati. Sic 
Ozias rex cum thuribulum ferens et contra legem 


447 Dei sacrificium sibi violenter assumens, resis- 
teute sibi sacerdote Zacharia (Azaria], obtemperare 
nollet et cedere, divina indignatione confusus et 
lepre: maculatus est varietate in fronte (II Paral. 
xxvi, 18), ea parte notatus offenso Domino, ubi si- 
gnantur qui Dominum promerentur. Cavendum est 
igitur, fratres charissimi, ue contra sacerdotes Dei 
aliquis audeat insurgere, ne Dominus illos qui vice 
sua funguntur velit aspere vindicare. Hi autem positi 
sunt in Ecclesia ad utilitatem nostram ut nobis pro- 
videant, ut de salute nostra rationem reddant, et 
unitatem Ecclesia! custodiant, de qua unitate nos 
Dominus voluit esse sollicitos, ne per devia ince- 
dentes et schismata facientes per diversos errores ab 
unitate fidei divisi essemus ; sic enim unus Dominus 
est et unus pastor, sic voluit esse unam familiam et 
unum gregem ; unde Dominus ait in Evaugelio : Et 
erunt unus grez et unus pastor (Joan. x, 16) ; et [srael in 
veteri lege ait: Dominus Deus tuus usus est (Deut. v1, 4). 
Quod unus Deus sit in Evangelio ostendit, dicens : 
Ego εἰ Paler unum sumus (Joan. x, 30). Et iterum de 
Patre, et Filio, οἱ Spiritu sancto scriptum est : Et 
ires unum suni (I Joan. v, 7). Voluit igitur Dominus 
suos sibi similes existere, ut sicut unus erat, ita Ec- 
clesia una esset. Unde Dominus in Canticis ad Eecle- 
siam ait : Una esl columba mea, una est perfecta wea 


448 (Cani. vi, 8). Hoc unitatis sacramentum tunica 
Domini inconsutilis significavit, de qua scriptum est 
in Evangelio quia silies qui eum crucifizerunt, eo 

uod de superiori parte non consulilis, sed per totum 
lexia fuerat, dixerunt ad invicem : Non scindamus eam, 
ged sortiamur de ea cujus sit (Joan. xix, 23-24). Indu- 
mentum Christi de superiori parte integrum erat, 
quia Ecclesia Dei unitatem de calo, id est, a Patre 
et Filio venientem, et solidam fürmitatem fidei inse- 
parabiliter obtinebat. Noluit Dominus scindi vestem 
suam inconsutilem, quia non patitur violari Ecclesiae 
unitatem. Pracepit ergo Paulus de hac unitate : Ob- 
secro (inquit) vos, fratres, per nomen Domini nostri 
Jesu Christi ut ipsum dicalis omnes el uon aint in vobis 
schismala (I Cor. 1, 10), et iterum : Servate untlatem 
Spiritus in. vinculo {68 (Ephes. 1v, 3). « Quomodo 
enim solis multi radii, sed lumen unum ; el rami ar- 
boris multi, sed robur unum tenaci radice fundatum; 
et cum de fonte uno rivi plurimi defluunt, numero- 


223 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 224 


sitas, licet diffusa videatur exundantis copiz largitate, Avenda. Similes sunt diabolo patri suo, qui statim 
unitas tamen servatur in origine. Avelle radium solis postquam creatus est, in Creatorem suum erectus 
a corpore, divisionem lucis unitas non capit; ab ar- ait : Super astra Dei ponam sedem meam, sedebo in 
bore frange ramum, fractus germinare nonpoterit; a — monie testamenti, in lateribus aquilonis , ascendam 
fonte preescinderivum, przecisus arescit. Sic Ecclesia super altitudinem nubium et ero similis Altissimo (Isa. 
Domini luce perfusa per totum orbem radios suos xiv, 13). Isti enim qui sacerdotes Dei inquietant, in 
porrigit; unum tamen lumen quod ubique diffun- ccelum ascendunt, super astra Dei volunt sedere, 
ditur, nec 449 unitas corporis separatur. Ramos Super montem testamenti sedem ponere, super nu- 
suos in universam terram copia ubertatis extendit, bes ascendere, quasi dicas : Super episcopos volunt 
profluentes largiter rivos latius expandit; unum ca- Tégnaré; episcopi enim sunt cceli, astra Dei, mons 
put tamen est eL origo una, et una mater fecunditatis testamenti, nubes cceli, latera aquilonis. Celi, quia 
successibus copiosa. » (S. CvPn. De unitate Ecclesie.) continent arcana Dci, unde David: 452 Coli enarrant 

Propter hanc unitatem conservandam, ut agnus gloriam (Psal. xviu, 1), etc. Astra, quia de eis ait 
veteris legis qui in figura Christi occiditur in domo Dominus: Vos estis lur mundi (Matth. v, 14). Nu- 
una ederetur, non ejicietis de domo carnem foras (Exod. — bes, quia rore predicationis mentes fidelium com- 
Xi 46.) Caro Christi et sacramentum Domini ejici pluunt, de quibus dicitur : Qui sunt isti qui ut 
foras non potest, nec alia ulla credentibus praeter nubes volant (Isa. Lx, 8). Latera aquilonis, qui fini- 
unam Ecclesiam domus est; hanc domum unitatis timi sunt peccatoribus qui frigidi in peccatis eos 
hospitium designat, et denuntiat Spiritus sanctus ing persequuntur , vel latera praebent ad patiendum 
psalmis dicens : Deus qui inhabitare facit unanimes" aquiloni, id est diabolo, qui frigus infert hominibus 
in domo (Psal: rxvu, 7). In domo Dei, in Ecclesia peccati, de quo in Canticis: Surge, aquilo, et fla 
Dei unanimes habitant, qui concordes et simplices hortum meum (Cant. 1v, 16), id est, tenta Ecclesiam 
perseverant. Hujus igitur observatione, fratres cha- meam, ut ex victoria de te habita accipiat gloriam. 
rissimi, voluit Dominus per unum zdificare Ecclesiam — Mons testamenti sunt, quia in eis est altitudo scien- 
suam super illum, cui dixit : Tu es Petrus et super tie utriusque Testamenti, sed vos qui estis filii Ec- 
hanc petram «cdificabo Ecclesiam meam, et tibi dabo  clesi: defendite Ecclesiam. Nemo seducal vos inani- 
claves regni colorum, et quodcunque ligaveris super bus verbis (Ephes. v, 6); adulterari non potest 
terram, etc. (Matth. xvi, 18, 19). Et iu conversus con- sponsa Christi, incorrupta, pudica est. Non pertinet 


frma fratres tuos (Luc, xxn, 32). Petrus est funda- 
mentum cui innititur Ecclesia, fidei enim illius de- 
bent omnia alia membra adh:zrere, magister enim 
et princeps apostolorum ideo factus est, et pastor 
fidelium, quia in fide prevaluit; cum enim Dominus 
de fide suorum investigaret dicens: Vos autem quem 
45O me esse dicitis (Matth. xvi, 15), respondit 
Petrus sicut robustior in fide : Tu es Christus Filius 
Dei vivi (1bid., 16), et audita fidei ejus fortitudine, Do- 


ad premia Christi qui relinquit sponsam Christi, ha- 
bere jam non potest Deum Patrem qui non habet 
Ecclesiam matrem. Ecclesiam qui vult dividere, ve- 
stem Christi cupit discindere, nemo bonus Ecclesiam 
Dei deserit, nec a familia Dei discedit ; vere, ut ait 
Dominus, cognoscent eum oves ejus (Joan. x, 14), 
omnibus quoque clamat : Qui non est mecum, contra 
me esl, et qui non colligit. mecum, dispergit (Luc. x1, 
23). Triticum non rapit ventus, nec arborem solida 


minus dedit ei ut esset fundamentum fldei Ecclesi (; "'adice fundatam procella subvertit. Inanes pales 


dicens : El tu es Petrus, etc. (Ibid., 18). Et claves habet 
cceli, quia nullus nisi per doctrinam ejus et magiste- 
rium ad celum aspirare potest ; oportet itaque ali- 
ando ut conversus ad nos cum periclitabimur con- 
rmet ; pro eo enim rogavit Dominus ut non deficeret 
fides ejus (Luc. xxu, 32). Quia igitur magister noster 
est Petrus, dominus noster est vicarius ejus : ideo 
oportet nos adire limina apostolorum, et dominum 
nostrum papam visitare, et consilium quaerere quo- 
modo in tot et in tantis fluctibus hujus mundi Eccle- 
siam Domini possumus sine periculo gubernare; in- 
surgunt enim quotidie tempestates (62) in Ecclesia Dei 
qui vellent unitatem ejus dissipare, et discordias semi- 
nando unionem pacis exstinguere. Aggrediuntur pa- 
stores Ecclesiw, ut caput ferientes, membra commo- 
veantur terrore ; nec solum enim ab extraneis patitur 
Ecclesia, sed et a domesticis et a fratribus suis; et 
pejora sunt bella intestina a quibus non cavetur, 


quam forinseca quse previdentur. Initio mundi Abel D 


justum frater occidit, Jacob fugientem persecutus 


est Esau frater ejus, Joseph venundatus est ἃ 451 
fratribus, a discipulo etiam est traditus Dominus; 
sed nobis non est ignominia pati a fratribus quod 
passus est Christus, nec gloria est facere quod fecit 
Judas. Convicia eorum quibus se et vitam suam quo- 
tidie lacerant non timemus : fustes, et lapides, et 

ladios quos verbis patricidalibus jactitant non per- 

orrescimus. Quid de illis est? homicida sunt apud 
Deum, nos necare non possunt nisi eis Dominus per- 
miserit; et cum nobis semel moriendum sit, illi ta- 
men odio, et verbis, et delictis suis nos quotidie pe- 
rimunt; nec ídeo nos a proposito justiti2 dimove- 
bimur, quia propter timorem ecclesiastica disciplina 
non est relinquenda, nec sacerdotalis censura sol- 


(02) Subauditur eorum. Vide manum qui, pag. 454. 


tempestate jactantur, invalid:te arbores 4b3 turbi- 
nis incursione vertuntur. Apparent filii Dei ut eos 
stantes in fide celestis Pater remuneret, ut in ccelis 
unus Deus et una Ecclesia unum efficiant in szcula 
saeculorum. Amen. 


SERMO II. 
AD PASTORES ECCLESLE. 
De officio pastorali. 

Ve pastoribus qui dispergunt gregem pascug meg. 
Ideo hoc dicit Dominus Deus Israel ad pastores qui 
pascunt populum suum : Vos dispersistis gregem meum, 
ejecislis eos, el non visilaslis eos ; ecce ego visilabo 
super vos malitiam sludiorum vestrorum (Jer. xxii, 
l, 2). Audite, fratres charissimi, super vos senten- 
tiam comminantem, sed qui peccatoribus commi- 
natur vult ut convertantur. Mandat Dominus vobis 
per Jeremiam prophetam quia gregem suum vobis 
pascendum, regendum, custodiendum commiserat, 
ut a lupis insidiantibus eum defenderetis, ut eos 
jejunos cibo coelestis verbi reficeretis. Unde Domi- 
nus in Evangelio convocatis discipulis suis ait : Mise- 
reor (urbe quia [ms. qui] non habent quod mandu- 
cent, οἱ ideo dimittere eos jejunos nolo ne deficiant 
in via (Matth. xv, 32). Jejuni sunt in via quibus in 
hoc mundo non apponitur praedicationis mensa. 
Miseretur Dominus cum predicatores mittit; vos 
estis discipuli Domini missi ad reficiendos jejunos. 


454 Quid ergo, fratres? Ecce conqueritur de vobis 
Dominus; pastores lupi effecti sunt. Comminatur igitur 
Dominus : Ve pastoribus qui dispergunt et dilaceran 
gregem populi mei. Dilaceratis quos pascere debuistis, 
ecce ovis fit esca pastoris. Dilacerant quia, cum sint 
mali sibi eos incorporant, malos et sibi similes efli- 
ciendo dilacerant quia ad punitionem ducunt; dis- 
pergunt quia ab unitate Ecclesie dividunt. Sed 


225 E 


ACTA VETERA. 926 
audite quid vobis Dominus comminatur : Ecce ego A illius ferire qui pracipit : Si quwis percusserit te in 
visilabo super vos malitiam studiorum vesirorum. maxillam, praebe ei et alteram (Matth. v, 39). Non 


Dominus visitat mala alicujus cum ea punit, unde turpis lucri appelitorem. "Turpis lucri appetitus a 
ait in psalmo : Beatus vir cui non imputabit Dominus presbytero debet esse alienus; sunt enim multi do- 
peccatum. (Psal. xxxi, 2). Et quare puniet Dominus centes qua non oportet turpis lucri gratia. (Til. 1, 11), 


Sacerdotes , subjungit : Namque sacerdotes polluti 
sunt, et in domo mea inveni malum eorum (Jer. xxii, 
11). Polluti sunt peccatis, quos mundos esse deceret, 
quia mundos alios facere debent; oportet enim 
manum (63) mundam esse qui maculas polluti vasis 
purgat et lavat, ne polluta deterius inquinet, cum 
sordida sordidum tractet; scriptum «est namque : 
Mundamini, qui fertis vasa Domini (Isa. Lu, 11). 
Domini etenim vasa ferunt qui proximorum animas 
ad interna sacraria perducendas in conversationis 
sue exemplo suscipiunt. 

Qualis autem debeat presbyter esse describit Aposto- 
lus, cum dicit : Oportel episcopum sine crimine 455 
esse, tanquam Dei dispensatorem, non. prolervum, 
iracundum, non vinolentum, non percussorem, mon 
lurpis lucri appetitorem (TM. 1, 7). Episcopum vocat 
hic non solum episcopum, sed etiam presbyterum, 
id est, irreprehensibilem, ex eo scilicet tempore ex 
quo baptizatus est. « Quomodo (dicit enim Ambrosius) 
polest preesse Ecclesie, et auferre malum de malo 
ejus, qui in delictum simile corruerit. » Sequitur : 
Tanquam Dei dispensatorem. Aliud est dispensator. 
aliud, dominus. Dispensator est servus przapositus 
conservis suis, et dispensator et familia ejusdem 
domini sunt servi ; itaque dispensatoris non est per- 
cutere conservos suos, sed exspectare Dominum qui 
vindicet illa quze male acta sunt, sed conservis dare 
debet in tempore cibare : sic presbyter populum Dei 
habet subjectum sibi, non servum. Non decet ergo 
euim esset perterritum familie Dei, sed humilem, 
quzerentem ad modum villici boni quid prosit pluribus. 
Non iracundum. lracundus est qui semper irascitur 


non B 


el pulant. questum esse pietatem (I Tim. v1, Ὁ 
Forsitan enim plures inter vos sint qui officium 
presbyteratus non propter Deum, sed propter terre- 
pum commodum accipere presumpserunt; sed hi 
qui terrena lucra magis qu:erunt quam Deum, rece- 
perunt mercedem suam (Matth. vi, 2). 

Multa turpia lucra possunt notari in sacerdotibus, 
qui nec cantare missam, nec baptizare, vel mortuum 
sepelire, nisi accepto pretio, vel promissio, vel exacto. 
volunt ; Querunt enim qu£ sua sunt, non qug Jesu 
Christi (Philip. n, 21) ; curam animarum gerunt, nec 
salutem animarum quarunt. Cum aliquis moritur 
subjectorum, non tam volunt ejus salutem quam 
mortem ; mortem cupiunt parochiani, quia sibi ex 
morte credunt contingere aliquid commodi, hsec 
sunt ergo turpia lucra. Preterea fiunt quidam eorum 
feneratores, qui feneratores excommunicare solent. 
Si fenus crimen in laico judicatur, nonne plusquam 


scelus in sacerdote deputari 458 dehet? ideo in 
Psalmista dicitur : Qui pecuniam suam non dedit ad 
usuram, el munera super wnocentem non accepit [ms., 
accipit] Psal.( xiv, 6) ; qui si non accipiens laudari 
debet, tunc accipiens debet vituperari. Turpe etiam 
lucrum in canonibus censetur, si sacerdos vel cleri- 
cus emat annonam vel vinum, ad hoc ut plus vendat. 
Negotiator enim est ex sacerdote, sed ait Apostolus : 
Nemo militans Deo implicet se secularibus negotiis (II 
Tim. n, 4), sed tantum victu contentus esse debet ; 
et iterum ait Apostolus: Qui altario serviunt de 
altario vivant (I Cor. 1x, 13) ; dignus est enim opera- 
rius mercede sua (Luc. x, 7). Dixit : De altario vivant, 
non dixit, divites flant, victum tantum habeant, non 


el ad levem repromissionis auram atque peccati, ( colligant inde pecuniam ; unde Dominus mittens di- 


uasi a vento folium, commovetur, et revera nihil est 
edius preceptore furioso : qui cum debet esse man- 
suetus, et secundum illud scriptum est: Servo autem 
Domini non oportet rizari, sed humilem esse ad omnes, 


doctorem, patientem, in. 456 mansuetudine erudientem 
eos qui conira noverunt [al., qui esistunt] (II Tim. n, 
24). Mle e diverso torvo vultu, trementibus labiis, 
ruga fronte, effrenatis conviciis, et errantes non tam 
ad bonum retrahit, quam ad malum sua severitate prz- 
ripitat; unde Apostolus : Non reddenles malum pro 
malo ([ Peir. ni, 9); et iterum: Non occidat sol 
super iracundiam vestram (Ephes. wv, 26) ; et Dominus: 
Mihi vindiclam, ego retribuam, dicit. Dominus (Rom. 
xii, 19), et Salomon : Melior est patiens viro forti, el 
qui dominatur animo suo expugnatore urbium (Prov. 
xvi, 52) ; Non vinolentum, turpissimum enim presby- 
terum vino deditum esse. Ebrietas exczecat rationem, 
unde Salomon; Vinum el mulieres apostatlare faciunt 
hominein [al., sapientes] (Elcci. xix, 2). Praeterea gene- 
rat luxuriam: unde Apostolus: Et nolite inebriari 
vino in quo est lururia (Ephes. v, 18). Vino inebriatus 
Loth jacuit cum filiabus, vino Samson inebriatus a 
meretrice traditus est inimicis. Et lsaias: Ut quid 
consurgitis mane ad. ebrietatem sectandam, et potandum 
usque ad vesperam ut vino acstuelis (Isa. v, 11). In 
veleri quoque lege preceptum est sacerdotes cum 
ingrediuntur templum ministrare Deo, vinum omnino 
Don bibere (Levit. x, 9; Num, vi, 3.) Si ergo absti- 
nebatur a sacerdotibus aliquando templum secundum 
legem veterem ingregdientibus, quid de vobis dicen- 
dum est qui quotidie ad altare Dei acceditis, cum 
quanta sobrietate vivere debefis? Non percussorem. 
457 Postvinolentiam prohibet percussionem; solet 
enim ex vino jurgium procreari Non debet servus 


(63) Subauditur ejus. Vide tempestates qui, pag. 450, 


scipulos ad priedicandum jussit ut neque sacculum, 
neque peram, neque zonam ferrent (Luc. x, 4), sed 
de rebus subjectorum viverent, dicens: Edentes el 
bibentes qu& apud illos sunt. (Ibid., 7), despicientes 
divitias terrenas, debent alias quxrendas annuntiare. 
Si causa harum divitiarum tantum przdicant et pa- 
stores fiunt, ab illis celestibus se privant. Unde 
Gregorius : « Si quis ideo praedicat, ut hic vel laudis 
vel muneris mercedem recipiat, :&terna procul dubio 
mercede se privat. » Duz autem ex hoc officio merces 
[mercedes] debentur, una in via, altera in patria [add. 
alia] quze nos in labore sustentet; scilicet victus ; 


alia 459 qus nos in morte remuneret, scilicet 
gloria. Non ideo tamen prwdicare debet ut ia hoc 
tempore mercedem recipiat, sed ideo mercedem reci- 
pere ut praedicare valeat. Sed quid nos, o pastores ! 
agimus, qui mercedem consequimur, et tamen operarii 
nequaquam sumus; fructus percipimus, et tamen in 
predicatione minime laboramus? Ecce ex oblatione 
fidelium vivimus, sed quid pro animabus fidelium 
facimus ? Merito dictum est de nobis per prophetam : 
Peccata populi mei comedunt (086. 1v, 8). Peccata 
opuli comedunt, qui peccata delinquentium tolerando 
ovent, ne temporalia bona amittant. Peccata populi 
comedunl, si ex oblationibus vivunt, et tamen pro 
offerentibus nihil faciunt. Itaque, fratres charissimi, 
de vobis conqueritur Dominus et comminatur ; ita ex 
altera parte instruit vos Apostolus. Considerate ergo, 
pensate si merito flat de vobis hzc querimonia, ti- 
mete minas praevenientes ex justitia. Probate si tales 
estis quales describit Apostolus, ut qui nomen 
accepistis sacerdotis, rem nominis retinere studeatis. 
SERMO IIl. 
AD SACERDOTES 

Locutus est Dominus ad Moysen. dicens: Sacerdos 
qui habet maculam non offerat hostias Deo ; nec. acce- 


221 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


del ad ministerium ejus, si cecus fuerit, 460 δὲ Aad propositum : Si aliquis parvo naso, id est, parva 


claudus, si parvo, vel grandi, el torto naso, si fraclo 
pede, si manu, si fuerit gibbosus, si lippus, δὶ albugi- 
nem habet in oculo, si scabiem jugem. Omnis sacerdos 
qui habuerit maculam won accedat offerre hostias Do- 
mino (Lev. xxi, 17, 21), Homo qui fuerit leprosus 
non vescelur de his qug sanctificata sunt Domino 
(Lev. xxn, 3). Fratres charissimi, hzec omnia qua in 
veteri lege de sacerdotio jubentur, ad nostrum 
sacerdotium spiritualiter intellecta pertinere videntur. 
Ibi vitiositas carnis in sacerdote damnatur, hic vi- 
tiositas mentis per corporis vitia significata indica- 
tur. Videamus ergo per singula, quo vitiositas 
mentis a sacerdotio removeri precipiente Domino 
cogit. In primis jubet quod sacerdos czcus non offe- 
ret hostias Domino. Cecus sacerdos est qui Scri- 
pture sententiam non intelligit, et quo gressus 
doctrinz vel operis extendit per ignorantiam nescit. 
De talibus scriptum est per Isaiam: Speculalores 
Jerusalem c&ci omnes (Isa. 1vi, 10), scilicet qui 
debent providere Ecclesi: Dei et eos ducere, cci 
sunt id est, ignorantes Domini precepta. Quam digne 
isti ἃ sacerdotio removentur qui populum Dei regere 
nesciunt, nec quid docere debeant cognoscunt; ait enim 
Dominus : Sí cecus c&cum ducat, nonne ambo in fo- 
veam cadunt? (Matlh. xv, 14.) In przcipitium peccata 
amborum cadunt, quia ambo viam veritatis ignorant. 


46| Hujusmodi pastoribus Dominus in Evangelio 
ait: Vos estis c&ci, duces cecorum (Ibid., 15). Sacer- 
dotes vero Dei debent esse prudentes in Seripturis, 
unde gregem Domini pascant, et unde contra lupum 
spiritualem se muniant ; unde Salomon in Canticis 
laudando oculos Ecclesiz dicit: Oculis ejus columbe 
super rivos aquarum (Cant. v, 12). Oculi Ecclesie 
pastores sunt qui debent excubare circa gregem Do- 
mini. Columbe esse dicuntur qui innocentes debent 
esse et simplices in consideratione Scripturarum , 
ne sanum intellectum aliquem hzretica sententia 
corrumpant. Super rivulos aquarum | describuntur. 
Per rivulos, Scripturarum intelligitur sententia 
Diversi rivuli diverse sunt sententi:. Natura columbae 
est juxta fluenta habitare, et veniente accipitre se 
etiam undis mergendo insidias ejus evadere. Eodem 
modo pastores ad munitionem Scripturarum contra 
diaboli insidias debent recurrere. Sequitur : Si 
claudus fuerit non offerat Deo hostias. Claudus unum 
pedem habet rectum et alio claudicat; hinc claudo 
pastores illi comparantur qui partim recte intelli- 
gendo pergunt, sed in parte male pr:edicant ; hanc 
autem claudicationem mentis Jacob claudus prefi- 
guravit in corpore, quia populus Israel, veniente 


Christo, claudicavit mente ; bene sentiebat de 462 
Christo cum hominem putaret, sed male cum Deum 
non intelligeret. Qui autem claudicant in fide remo- 
vendi sunt a sacerdotio, ne alio quos regere debent 
claudicare faciant in eodem vitio. 

Sequitur : Si parvo naso fuerit non offerat Deo ho- 
slias. Nasus in divina pagina discretionem significat, 
naso enim bonus et malus odor discernitur, unde 
Salomon ait in Canticis describens Ecclesiam : Na- 
$us (uus sicut turris Libani qua& respicit contra Dama- 
scum (Cani. vii, 4. Nasus Ecclesi sunt doctores 
sancti qui noverunt redolentem catholic fidei do- 
ctrinam discutere ab haereticz pravitatis fetore. Sic- 
ul iurris Libani sunt. Libanus mons est, et interpre- 
tatur candidalio. Turris Libani sunt doctores, quia 
defensio et refugium sunt fidelium. Qui respicil contra 


Damascum. Damascus interpretatur potus sanguinis, - 


sanguis voluptates corporis designat; Damascus 
igitur mundum designat, quia sanguine, id est vo- 
luptatibus corporis, delectatur. Turris vero illa, id 
est, sancti doctores mundo contrarii sunt, et ideo 
contra Damascum dicitur respicere. Sed redeamus 


B 


discretione fuerit, scilicet ut bene discernat in mi- 
nisterio quid sit faciendum, vel quid non sit facien- 


dum, et bene discernat 463 quo spiritu unum- 
quodque agatur, sive bono sive maligno , non 
est dignus sacerdotio. Putabit quidam bona esse 
que mala sunt, si vera discretione caruerit. De 
hac discretione dicit Apostolus: Alii datur discre- 
lio rimum (I1 Cor. xn, 10). Sequitur : Si 
grandi el torio naso fuerit , non offerat hostias Deo. 
Grandem nasum habet qui in immoderatam discre- 
tionem evagatur, sicut quidam qui ultra modum sin- 
gula persequuntur, quibus ait Apostolus: Non plus 
sapere quam oportet sapere, sed sapere, ad, sobrietatem 
(Rom. xii, 3) ; dum enim aliquis ultra modum arcana 
divina insectatur, incidit in errorem dum non po- 
test adipiscii intellectu quod investigabat, sed ut ait 
Dominus: Si quid residuum fuerit igne comburelur 
Exod. xi, 10), scilicet illud quod sciri non poterit 
piritui sancto tradatur. δὲ fracto pede vei manu 
fuerit, non offerat Deo hostias. Duobus pedibus dici- 
tur fidelis viam Domini ambulare, düm quod docet 
ore, studet opere complere, habet autem pedem frac- 
tum qui vel predicat tantum, et. opere non com- 
plet, velopere complet, sed aliis non praedicat. 
Uterque autem a sacerdotío removendus est, qui vel 
tacet veritatem aliis, vel cujus vita dissentit a dictis. 
Qui bene przedicant et maie vivunt notat Dominus 
in Evangelio, cum dicit : Dicunt et mon. faciunt 
(Malth. xxui, 3). Sacerdoti 464 autem qui predi- 
care cessat ita Dominus per Ezechielem minatur : 
Fili hominis, speculatorem dedi te domus [al., domu) 
Israel; audies de meo ore verba mea, οἱ annun- 
liabis eis ez me: Si dicente me ad impium : Morte 
morieris, non annuntiaveris ei uw averlatur a via sua 
impia ei vivat ; ipse impius in iniquitate sua morielur, 
sanguinem aulem ejus de manu (ua requiram, id est, 


Canimam ejus. Si autem annuntiaveris impio, et ille non 


fuerit. conversus ab impietate sua, ipse quidem in ini- 
uilate sua morietur, tu autem animam [uam liberasti 
(Ezech. m, 17, 19). Idem significat manus quod 
pes, manus enim operari, pes ambulare designat ; 
ambulare vero et operari ín divina pagina idem est. 
Sequitur : Si gibbosus fuerit, hostias Deo non offeret. 
Gibbosus sacerdos est quem terrens cupiditatis ; 
pondus deprimit, et tardius ad superna intendit ; 
dum enim ad inf(ma inhiat incurvus gravitatem 
sollicitudinis quasí pondus sustinet. Quod vere dives 
inhians terrenis gibbosus est, hoc designavit Dominus 
in Evangelio, dum camelo qui gibbosus est divitem 
avarum comparavit, dicens: Siewt camelus non Je 
test iransire per foramen acus, etc. (Mallh. xix, 24; 
Marc. x, 25; Luc. xvin, 25). Quod omnes sacerdotes 
student αὐαγ et a. propheta usque ad. sacerdotem 
cuncti faciunt dolum (Jerem. vi, 13). Sequitur: Si 


Ὁ "ippus fuerit, non offeret hostias Deo. Lippus est qui 


quidem ingenium ad cognitionem veritatis 465 
emittit , sed hoc vivendo carnaliter obscurat ; 
sunt enim quidam qui bene studere possunt divinse 
pagine, et bene intelligerent si vellent, sed intenti 
voluptatibus ingenium obscurant, et vivendo in 
sordibus lumen ingenii deturpant. Aibuginem habet 
ín oculo, qui cum sapiens sit, arrogantia sapientie 
vel justiti& nebulam ante oculum ingenii ponit, et 
cum putat videre c:xcus est et insipiens, ascri- 
bendo sibi non Deo quod novit; vel, iste habet 
maculam in oculo quí intentus terrenge sapientis 
non divine, putat se sapientem esse cum sit insi- 
piens, unde scriptum est: Sapientia hujus mundi 
stultitia est apud Deun (1 Cor. m, 19). Jwgem 
scabiem habet , qui aliis criminalibus nec poenitet 
unde fedatus est. Omnes istos, fratres charissimi, 
ab officio sacerdotali jubet Dominus removeri, vos 





229 


ACTA VETERA. 


aulem qui sacerdotii nomen habetis, cavete ne pro Acitiam qui sacerdotium sine successione habent , 


omnibus istis dignitate offücii inveniamini indigni. 
SERMO IV. 
AD SACERDOTES 
Labia sacerdolis custodiunt scientiam , el legem 
erquirsat ex ore ejus, quia angelus Domini exrerci- 
tuum est (Mal. u, 7). Audite, fratres charissimi, quan- 
tum thesaurum Dominus vobis commisit, et quanta 
diguitate nominis vos honoravit ; thesaurum scien- 


tie vobis tradidit, 466 ^et hominem angelum 
"vocavit ; ait itaque Malachias [ms. Salomon]: Labia 
sacerdotis custodiunt scientiam ; sed quia propter 
eum solum non sibi commendatur, sed ut aliis 
diffundatur, sicut ipse ait: Sapientia abscondita et 
lhesaurus absconditus, que wiilitas in utrisque ? 
(Eccli. xx, 32.) Ideo adjunxit : Et legem ezquirunt 
homines ex ore ejus. Et dignum est ex ofticio ejus 
impositum ut alii ab eo verba Domini percipiant, 
quia angelus Domini cxercituun est, id est, nuntius 
et missus Domini Sabaoth, id est exercituum, 
Scilicet angelorum et aliorum ordinum. Vos estis 
tante dignitatis, quod in curia regis coelestis fami- 
liares estis, consilia ejus cognoscitis, unde dicit in 
Evangelio: Jam non dicam vos servos, sed amicos, 
quia servus nescit quid facial dominus ejus. Vos 
auiem diri amicos, quia quecumque audivi a Patre 
TWc0 nola feci vobis (Joan. xv , 14). Vobis jungit 
pracepta sua ut aliis dicatis, et tante etiam fa- 
miliaritatis cum Deo estis, quod ex consortio ejus 
οἱ participatione dii vocamini, unde per Psalmi- 
stam: Ego dixi: Dii eslis (Psal. χχχι, 6.); et ad 
Moysen ait: De eo quod ad juramentum deducen- 
dus est, applicat eum ad eos, id est ad sacerdo- 
tes : sed quid valet honor iste, ista sublimatas, si 
eam vertitis in superbiam ? Sciatis hoc omnes, fra- 
tres mei, quia si superbiatis, ispa exaltatio erit 


vobis ruina, sicut scriptum est: Dejecisti 467 eos 
dum «ilevarentur (Psal. xxu, 18). Non dixit: De- 
Jecisti postquam allevati sunt, sed dum allevarentur, 
et dum temporali honore suffulti foras videntur 
surgere, intus cadunt; hinc iterum dicit: Deficien 
les ut fumus deficiant. (Psal. 1xvu, 2). Fumus 
quippe, ascendendo deticit, et se dilatando evanescit, 
Sicut est sublimatus dum superbit, quia unde osten- 
ditur ut altus sit, inde agitur ut non sit ; et iterum: 

meus, pone illos ut rotam (Psal. 1xxxu, 14). 
Rota quippe ex posteriori parte attollitur et in al- 
tioribus cadit. Posteriora nobis suut bona prasen- 


et assidue serviunt; et cum Apostolus dicat laicis : 
Abstinele vos ad tempus uw vacelis. orationi (1 Cor. 
vii, 5), multo magis sacerdotes, quibus orandi et 
sacrificandi juge officium est, debent a luxuria jugi- 
ter abstinere. Venit quadam die David esuriens ad 
Achimelech sacerdotem , et ait: Da mihi aliquid 
cibi; at ille inquit: Non habeo panes laicos ad 
manum, sed tantum sanctum panem ; dic mihi, Sunt 
mundi ri lui a mulieribus ? Sunt ab heri ei nu- 
diusterlius, εἰ fuerunt vasa puerorum sancta. Dedit 
ergo ei sacerdos sanctificalum panem (1 Reg. , 
Xx1, 4-6). Si ergo sacerdos interrogavit utrum 
mundi erant a mulieribus in die ad panem pro- 
positionis accipiendum, quid sacerdotes debent 
facere assidue propter corpus Domini accipiendum ? 

quia non vultis digne accipere, dicit Apostolus 
haec incommoda contingere: Jdeo inter vos sunl 
multi infirmi et imbecilles (I Cor. x1, 30), etc. ltaque 


469 mundo vase, mundo linteo corpus Dominus 
tractare, ne de vilitate hospitii irascatur Dominus 
jnste. De reliquiis etiam, fratres charissimi, provi- 
dere vobis debetis, ut in maxima reverentia pignora 
sanctorum habeatis. Audite quid ait Gregorius, de 
presumptione tractandi et videndi reliquias. « In 
Romanis (ait) partibus et totius Occidentis omnino 
intolerabile est, atque sacrilegum, si sanctorum cor- 
pora tangere quisquam voluerit. Quod si prasum- 
pserit, certum est quod hac temeritas impunita nullo 
modo remeabit (αὐ. remanebit]. Namque ergo cum 
quidam circa beatissimum B. Pauli corpus meliorari 
voluit, quia necesse erat ut juxta sepulcrum illius al- 
tius effodi debuisset, przepositus loci illius ossa aliqua 
non quidem eidem sepulcro conjuncta reperit, qua 
quoniam levare przsumpsit atque in alio loco ponere, 
apparentibus quibusdam signis subita morte defun- 
ctus est. Prater hzc Pelagius prepositus dum simi- 


C liter aliquid circa corpus B. Laurentii meliorare vo- 


lebat, dum nescitur ubi sancti corpus esset, exquirunt, 
et subito sepulcrum illius ignorantibus [a/., ignoran- 
ter] apertum est; et hi qui presentes erant monachi, 
atque laborabant, et mansionarii qui corpus martyris 
viderunt, omnes infra decem dies defuncti sunt. » 
(GnEconius, lib. πὶ, Reg. ep. 30.) Itaque, fratres, non 
temere sunt reliquie sanctorum accipienda, nec tra- 
ctandaz. De ponitentibus similiter male agitis qui non 
peccata 4700 hominum inquiritis, οἱ inquisita non 
corrigitis, nec nobis ostenditis. Sed ego dico vobis in 


tis boni quz relinquimus ; anteriora autem sunt Spiritu Dei, ego liberabo animam meam, sed Deus de 
eterna et permanentia ad qus vocantur, Paulo manu vestra requiret quia vos consentitis ; dicit enim 
attestante qui ait: Qwe retro oblitus, in ea que — Ambrosius (64) : « Assenlire est non reprehendere, 
suni priora exlendens me (Philip. nt, 13). Pecca- cum possis; » ait autem Apostolus : Qui talia agunt 
tor vero in prosperitate presentium gloriatur, ex digni sunt morte, non solum qui ea faciunt, sed. qui 
posterioribus elevatur , in anterioribus , id est in consentiunt facientibus (Rom. 1, 32). Przeterea non au- 
cOlestibus, corruit. Etiam alia sublimitas vobis a detis reprehendere quia eadem sspius agitis, sicut 


Deo concessa; permittit a vobis corpus Domini 
tractari, sanctificari, et de pane corpus suum ve- 
stra benedictione fleri. Magna dignitas! magna po- 
tentia! sed videte ne hzc potestas vertatur vobis 
in damnationem, qui si indigne tractatis, si in- 
digne corpus Domini accipitis, rei corporis et san- 
guinis Domini eritis; sicut ait Apostolus: Qui- 
cumque manducaverit (I Cor. τι, 27), etc. Probet 
autem seipsum, etc. (Ibid., 28). Probatum jubet 
accipere: Mundamini 468 qui fertis vasa Do- 
mini ([sa. wu, 11). Itaque nulla luxuria, nulla 
immunditia sit in vobis. Legimus quod sacer- 
dotes veteris legis quibus licitum erat habere 
uxores, in templo anno vicis su: habitare praecepti 
sunt, et ab uxoribus abstinere, quia scriptum est: 
Estote sancii, quia sanctus sum ego Dominus Deus 
sesier (Levit. xi, 44). Quanto magis igitur hi sacerdo- 
tes ex die Ascensionis suce servare debent pudi- 


justitiam. 


ait Apostolus : Qui alium doces, te tpsum nou doces ; 
qui predicas non furandum, furaris : qui dicis non 
mochandum, mecharis (Rom. τι, 21, 22). 

Sed dicitis : Persecutionem patimur, bella tolera- 
mus, omnia perturbata videmus, non possumus gre- 
gem Domini custodire. Ecce mercenarii esse apparetis, 
qui veniente lupo fugitis. Audite quid admonet Domi- 
nus : Nolite mirari si odil vos mundus (1 Joan. 1, 13). 
Si mundus vos odit, scitote quia priorem me odio ha- 
buit. Non est servus major domino 800; si rne persecuti 
sunt el vos persequentur. Si de mundo fuissetis, mundus 

uod suum erat diligeret (Joan. xv, 18-20). Quid ergo 
ratres exsequeremini [f. queremini]? Nonne estis 
membra Christi qui non venit ministrari, sed ministrare, 
et dare animam suam pro ovibus suis ? (Matth. xx, 28; 
Joan. x, 11). Beali qui persecutionem patiuaMur propter 
audete el exsullate quia merces vesira co- 


(64) Ambrosiaster, non Ambrosius in c. 1, ad Rom. 


231 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMACG. 


232 


piosa esl in calis (Malth. v, 10, 12). Nolite igitur de A leranda, positi in navibus, id est, in Ecclesiis regendis 


talibus omnino (ut ait Gregorius) 4.7 conturbari, 
quia qui post nos vixerint deteriora tempora videbunt, 
ita ut in comparatione sui temporis felices nos zesti- 
ment dies habuisse (05). Maxima corona est bonum 
esse inter malos. Audite quid Dominus ait ad Eze- 
chielem : Fili hominis, increduli et subversores sunt te- 
cum, ei cum scorpionibus habitas (Ezech. u, 6). Et Job 
ait: Frater fuit draconum el socius struthionum (Job. 
xxx, 29) ; et Paulus : In medio nationis prave et per- 
verst, inter quos lucetis, sicut luminaria in mundo (Phi- 
lip. τι, 15). Sed sunt quaedam qua oportet :quani- 
miter tolerare, quzedam vero qux oportet mansuete 
corrigere, sicut Ecclesia ait in psalmo : Supra dorsum 
meum [fabricaverunt peccatores (Psal. cxxvin, 3), in 
dorso quippe onera portantur. Supra dorsum meum 
fabricaverunt peccatores, quando eos quos corrigere 
non possumus patienter portamus. Ego Abe] esse non 
suspicor qui Cain non habuerit. Boni, si sine malis 
fuerint, perfecti esse non possunt, quia minime pur- 

ntur; hoc est malus bono, quod fornax auro; hinc 

icitur : Et major serviel minori (Rom. 1x, 13). Esau 
nunquam servivit Jacob, nisi persequendo, sed dum 
persecutus est maxime servivit, quia majorem coro- 
nam donavit. Nolite itaque, fratres charissimi, perse- 
cutionibus terreri, sed laborate, sudate ab hoc tu- 
multu mundi animas miserorum eripere, convertendo 


quosdam ad vitam contemplativam, 472 quosdam ad 
activam. Imitamini Jacob qui habuit duas uxores Ra- 
chel et Liam, sed prius Liam, deinde Rachel. Lia erat 
lippa. et Rachel formosa ; de Lia multos, de Rachel 
paucos filios habuit. Iste servavit oves Laban, et con- 
cessit ei Laban pecora varia. Ille autem accipiebat 
virgas populeas, et decorticabat eas in parte, ita ut 
varie essent, et ponebat eas in canalibus ubi effun- 
debatur aqua in conspectu pecorum, ut, cum conci- 
perent, fetus essent similes virgis ; itaque plura erant 
varia quam alba, vel nigra, etsic major erat multitudo 
pecorum Jacob quam Laban (Genes. xxx). Hzc histo- 
ria exspectat vos, et ostendit quid debeatis facere : 
Laban diabolus, Jacob doctor quilibet Ecclesie, qui 
pascit oves quas pascebat diabolus. Dus fili, duz 
vite: Rachel significat vitam contemplativam quse 
pulchrior est, Lia, activam, qu: generat [add. plu- 
res] filios quam contemplativa. Jacob excorticabat 
virgas, id est, sententias divinas quibusdam subtra- 

. sensum] allegoriz, aliis non. Qui semper 
laborat ut filios diaboli suos faciat. Sic, fratres cha- 
rissimi, laborate in grege Domini, quosdam per vitam 
contemplativam generando, alios conjugatos per vitam 
actionis, ut, decepto Laban, id est diabolo, ad terram 


473 promissionis cum ovium magna multitudine re- 
deatis, ubi Dominus noster Jesus Christus regnat cum 
angelis et sanctis, per omnia secula seculorum. Amen. 


SERMO V. 
AD SACERDOTES. 


Qui descendunt mare in navibus facientes operatio- 
nem in aquis mullis ; ipsi viderunt opera Domini el mi- 
rabilia ejus ín profundo. Dixit, et stetit spiritus procella, 
el ezallati sunt fluctus ejus. Ascendunt usque ad celos 
el descendunt usque αὐ abyssos, anima eorum in malis 
tabescit. Turbati sunt el moti sunt sicul ebrius, et omnis 
sapientia eorum devoraia est (Psal. cv, 23-27). Con- 
queritur Dominus per David, fratres charissimi, de 
nobis sacerdotibus quibus gubernaculum Ecclesize 
suz commisit, et opera et consilia sua revelavit, quo- 
niam navem suam male gubernamus, nec in die sere- 
. nitatis, nec in die procella discreti sumus. Ait enim: 
Sacerdotes qui descendunt ab altitudine contemplatio- 
nis su: ad mare, id est, ad pericula hujus mundi to- 


(65) Ita fere Bernardus in epist. 25 ad Hugonem 
Rotom. archiep. 


ordinati; qui enim curam regiminis assumit populis 
Dei condescendit, et mare ingreditur, quia Ecclesia 
Dei multis fluctibus tribulationum circumvallatur ; et 
quare descendant subjungit, facientes, id est ; ad hoc 


474 ut faciant operationem in aquis multis, id est in 
populis multis; unde Joannes : Aque mulie, populi 
multi (Apoc. xvii, 15). Operari debent quia operarii 
vocantur, juxta illud : Messis quidem mulla, operarii 
vero pauci (Matth. 1x, 37; Luc. x, 2). Operari debent 
quia nomine increpationis vitia debent a mentibus 
hominum exstirpare, et grana virtlutum seminare; 
operari debent in aquis multis, quia retibus przece- 
ptorum Domini homines de profundo hujus szculi 
eripiendo piscari, unde Dominus Petro et Andrea: 
Faciam vos fieri piscatores hominum (Matth 1v, 19); et 
ut possint et sciant sapienter operari revelavit eis 
Dominus Scripturas, ait enim : Ipsi videruM opera 
Domini. Ipsi viderunt in Scripturis opera Domini, 
quomodo omnia creavit, quomodo homines redimendo 
recreavit, et caetera innumerabilia opera ejus, vide- 
runt etiam mirabilia ejus, id est, mysteria occulta 
Dei, sicut est sacramentum Dominici corporis et 
baptismatis, et cetera omnia sacramenta quz docto- 
ribus Ecclesi; sunt revelata, czeteris de populo ab- 
scondita. Quae mirabilia sunt in profundo, quia vix 
oculis cordis perceptibilia. Audistis, fratres charis- 
simi, quomodo Deus gubernaculum navis su: sacer- 
dotibus commisit, et qua intentione, scilicet ut ope- 
rentur in aquis multis; audistis etiam quomodo eos 


instruit, 475 dum eis sensum ad intelligendas Scri- 
pturas aperit. Intelligite ergo quomodo gubernant, 
quomodo in commisso Officio se habeant. Permittit 
eos Dominus tentari procellis adversarii ; et hoc est 
quod dicit, vel supponit : Dixit, et stetit spiritus pro- 
celle, οἱ exaltati sunt fluctus ejus. Dixit Dominus, id 
est, voluit, et statim spiritus procellae, id est, malignus 


C spiritus qui omnem procellam in Ecclesia Dei com- 


movet, eletit, id est, inhorruit contra rectores Eccle- 
si : et fluctus ejus, id est, diabolicze tentationes exal- 
tat:e sunt, id est, multiplicantur ; tentat enim rectores 
Ecclesie, tum per prosperitatem, tum per adversita- 
tem, tum per suam, tum per subjectorum. Rectores 
autem quomodo obsistent : Ascendunt usque ad. celos, 
εἰ descendunt. usque ad. abyssos, el anima eorum in 
malis conlabesci; per multam enim prosperitatem 
ascenduni usque ad colos, id est, in nimiam superbiam 
extolluntur, et per multam adversitatem descendunt 
usque ad abyssos, id est, usque ad desperationem de- 
primuntur ; et anima eorum in malis contabescit, quia 
conturbata in omni bono deflcit. Mercenarius enim et 
qu non esl pusior, et cujus non sunt oves proprie videt 
upum venientem, et dimiltit oves el fugit (Joan. x, 12), 
non pastor, sed mercenarius qui uon pro amore in- 
timo oves Dominicas, sed propter 476 temporales 


p mercedes pascit. « Mercenarius est qui locum pastoris 


tenet, sed lucra animarum non quzrit, terrenis com- 
modis inhiat, honore prelationis gaudet (S. GnEc., 
homil. 14 in. Evang.) » Lupus rapit, et. dispergit oves 
(Joan. x, 12) cum alium ad luxuriam trahit, alium in 
avaritiam accendit [ms. ascendit], alium in superbiam 
evigit, alium per iracundiam dividit. Stare in periculo 
non potest, quia non propter oves, sed propter lu- 
crum ovibus przest, et ideo trepidant ne hoc quod di- 
ligitur amittant. Lupus rapit cum aliquis impotentes 
[ms. potentes], pauperes, viduas, pupillos opprimit. 
Pastor fugit non. mutando iocum, sed subtrahendo 
solatium ; fugit quia injustitiam vidit et tacuit, et ideo 
inquit David : Turbati sunt et moli sunt sicul ebrius, et 
omnis sapientia eorum devorata esi. Turbali sunt quia 
ignorant quid faciendum sit, sicut qui in tempestate 
perturbatur et commovetur, erga subjectos pauperes, 
non divitibus obsistendo, sed pauperes increpando ; 


233 


ACTA VETERA. 


234 


et quia neque in prosperitate neque in adversitate A, multa mala in ([f., inde] oriuntur ; suscipiuntur enim 


rationabiliter se agunt, omnis sapienlia eorum devorata 
est, οἱ adnihilata quia cassa et infructuosa. Sic nos 
describit Dominus per Psalmistam, nos autem quid 
respondemus ad hxc ? Sic enim ait Isaias : Sicut po- 
lus, sic sacerdos; sicul servus, sic dominus; sicul an- 
cilla, sic domina (Isa. xxiv, 2); et Michzas ait : Periit 
sanctus de terra, el rectus in 47 7 hominibus non esl ; 
omnes in sanguine insidiantur, vir frairem suum venatur 
ad mortem (Mich. vu, 2) : miseriores sumus ceteris 
homiuibus, quia ct perimus, et alios perire facimus. 
Ait enim Moyses in Levitico : Si sacerdos qui est uncius 
peccaverit, delinquere faciel populum, quis enim facere 
pertimescit quod suum correctorem facere prospicit; 
propterea Dominus, cum appropinquasset Jerusalem, 
et videns civitatem super eam flesset (Luc. xix, 41), 
intravit postea in templum, et ejecit ementes et ven- 
dentes (Ibid., 45), per hoc ostendens esse maximam 
causam destructionis civitatis ; et quia sumus ruinàg 
populi, ait nobis Dominus per Zachariam : Super pa- 
stores iratus est furor meus (Zach. x, 3). Duobus modis 
est sacerdos ruina populi : male vivendo, et indiscrete 
regendo. Indiscrete regit, dum vel immoderatam 
penitentiam negligenda parit. De immoderata poni- 
tentia. incfepat eos Dominus dicens : Alligant onera 
gravia et imporíabilia, et humeris hominum imponunt, 
digilo autem nolunt ea movere (Matth. xxu, 4), id est, 
minimum etiam illorum qux» jubent nequeunt obser- 
vare, propterea ait Apostolus : Si preoccupatus fuerit 
homo in aliquo delicto (Gal. v1, 1), etc. De minima 
autem poenitentia ait Augustinus : « Si aliquis pecca- 
verit in. Deum, nos in Dei injuria benigni et mise- 
ricordes sumus, et Dei offensam quasi injuriam sit 
potestate ejus velle et 478 ejus nolle impune absque 
congruenti penitentie vindicta donamus, cum tamen 
quod in Robis commissum est, nec sallem verbum 
contumeliosum sine vindicta possumus, juxta consti- 


multoties excommunicati per ignorantiam, fiunt et 
per hoc illicite copulationes conjugales : cum enim 
raptam vel alterius sponsam, vel prohibitam non 
possunt improbi ducere in parochia sua, fugiunt in 
aliam, et manu extranei sacerdotis illicite benedi- 
cuntur; vos autem pro terreno lucro libenter eos 
recipitis, et quzritis quz vestra sunt, non φ Jesu 
Christi (Philip. τι, 21). Multi etiam suspensi et degra- 
dati ab officio diabolica instigatione agere officium 
divinum presumunt, et contra voluntatem Domini 
a vicariis ejus prohibiti ministrare volunt. Qui hoc 
faciunt Domino resistunt, et similes Chore, Dathan 


et Abiron, qui 480 steterunt contra Moysen et 
Aaron, et volebant per invasionem praeesse populo 
Dei, quos vivos terra transglutivit cum tabernaculis 
suis et substantia, descenderunt vivi in infernum 
(Num. xv, 32). Graviter ulciscitur Deus in eos qui 
resistunt vicario suo ; unde in veteri lege pecca- 
tum illud morte puniebatur, ait enim Moyses : Qui 
aulem  superbierit nolens obedire socerdoti qui eo 
lempore ministrat. Domino, moriatur homo ille (Deut. 
xvii, 12). In Toletano vero concilio excommunicari 
precipiuntur, et si noluerint corrigi, exsilio damnari 
(Tol. v, c. &;i. De incuria vero et negligentia officii 
vestri multoties admonui vos ut lectioni vacaretis, et 
quid facitis [f. facere], quid predicare debetis addis- 
ceretis. In Aureliano concilio de illis dicitur : « Sa- 
cerdotes qui non sapiunt adimplere ministerium 
suum, nec discere juxta precepta suorum episcopo- 
rum pro viribus satagunt, vel contemptores canonum 
existunt, ab officio proprio submovendi sunt, quousque 
emendata hec pleniter habeant ; » ignorantia enim 
Scripturarum errant et errare populum Dei facinnt, 
et maledictionem, quam dixit Moyses, incurrunt ; ait 
enim: Maledictus qui errare facit cecum in itinere (Deut. 
xxvi, 18). De diminutione etiam titulorum vestrorum 


tutionem sanctorum Patrum, secundum auctoritatem C sepius przcepi ne aliquis minueret vel minui permit- 
canonicam vindicemus. » Nolite ergo, fratres, esse — teret ; super hujusmodi culpa talis invenitur in cano- 
indiscreti, ne vobis dicatur: Vos estis cci duces c&- nibus sententia : 48| « Quicunque presbyter de jure 
corum, et ideo si cecus ccum ducat, nonne ambo in tituli sui quolibet modo aurum, argentum, gemmas, 
foveam cadunt ? (Matth. xv, 14). Ut autem discretio- vestes, vel aliqua alia mobilia ad ornamenta divina 
nem haberetis, in clavibus Petri vobis prefiguratum data in perpetuum alienare tentaverit, alienator et 
est et insinuatum, cum enim Dominus dedit claves venditor honoris sui amissione mucltetur. » Quid 


regni ceelorum Petro, in Petro omnibus vobis dedit. 
Claves regni du: suut : potestas et discretio, ut li- 
gemus et solvamus ; sed dignus digne ligatur et ex- 
communicatur, qui sepius admonetur nec corrigitur, 
unde Dominus ait : δὲ neque te neque Eeclesiam au- 
dieril, sit tibi sicul ethnicus et publicanus (Maith. xvui, 
17. bigne absolvitur qui digna satisfactione humi- 
liatur. Nec solum subjectis indiscreti estis, sed et in 
alienis; accipitis enim alterius parochianos, super 
quos non est data vobis potestas, et de quibus non 
est vobis judicare, unde Apostolus : Tu quis es qui 
judicas alienum servum ? suo domino slat, aut cadit 
(Rom. xrv, 4). Si autem videris eum errantem, fac 
quod Moyses przcipit : Si videris bovem fratris tvi aut 
ovem errantem, non. prateribis, sed reduces frairi tuo 
[Deut. xxu, 1); debes enim 479 parochianum alie- 
Dum pastorem suum devitantem dulciter admonere, 
et pastori suo reconciliare. Si potestatem usurpaveris 
timor est ne maledictionem, quam Moyses dixit, in- 
curras : Maledictus qui transfert. terminos proximi sui, 
(Deut. xxvii, 17), et alibi: Non assumes et transferes 
lerminos proximi tui quos fizerunt priores in possessione 
fua (Deut. xix, 14); hoc enim precipit Dionysius 
papa (Diongsius Epist. n1, Severo episc.) : « Ecclesias 
singulas singulis presbyteris dedimus, et unicuique 
jus proprium statuimus, ita videlicet, ut nullus al- 
terius parochiz terminos aut jus invadat, sed unus- 
quisque suis terminis sit contentus. » Quare, fratres 
charissimi, tanta presumptio est timenda, quoniam 


PATROL. CXLVII. 


D 


dicerem vobis per singula : in multis oportet vos vi- 
gilare, quia estis oculus Ecclesi: : admonere popu- 
lum Dei ut a vitiis abstineant, publice peccatores 
arguere, ad poenitentiam invitare, poenitentem in spl- 
ritu lenitatis tractare, omnes etiam qui, non confir- 
mati, ut ad confirmationem veniant submonere, quia 
aliter non sunt perfecti adhuc ; baptismus enim da- 
tus est ad remissionem peccatorum, in populos ma- 
nus, ad dationem virtutum. Deus autem, cujus vicarii 
estis, qui dedit vobis judicium quod faceretis in mundo 
confirmari in coelis, ipse vos regat et confirmet in 
officio commisso, ut gregem commissum vel subdi. 
tum offerre possitis venienti Christo. Qui vivit et 
regnat per omnia, etc. 


SERMO VI. 
DE SACERDOTE. 


Fecit Deus duo magna luminaria, luminare majus ut 
praeesset diei, luminare minus ut praessetnocti, et stellas, 
et posuit eas in firmamento cceli ut lucerent super terram 
et praessent diei ac nocti, et dividerent lucem et tenebras. 


Dirit etiam. Dominus : Producant. aque 482 reptile 
anime viventis el volatile super terram sub firmamento 
celi (Gen. 1, 16-20). Sic voluit Deus, fratres charis- 
simi, facere creaturas mundi, ut initio creatoris ali- 
quid nobis significet mysterii. Videamus quid in lumi- 
naribus, quid in die et nocte, quid in flrmamento, quid 
in terra nobis przfiguratum est, et imitemur si quid in 
eis nobis imitandum est; ad nos enim, fratres perti- 


8 


235 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


236 


net hzc figura, quia nos sumus illa fiemamenti lumi- A multi habent claves qui non intrant. Proh dolor! 


naria. Quid firmamentum, nisi Scriptura super quam 
flrmata est Ecclesia? Quid luminaria flrmamenti, nisi 
pastores Ecclesi: qui eam illuminant exponendo aliis? 
Cum Evangelium exponitis, quid aliud facitis, nisi fir- 
mamentum cali, id est, Scripturam dilucidatis ? Et 
duo sunt luminaria, id est, majus et minus, vide- 
licet sapientiores et mirius sapientes; dies iterum 
significant sapientes, et nox insipientes. Proest majus 
lumen diei, quia sapientiores doctores magis capaces 
iustruunt. Quid Augustinus, nisi sol in Ecclesia? qui- 
bus loquitur, nisi sapientibus ? Vos autem, sacerdotes 
minus scientes, minus lumen estis, vos praestis nocti, 
quia laicis praestis qui ignari sunt Scripture, et in 
tenebris ignorantiz versantur, sed quodeunque lumen 
estis, lumen estis tamen. Vos 6818 luz mundi (Matth. 


v. 14); vos in medio nationis prave 483 et perverse 
luceatis quasi luminaria (Philip. n, 15). Ceeteri clerici 
qi przlationes super populum Dei non habent stella 

icuntur, qui quamvis non possint doctrina, tamen 
et opere lucent super terram, id est, super Ecclesiam. 
Luminaria dividunt lucem ac tenebras, quia capacitatem 
singulorum praedicatores discernunt, ut carnalibus 
humilia, spiritualibus profunda praedicent. Sequitur : 
Diril eliam Deus : Producant aque reptile anime 
viventis et volatile super terram sub firmamento celi. 
Cum pastores Ecclesi: prafigurasset, sequenti die 
officiorum suorum demonstravit [Hic f. add. debitum), 
creavit enim pisces et aves de aquis ; per aquas bap- 
tismus intelligitur ; pisces et aves, duo genera fidelium 
baptismate regeneratorum designantur; alii enim sunt 
amantessacularia, etlata hujus mundi itinerasectantes, 
qui pisces dicuntur, de quibus David : Volucres celi et 

isces maris, qui perambulant semitas maris (Psal, vin, 8). 
*Mare est mundus, semita: 1naris sunt lata itinera 
hujus mundi ; alii sunt volucres, id est, ad celestia 
volantes pennis virtutum. De utroque genere homi- 


oves intrant, et pastores ejiciuntur. Dominus autem 
cum vendentes et ementes ejecisset de templo, acces- 
serunt ad eum czci et claudi, et sanavit eos (Matth. 
xxi). Quia indignos sacerdotes de domo sua ejecit, 
caecos vero in scientia et claudos in operatione, id 
est, peccatores plerosque Dei legis ignaros accedentes 
per penitentiam in templo recipit et sanat, dum ple- 
rumque laicos simplices interna inspiratione convertit, 
et sapientes liberatos excecari permittit. Et cum de- 
berent esse oculi columbarum, eftüciuntur oculi cor- 
vorum. Dicit Christus Ecclesie in Canticis : Oculi tui 
columbarum (Cant. ww, 1). Qui sunt oculi Ecclesiz, 
nisi pastores ? Ocali sunt qui providere inferioribus 
debent, columbz comparantur, quia simplices et 
inhocentes debent esse. Hi sunt illi de quibus dic- 
tum est : Qui sunt isti qui ut nubes volant, et quasi 
columbe ad feneslras suas? (Isa. Lx, 8.) Vos enim 
nubes estis, qui alios compluere debetis; vos volare 
debetis ad coelestia, ut viam ostendatis exemplo quam 
predicatis verbo; et quamvis in alto sitis, quasi 


columbz speculari, ne 4806 accipiter veniat, debe- 
tis. Fenestre vero sunt Scripture per quas Deum 
videlis, per quas ovibus providetis. Vos estis lux, 
et oculus, et. sal. Lux, ut luceatis, unde : Luceal, 
lux vestra coram hominibus (Mallh. v, 16). Oculus, 
ut provideatis, unde ad Ezechielem dictum est : 
Speculatorem dedi te domui Israel (Ezech. πὶ, 17). Sal, 
ut coudiatis prgedicationem vestram, ut vermes pecca- 
Lorum exstinguatis. Hzc tria vobis necessaria sunt, 
lux bone operationis, oculus bone discretionis, sal 
praedicationis et correptionis. De illis qui bene prze- 
dicant et. male faciunt ait Dominus : Que dicunt facite, 
sed tamen opera eorum nolite facere; dicunt enim el 
non faciunt (Matth. xxiu, 3), isti sunt etenim lux. 
Sunt alii qui oculo discretionis carent, qui non discer- 
nunt peccata et ponitentias, qui ligatione, qui abso- 


num iuveniuntur in sacramentis baptismatis regene- (1 lutione digni habeantur, de quibus Dominus per Eze- 


rati, unde pisces at aves sunt de aquis creati. Vobis, 
fratres, regenerationis officium commissum est, vos 
fllios Deo generatis. In hac generatione Spiritus sanc- 


tus Pater est, et aqua mater; 484 unde ait Nicodemo 
Dominus : Nisi quis renatus fueril ex aqua el Spirilu 
Sancto, non potesl introire in regnum Dei (oan. 1, 5). 
Prima generatio ex carnali patre carnales facit, se- 
cunda ex Spiritu spiritales reddit, unde ait Nicodemo : 
Quod natum est.ex carne caro est : quod natum est ex 
spiritu spiritus est (Ibid. 6), id est, ex carne carnales, 
et ex spiritu flunt spirituales. Sicut nascuntur carna- 
liter homines ut intrent in mundum, sic nascuntur 
spiritualiter ut intrent in coelum ; unde ait : quia aliter 
non potest introire in regnum Dei. Vos autem estis mi- 
nistri hujus introitus, vos facitis filios diaboli filios Dei. 
Ecce porta celi vobis tradita est, dum aqua baptismatis 
vobis commissa est ; sed cavete ne sitis similes aquae 
baptismatis ; aqua abluit peccata, et postea descendit 
in loca fetida. Pravus sacerdos similiter homines per 
officium salvat, per pravitatem meruit ut in infernum 
corruat. 

Preeterea vobis, fratres, claves regni ceelorum tra- 
ditz: sunt ; vobis enim dicitur, dum apostolis dicitur : 
Quecunque ligaveritis super terram erunl ligata οἱ in 
celo, et qua solveritis super terram erunt solula el in 
colo (Matth. xvin, 18). Dus sunt claves, aliera clau- 
dendi, altera aperiendi; potestas enim ligandi est 
una clavis, et allera potestas solvendi. Una poeni- 
tentibus aperit, altera obstinatis aditum tollit. Sed 


timendum est ne vos qui 485 janitores estis coeli, 
cum alios intromiseritis, vos ipsi intrare non 
possitis ; non est ofüicium ex merito, nec meritum 
ex officio. Multi intrant qui non habent claves, et 


chiele.i : Sacerdotes s:ei contempserunt legem meam, 
et polluerunt sancluaria mea ; inler sanctum et profanum 
non habuerunt distantiam, et inter pollutum el mundum 
non intellezerunt. (Exech. xxu, 20). Sunt iterum alii 
qui nesciunt predicare, de quibus dictum est : Canes 
muli non valentes, vel nescientes latrare (Isa. 1v1, 10). 
Si oculum discretionis non habet, indigne solvit et 
ligat. Si non est sal, canis est circa gregem Domini, 


sed lupum latratu praedicationis non fugat. Si 487 
non e«t lux, alios introducit, sed non intrat. Hzc 
ergo ita, fratres, vobis simul necessaria sunt; si unum 
eorum deest, gregem Domini periculose servatis, quia 
si non estis lux, cum periculo corpus Domini trac- 
talis,et officio vestro indigniestis. Si oculo discretionis 
caretis, tunc cecus cecum ducet, et ambo in foveam ca- 
dent (Matth. xv, 14). Si salem pradicationis non habe- 
lis, tunc jejunus populus Domini erit et deficiet in via, 


D quod valde vobis periculosum est, cum Dominus dicat : 


Nolo eos dimittere jejunos ne deficiant in via (ibid., v. 
32). Considerate ergo onus vestrum, clamat vobis 
propheia Osee : Audite hoc, sacerdotes, et. attendite, 
domus lsrael, quia vobis judicium est (Ose. v. 1) ; et 
unde judicium exspectent, supponit : Quoniam laqueus 
facli estis Sion, el rete ezpansum (ibid.) ; quasi dice- 
ret : Vos qui alios expedire debetis, malo exeinplo 
vestro alios illaqueatis. Peusate igitur quid estis? 
videtis ad quod ministerium in domo Dei ordinati 
estis. Vobis tradidit Deus pecuniam suam dum redeat, 
dicens : Negoliamini dum venio (Luc. xix, 13). Deus 
aulem qui dixit : Ego sum paslor bonus (Joan. x, 11), 
pastores suos et greges suos couservet, ut eos in 
coelestem Jerusalem, ubi pax, et gaudium, et vita, per- 
ducat. Qui vivit et regnat, eic. 


- ACTA VETERA. — APPEND. 





DE EXPOSITIONE BAPTISMATIS ET EUCHARISTI/E 


(Ez eodem ms. codice Bigotiano.) 488 Sciendum A Christi. Sed si sacerdos mundus, et castus et pius est, 


est denique quod Augustinus, Ambrosius, Gregorius, 
Isidorus, Hilarius, Maximianus, Innocentius, Gelasius 
ürmiter credunt et diffiniunt quod baptisma, et eu- 
charistia, et chrisma nec per bonos sacerdotes augen- 
tur, nec per malos minuuntur. Beatus vero Iierony- 
mus sacerdotes ad sanctam et mundam vitam provo- 
cans, eadem fide, licet aliis verbis, ut quibusdam vide- 
lur, in Expositione duodecim prophetarum dicit quod 
vita eucharistiam et non verba faciunt; quod cum 
maxima concordia caeterorum sanctorum Patrum acci- 
piendum et pie resolvendum est. Deus enim omnipo- 
tens per fidem et solemnia verba sacerdotis, licet pec- 
cator sit, substantiam panis et vini vertit in veram 
substantiam carnis et sanguinis Domini nostri Jesu 


in hoc facit eucharistiam ut per vitam bonam et ora- 
tiones suas prosit in salutem ipsam eucharistiam con- 
ficienti et accipienti, quz per se plena et perfecta est, 
id est, ex Deo omnipotente ; id est, et verbis, et fide 
sacerdotis, et fide astantium corpus et sanguis Domini 
nostri Jesu Christi est ; sacramentum enim Donmini- 
cum per se sanctum et verum est solemnibus verbis 
et fide, sicut dictum est. Sed si sacerdos bonis operi- 
bus exsequitur quod credit et tractat, facit euchari- 
stiam sibi et accipientibus prodesse in salutem. Acce- 
dit enim verbum divinum, οἱ facit sacramentum. (Av- 
GUST., íract. 80. in Joan.), facit (inquam) id est, obti- 
net apud Deum vita bona, vita conficientium ut eis 
accipientibus prosit. 





APPENDIX AD ACTA VETERA 


SYNODALES CONSTITUTIONES 


Per reverendum in Christo Patrem, et D. dominum Ludovicum de Canossa, Dei et sancic 
sedis apostolicze gratia Bajoceusem episcopum, editze et publicatze in ejus synodo :estivali 
Bajocis solemniter celebrata anno Domini millesimo quingentesimo decimo octavo, die 


18 mensis Aprilis post Pascha. 


Que anno Domini millesimo quingentesimo | decimo B nus deportent, sed caputia honesta habeant, habitibus 


qrinto, mensis vero Aprilis die decima septima, per 

ong memorie nradecessorem nostrum immediatum 
in cstivali synodo promulgata fuerunl statuta tenoris 
sequentis. 

l. Pre decessorum nostrorum vestigiis inhzrendo 
statuimus et ordinamus quatenus viri ecclesiastici 
nostre Bajocensis dicecesis, sub poena emendz ar- 
bitrarime, cum habitibus decentibus, nimia longitu- 
dine vel brevitudine minime notatis, sed honestis et 
Suo statui congruis et decentibus, tam in ecclesiis 
quam extra, uti habeant, debita tonsura muniti, 
comam nullatenus nutrientes, sed auribus patentibus 
incedant. 

Hl. Item quod sxcularibus negotiis contra st:»tum 
ecclesiasticum nullo modo se immisceant ; nec quo- 


vis 2 modo mercantias publice faciant causa lucri 
emendo vel vendendo, nec conductores seu locato- 
res, arrendatores, seu affirmatores terrarum maxime 
laicis spectantium aut ipsorum in suis dominiis et 
Curiis secularibus procuratores existant, seu recep- 
lores, et maxime beneficiati, et qui habent curam 
animarum. Quibus precipimus residentiam facere 
in locis suorum beneficiorum, ut infra dicetur. Nec 
In dicis aut subsidiis regis rotulos dictando, scribcido, 
receptas faciendo, seu alias quovis modo se intro- 
mittere audeant. 

Il. Item, quod mulieres, de quibus aliqua possit 
oriri suspicio, cum scandalo in suis mansionibus non 
leneant, nec filios forsan ex illicito coitu procreatos 
ἸῺ ecclesiis vel officiis divinis sibi ministrare per- 
mittant. 

V. Insuper caveant sub poena arbitraria ne quo- 
vis modo insolentiam aut tumultum, seu scandalum 
facere audeant in servitiis defunctorum ; nec ad illa 
Se ingerant, aut compareant causa celebrandi missas 
peculiares, nisi a parentibus, amicis, aut exsecutori- 


ca 


dissolutis in colore et factione penitus relictis, taber- 
nasque, nisi causa necessitatis tanquam viatores, in- 
trare non audeant ad comessationes et ebrietates 
sectandas ; mittere tamen poterunt pro sua necessitate 
ad potum ín eisdem tabernis quzrrendum. 

Vl. Inhibentes ulterius Ecclesiarum hujus dicce- 
sis rectoribus et eorum vicariis ne in domibus pres- 


byteralibus 3 tabernas teneant, seu teneri faciant, 
aut permittant quovis modo, nec viros ecclesiasticos 
sibi ignotos ad sacrum sacerdotale officium exsequen- 
dum in suis Ecclesiis admittant absque nostra et 
ofliciariorum nostrorum licentia speciali, etiamsi reli- 
giosi fuerint, nisi a suis prelatis litteras habuerint 
obedienti:e, et quomodo sunt missi a suis praelatis. 

VII. Item, quod casus ad nos reservatos scire stu- 
deant, ne suos parochianos ab eisdem casibus absol- 
vendo decipiant ; manipulumque curatorum una cum 
nostris presentibus statutis synodalibus propriis et 
non accommodatis secum habere curent infra festum 
Pentecostes Domini proxime venientis ; et ad Ralendas 
nostras singulis annis celebrandas, necnon regesta 
excommunicatorum suarum parochiarum et testamen- 
torum coram eis passatorum qua facere tenentur, 
juxta statuta synodalia, tam a nobis quam a prade- 
cessoribus nostris edita, promotori nostro exhibeant, 
ac in synodis et Kalendis nostris cum  habitibus et 
superliciis honestis, cessante legitimo impedimento 
personaliter compareant. 

VHI. Hem, quod divina servitia et sacramenta 
ecclesiastica cum debitis honore, gravitate et reve- 
rentia, suis parochianis ministrent, clandestinisque 
sponsalibus non intersint. Et casu subito seu fortuito 
occisos et decedentes absque nostra seu predicto- 
rum nostrorum officiariorum licentia inhumare non 
presumant. 

IX. Item, quod vasa et ornamenta ecclesiastica, cul- 


bus dictorum defunctorum specialiter vocati fuerint ἢ tui et servitio divino deservientia et deputata, munda : 


et invitati. 
V. Item, quod pileos in ecclesiis officiando nullate- 


et nitida conserventur, nullis maculis aut sordibus 
polluta. 


239 


JOANNES ARCHIEPISC, ROTOMAG. 


240 


4 X. Praeterea quia vitium falsitatis his diebus ἃ subdiaconatus et superiores ordines in vim tituli per 


multipliciter (unde proh dolor!) inolevit; nam qui- 
dem falsis nominibus nuncupantes obligatoria instru- 
menta, et quittatoria, memoralia et mandata contra 
alios impetrant, et passare faciunt fraudulenter ut 
alios sibi obligatos teneant, et eos quibus sunt 
obnoxii eludant, et absolutoria sua disquisitis mediis 
fallaciter extorqueri possint et valeant, quandoque 
alii falsis et adulterinis utuntur sigillis de facto 
excommunicando et propemodum absolvendo proxi- 
mos suos, et seipsos decipiendo: alii vero diversos 
alios modos excogitant falsitatis, et, quantum in eis 
est, ad damnatum perducunt effectum : nos proinde 
huic pestilenti morbo, quantum possumus, obviare 
cupientes, statuimus ut nullus ecclesiasticus vel saecu- 
Jaris, cujuscunque conditionis aut status, imposterum 
hujusmodi falsitatis vitia aut alia qu&ecumque com- 
mittere fraudulenter aut dolose audeat vel praesumat, 
seu opem, consilium vel favorem scienter committen- 
tibus impartiri; quod si secus deinceps attentatum 
fuerit a quolibet vel presumptum, decernimus male- 
factores constituto de premissis gravi poena puniri, 
injungentes decanis et presbyteris nobis subditis ut 
nobis vel officialibus seu promotoribus nostris, quam 
citius fleri poterit, notificent quidquid sciverint de 
premissis; alias pena simili et graviori eosdem 
puniemus. 

XI. Precipimus insuper omnibus et singulis curatis 
predictis nostre Bajocensis diocesis ut supra locum 
dictorum suorum heneficiorum personaliter resideant, 
nisi causa legitima existente, cum eisdem per nos seu 
vicarios nostros duxerimus dispensandum, et maxime 
residentes in nostra dicecesi Bajocensi, 


b XII. Ulterius injungimus ad p«nam emenda 
arbitrarie omnibus et singulis presbyteris nostra 
Bajocensis diccesis ne ad altare pro missa celebranda 
accedere pressumaut, nisi missam preavideant, et ha- 


parentes et amicos quoquomodo assignati recipiatur 
seu promoveri permittatur, nisi prius assignator tituli 
et clericus cui assignabitur personaliter coram nos- 
tris officialibus in judicio comparuerint et eorum 
Juramentis mediantibus respective asseruerint, vide- 
icet assignator tituli se annuatim solvere intendere 
realiter et de facto absque fraude eidem clerico et 
soluturum esse summam sufficientem, ad quam se 
obligabit. Dictus vero clericus hujusmodi summam 
sibi assignatam cum effectu exigere, et nullomodo 
alienare seu remittere nisi forsan contigerit eumdem 
clericum de beneflcio sufflcientis valoris provideri, 
quod sibi non liceat etiam casu adveniente, nisi de 
licentia et permissu nostris, et in absentia nostra 
judicialiter coram officialibus nostris, ut premittitur. 
Titulans autem et titulandus se nullam pactionem 
Simoniacam, -aut alias illicitam conventionem in prae- 
missis fecisse aut facturos esse. Precipientes nihilo- 
minus de et super assignatione dicti tituli et aliis 
inquiri solitis per decanos nostros debitam fleri in- 
formationem. Pro qua fideliter referenda reportabunt 
a titulandis summam tantum viginti quinque solido- 
rum Turonensium omnibus inclusis. Aliter et alias 


hujusmodi titulum minus quam 7 debite assignatum 
viribus carere decernimus. 

XV]. Et quia jure cavetur : Ama scientias Scriptu- 
rarum, el carnis vitia non amabis (HikRoN. epist. ad 
Rusticum monach. de forma viv.), ideo omnibus, in 
quantum in nobis est, provideri cupientes injungimus 
singulis clericis, precipue curatis et vicariis in 
ecclesiis ministrantibus, ut sepe vacent litteris, et sibi 
emant tractatum nuncupatum Fillon, et. Manipulum 
curatorum, necnon precepta synodalia a prz:edeces- 
soribus nostris edita infra duos menses proxime 
futuros. Et in illis se instruant sub poena excommu- 
nicationis. 


beant omnia sibi necessaria pro missa peragenda; C XVII. Statuimus preterea ne clerici in sacris cons- 


utpote panem, vinum, librum, calicem, ornamenta 
ecclesiastica, ignem et clericum ad respondendum 
eidem missam celebranti. 

XIII. Demum et finaliter precipimus, statuimus et 
injungimus omnibus et singulis decanis nostris rura- 
libus, ut cum omni diligentia ad relevamen subdito- 
rum nostrorum informationes super delictis et exces- 
sibus, quorumcunque absque protelatione et excusa- 
tione quacunque faciant et referant, et mandata 
nostra absque mora exsequantur et exsequi procurent, 
atque officiariis nostris reportent exsecutata et rela- 
tata sub Pena pecuniaria et emenda arbitraria pro 
quolibet efectu (quod absit!) in pramissis per eos 
aciendo ; quod si in premissis negligentes et remissi 
comperti fuerint, volumus €os pena graviori puniri 
et corrigi, aliis statutis et ordinationibus synodalibus, 
dudum a predecessoribus nostris editis in suo robore 
duraturis, quz& presentium per tenorem renovamus, 
et vires obtinere volumus. 

Ipsa eadem statuta renovantes duximus declaranda, 
et nonnulla alia eisdem decrevimus superaddenda. Et 
primo : 

XIV. Circa nimiam longitudinem vel brevitatem 
vestium virorum ecclesiasticorum, declaramus ut in- 
fra festum Omnium Sanctorum proxime venturum 
tunicz longiores eorumdem ad talos usque et non ul- 


tra protrahantur, breviores vero ultra mediam 6 tibiam 
se extendant, quotidieque caputium seu domino panni 
nigri aut cornetam deferant. Et pileo atque corneta 
precipue in ecclesia officiando depositis, utantur a 
cztero caputio vulgariter (un domino) et aliis insi- 
gniis clericalibus in et ad penam emenda arbi- 
trarie. 

XV. Statuentes insuper ut nullus clericus nostra 
Bajocensis diccesig futuris temporibus ad sacrum 


tituti publice ludant, vestesque deponant ; nec ludis 
prohibitis intersint, imo, quantum poterunt, laicos 
ab omni scelere retrahant. Joculatoribus et histrioni- 
bus non intendant, omnino a choreis se reddant 
alienos. Si quis autem super his se culpabilem exhi- 
buerit, ab officio suspendetur, poena vero alia arbi- 
traria condemnabitur. 

XVIII. Nostris etiam decanis ruralibus ad penam 
privationis sui officii inhibemus ne [f. conscii] facino- 
rosum nominem cujuscunque gradus, status aut con- 
ditionis existat, maxime publicum et notorium in suo 
peccato fovere aut recelare audeant ; sed facta prius 
inquisitione preparatoria tam cito revelare curent, 
ut secundum casuum exigentiam delinquentes coer- 
ceantur; alioquin, si in hoc remissi et culpabiles 
reperti fuerint, ultra sui officii privationem acriter 
punientur ; quod bene advertant. 

XIX. Ex decretis sanctorum Patrum nostrorum 
manifestatur quod placere Deo sine fide non possu- 
mus. Et quia ad nostras devenit aures quamplurimos 
nostre Dajocensís diccesis parum in fide catholica 


8 imbutos esse, cupientes salubriter providere, 
unde statuimus ut de c:etero singuli curati seu eorum 
vicarii, diebus Dominicis in pronao missarum paro- 
chialium alta et intelligibili voce proferre habeant, et 
distincte dicere orationem Dominicam, Paler noster, 
et utrumque Credo, ut sic ignari, rudes, et imbecilles 
addiscere et retinere valeant, et explicite saltem cre- 
dere non erubescant. 

XX. Ex auctoritate et decreto reverendi in Christo 
Patris et domini domini Bajocensis episcopi, injun- 
gitur et districle praecipitur omnibus et singulis cu- 
ratis dioecesis Bajocensis ut in eorum beneficiis per- 
sonalem et continuam faciant residentiam infra tres 
Ihenses proximos, computando tamen quoad dispen- 


241 


ACTA VETERA. — APPEND. 


242 


saos ad tempus super non residentiam a die termini A dum presentabunt eidem domino episcopo aliquem 


eorum dispensationis, alioquin contra non residentes 
dicto tempore elapso procedetur via juris, tam per 
subtractionem eorum fructuum quam per privationem 
beneficiorum, si opus sit. 

XXI. Item, inhibetur omnibus et singulis curatis 
dicte dicecesis et eorum vicariis ne aliquos presby- 
teros in aliena dicecesi etiam in curia Romana pro- 
motos permittant in suis parochiis divina celebrare 
ΟΠ οἷα nisi super hoc permissionem celebrandi ab 
eodem domino episcopo aut ejus officiariis obtinue- 
rint, et de ea litteratorie docuerint sub poena 
emendz arbitraris. 

XXII. Item, injungitur omnibus et singulis decanis 
ruralibus dictae dicecesis ut maneant omnes et singu- 
los patronos beneficiorum curatorum, tam ecclesias- 
ticos quam laicos, eorum decanatuum, quod de caetero, 


seu aliquos ad beneflcia ad eorum 9 presentationem 
spectantem, mittant eorum presentatum personaliter 
ad pelendum litteram collationis seu institutionis, 
quía de catero nullus per procuratorem obtinebit 
collationem beneficii curati. 


XXIII. Item, injungitur eisdem curatis ut habeant 
diligenter observare statuta synodalia tam per eum- 
dem dominum episcopum quam suos predecessores 
pridem edita et promulgata ; et ut quilibet eorum 
apud se habeat libellum nuncupatum Fillon, vel Spe- 
culum curatorum, et etiam alium librum nuper aucto- 
ritate ejusdem domini impressum, intitulatum : 
L'Insiruciion des curés, eosque libellos in Kalendis 
exhibeant promotori ejusdem domini episcopi sub 
poena emenda arbitrariz. 








STATUTA SYNODI /ZESTIVALIS DIGECESIS EBROICENSIS 


Pro anno Domini 1576, per R. P. Claudium px SaiNTES ejusdem episcopum 





Illustrissimo principi cardinali A. BoRBONIO 67 

chiepistopo Rotomagensi. 

Magna in exspectatione sumus, illustrissime prin- 
cps, vestre provincialis synodi, que temporis iniqui- 
lale collapsam |O in nostris Ecclesüs pietatem ac 
disciplinam | ecclesiasticam instauret, et contra effre- 
Mlam hereticorum libertatem, nos sallem summa fidei 
atque animorum consensione munial. Interea cum insta- 
rel dies synodi diecesane, quam primam sumus habi- 
turi, nec nihil egisse videremur, statuta quedam con- 
lezuimus, qug nostris Ecclesiis putavimus esse necessaria, 
vel saltem profutura, si tam libenter a nosiris hominibus 
demandantur exseculioni quam fuerunt a nobis scripta. 
Sed cum probe intelligeremus hoc postremum in vestra 
post Deum auctoritate positum, non in nostra, curavi- 
mus, antequam clero proponerentur, ad. amplitudinem 
vestram deportari, ut tanium. ea veniant in lucem qu& 
vestra. archiepiscopalis censura et auctoritas confirma- 


rin, ne ullus relinquatur calumniandi locus. Sunt sane (1 


paulo prolixiora, sed tanto sequentur postea breviora. 
Nec nos decuit initio sine documentis mandata et statuta 
edere, ne videremur nostros potius cogere quam docere 
εἰ ducere ; graviora et efficaciora provincialis synodus 
limabil, cui. vocande ac feliciter perficienda, precor, 
salvalore nostro Jesu Christo, vestre pietati incolumita- 
e el a negotiis reipublice aliquam dimissionem con- 
i 


Ez nostra diccesi octava. K alendas Junii 1576. 

De numero vestrorum suffraganeorum humilli- 
mus vesire amplitudinis oralor, Claudius 
episcopus Ebroicensis. 

- TITULI CAPITULORUM. 


||. De provisione beneficialorum et mazime curatorum. 

De residentia curatorum. 

De vita et honestate curatorum et aliorum ecclesiastico- 
Tum. : 

De officio curatorum οἰ vicariorum. 

De officio i. 

De sententia excommunicationis ferenda. 

De scholis et. earum magistris. 

De concionatoribus. 

De provisione et reformatione Breviariorum et aliorum 

rorum ecclesiaslicorum pro diecesi Ebroicensi. 

De decanis ruralibus. 

Privilegium Urbani pape, quod epis Ebroicensis 
possit compellere subditos suos ad ordines et residen- 
iam. 

Liltere Gregorii pape X super eodem. 
CLAUDIUS de Saintes, Del et sancte sedis aposto- 


B lice gratia Ebroicensis episcopus, omnibus et sin- 


gulis ecclesiarum parochialium rectoribus et curatis, 
ac aliis viris ecclesiasticis nobis subditis, salutem in 
Domino. 

Quamvis secundum diversitatem temporum statuta 
varientur humana, vobis tamen mandamus ut omuia 
et singula statuta, ac constitutiones synodales a praz- 
decessoribus nostris factas et editas, praesertim ab 
eorum superioribus non revocatas, integre et invio- 
labiliter observetis et custodiatis sub penis in eisdem 
contentis. 


De provisione beneficiatorum, et mazime curatorum. 


12 I. De rectoribus Ecclesiarum prima et prze- 
Cipua cura in religione esse debet, quoniam sine 
ipsis, teste Apostolo, populi errant, et circeumferun- 
tur omni vento doctrine (Ephes. 1v, 14), ac lupo- 
rum incursionibus exponuntur, sicut oves carentes 
idoneo pastore. Quantum tamen in ipsorum disposi- 
tione ab omnibus peccetur, it clamor coelo. Non enim 
fere jam ulli providetur beneficio de homine capaci, 
sed cuivis homini temere providetur de quovis be- 
neficio, atque frequentius illicito modo. [n nostra 
quidem dicecesi mullis modis peccari comperimus, 
sed maxime per Simouiam, vel per fructuum re- 
tentionem, titulo in custodiam alteri commisso, 
Quibus malis atque aliis ut incipiamus occurrere , 
monemus omnes qui per Simoniam, aut expressam 
vel tacitam emptionem et venditionem, aut fundi 
vel alterius rei temporalis permutationem beneficium 
ecclesiasticum fuerint adepti, in perpetuo mortali 
peccato et in continua excommunicatione vivere; 
nec a quoquam praeterquam a summo pontifice ab- 
solvi posse, nisi in mortis articulo ; nec absolutio- 
nem consequi, nisi relicto ita obtento beneficio, vel 
nova ejusdem impetrata post absolutionem provi- 
sione. Interea quoties vel celebrant, vel sacrosan- 
ctam eucbaristiam suscipiunt, judicium sibi mandu- 
cant et bibunt (/ Cor. xi, 29), ac thesaurizant sibi 
iram et poenas in die justi judicii Dei (Rom. m, 5): 
quod ipse frequentius contra illos etiam in hoc 
mundo manifestum facit, dum aut repentinis cala- 


mitatibus domos et familias vendentium [3 atque 
ementium solet eradicare ; aut przematura morte 
vel subitanea taliter promotos de medio tollere, 
sicut per experientiam licet observare. Dantes vero 
beneficium in custodiam et accipientes monemus 
illis poenis subjacere qua continentur in bulla Pii IV 
pontificis maximi, et conflrmata a sanctissimis suc- 
cessoribus ejus Pio V et Gregorio XIII. Tales vero 


243 


JOANNES ARCIIIEPISC. ROTOMAG. 


944 


sunt ut beneficia in confidentiam seu in custodiam ἃ de jure divino, cujus transgressores pecearent mor- 


expresse sive occulte tradita, vacent ipso jure in curia 
Romana, et percipientes fructus non faciant suos, 
sed teneantur in utroque foro etiam ipsorum hi:redes 
ad restitutionem, recipientes vero titulum beneficio- 
rum cum illo pacto, majoris excommunicationis latae 
sententi?-poenam ipso facto incurrere, a qua nisi a 
Romano pontifice (excepto mortis articulo) non 
possint absolvi. 

11. Ne vero gravitas utriusque peccati de Simonia, 
et beneficii custodia, presertim a nostris curatis igno- 
retur, aut non cogitetur, statuimus a nobis sive a 
nostris vicariis generalibus, ne ulli presentato et 
nominato ad parochialem ecclesiam collatio decer- 
natur, nisi prius in persona coram nobis vel ipsis 
compareat, ut interrogetur de modo et conditione 
qua beneficium obtinuerit, et eidem hoc nostrum sta- 
tutum legatur, atque, si opus fuerit, explanetur ; exi- 
gaturque sub interminatione divini judicii tam in hoc 
seculo quam in futuro, ab ,codem juramentum , an 
ulla Simoniz labes, vel aliqua pactio de fructuum re- 
servatione, titulo parochialis ecclesi: in custodiam 
recepto, in ejus provisione intervenerit. 

IIl. Statuimus insuper antequam collationem im- 


petret, (4 informationem legitimam per decanum 
vel curatum, seu vicarium parochis in qua habitat 
ab eodem afferri de religione, vita, moribus et do- 
ctrina, et ubi a decennio, atque in qua existima- 
tione vixerit, de iisdemque a nobis seu a vicariis 
nostris examinari; postremo fidei catholice seu 
Romane confessionem edi, juxta tormulam in nostra 
dicecesi jam usitatam. 

IV. Preterea volumus, ad repurgationem illius 
utriusque peccati, quod totam Ecclesiam offendit, 
ac lzedit, a confessariis quibuscumque in ipso abso- 
lutionis sacramento adultos, tam ecclesiasticos, quam 
seculares, interrogari, potissimum si qua appareat 


taliter, nec fructus illorum beneficiorum suos face- 
rent, sed teneri adTeorum íructuum restitutionem , 
quos superiores ecclesiastici debent fabrice eccle- 
siarum, aut pauperibus loci erogare ; contumaces 
vere per censuras ecclesiasticas, aliaque jurís reme- 
dia, etiam usque ad privationem compellere. De 
quibus ἃ confessariis non residentes curatos decet 
moneri, nec sine satisfactionis obligatione. absolu- 
tionem in foro conscientize eisdem conferri. 

Ill. Arbitramur vero olim maxime in nostra 
dicecesi Ebroicensi diu multumque qusasitum et 
litigatum quosnam episcopus pro dispensatis de re- 
sidentia judicare posset, ita ut non semel fuerit 
necessarium a nostris antecessoribus ea de re apo- 
stolicam (6 sedem Romanam consuli, quse per 
felicis recordationis papas Urbanum et Gregorium X 
respondit solos ab illa residentia eximendos esse 


p qui ipso facto universali Ecclesi& in curia Romana 


servirent, ut continetnr in ipsorum bullis ad episco- 
pos Ebroicenses missis; qua in nostro chartophy- 
lacio servantur, et quorum exemplar in flne istorum 
statutorum  euravimus  trauscribi. Nostra etate 
post concilium Tridentinum ne quidem sanctissimis 
Romanis pontificibus Pio IV, Pio V, et Gregorio XIII 
placuit illos excipi, sed episcopos etiam cardinales 
et curatos vel ad residentiam de curia et Ecclesia 
Romana expulerunt, vel coegerunt beneficiis cedere, 
ac gravissimas poenas non residentibus constituerunt, 
non obstante quocunque privilegio vel consuetudine. 
Qus omnia ad nostram conscientiam exonerandam 
singulis nostre diccesis curatis in presenti synodo 
significanda duximus; ne quasrant excusationes in 
peccatis , aut existiment in nostra vel alterius po- 
testate situm esse, illos a debito residenti& non 
solum coram Deo et in conscientia, sed vel in Ecclesia 
foro quocumque pratextu liberare, maxime hoc infe- 


suspicio an ipsimet utriusque illius peccati sint sibi C lici tempore et periculoso, quo lupi non parcunt gregi. 


conscii, vel aliquos alios reos esse cognoverint, et 
declarari penas a sanctissimis canonibus et ponti- 
ficibus impositas ; prohibemusque non sibi conces- 
sam absolutionem usurpare erga eos qui talibus 
fuerint infecti ; erga illos vero qui tantum noverunt 
alios utroque illo peccato infectos sie absolutione 
utantur ut injungant post fraternam correctionem , 
ab ipsis factam, nobis vel decano loci extra confes- 
sionem revelare, retinentes ita parta inique beneficia 
ut remedium adhibeamus. 


De residentia curatorum. 


I. Ecclesiarum rectores debent quidem semper 
offüicio fungi atque ovium suarum curam habere, 
quasi pro animabus singularum Deo rationem reddi- 
turi. Eosdem vero oportet longe circumspectiores 
et in omnibus vigilantiores esse hoc tempore quo 
Satanas in Gallia videtur non solas Ecclesias, sed 


IV. Scimus in residentia curatorum potius requiri 
persona industriam et diligentiam quam corporis 
in eodem loco desidentiam et inertiam, atque inter 
residentes numerandos potius qui, absentes corpore, 
spiritu et assidua speculatione gregi invigilant, quam 
qui presentes corporaliter seipsos pascunt jportus 
quam gregem, cui scandalo sunt. Attamen in Moyse, 
fideli Dei servo, atque aliis vigilantissimis pastori- 
bus fuit semper compertum diuturnam [7 ipsorum 
corporalem absentiam aliquod magnum malum ovi- 
bus attulisse. Idcirco statuimus si extra tempus 
absentiv a concilio Tridentino curatis concessum 
(sess. 23, De ref. c. 1), in una trium Dominicarum 
eousequentium [curatus in sua parochia divinum 
officium non fecerit, vel ipsi saltem non interfuerit, 
ui computetur pro non residente. Nam si laicus pro 
desertore ecclesi: suze notatur et excommunicationi 


particulares quosque expetivisse ut (5 cribraret D subjicitur, qui in aliqua de tribus Dominicis solem- 


sicut triticum (Luc. xxn, 31), et omnem potestatem 
accepisse  seminandi passim zizania. Propterea 
primum obtestamur et precipimus in Domino 
omnibus Ecclesiarum parochialium in nostra dic- 
cesi rectoribus, ut a die hujus synodi intra duos 
menses magis quam antea cum suo grege resideant, 
et sint assidui, ne si nunc fugerint vel abfuerint 
quando vident lupum venientem, se potius merce- 
narios ostendant quam pastores qui animas ponunt 
pro ovibus suis. 

II. Ne quis autem statutum hoc tanquam a sola 
humilitate nostra aut ab alia humana inventione 
profectum spernat vel negligat, sciat post longi 
temporis disputationem inter totius orbis Christiani 
clarissimos episcopos et doctores, in concilio Tri- 
dentino conventum et declaratum in episcopatibus 
et minoribus parochiis pastorum residentiam esse 


niori misse non adfuerit, quanto eequius est curatum 
censeri pro non residente, qui tanto tempore suam 
ecclesiam deseruerit ? 

V. Quod si vel inflrmitate, vel evidenti periculo, vel 
nova aliqua necessitate curatus non potuerit illo 
temporis spatio se przesentem ecclesi: suse praebere, 
tenebitur causam illam in pronao majoris misse 
vicarius publicare, et parochianos monere, ut si 
illam falsam vel fictam cognoverint, publice coram 
Ecclesia enuntient, vel privatim decano indicent , 
vel suis &dituis, ut scripto mandetur quoties cu- 
ratus Ecclesiz voluerit imponere quandiu ab eadem 
vel quoties in die Dominica defuerit. Volumus au- 
tem catalogum non residentium aut tempore debito 
deficientium curatorum per decanos describi, et ad 
nos fideliter referri, sub poena perjurii contra jura- 
mentum quod nobis prestabunt. 


245 


ACTA VETERA. — APPEND. 


246 


VI. Quoniam sunt qui per litigia et devoluta frau- A nobis (Tit. 11, 2), oramus in Domino non solos cura- 


dem faciunt sanctionibus de residentia et plura- 
litate beneficiorum, z&equum videtur ut qui parochianze 
ecclesie fructus percipit, et gaudet possessione, pen- 
dente litigio ad residenti? munus obligetur. 

VII. Non ignoramus penas et multas contra non 


residentes in nostra diocesi constitutas et assuetas' 


[8 oneribus nostri episcopatus sublevandis appli- 
cari, ob idque multitudinem non residentium ad no- 
strum commodum  optabiliorem — esse. Rogamus 
tamen et obtestamur iterum in Domino curatos omnes, 
ut nos potius debita multa fraudent quam gregem suum 
presentia et suam salutem nostris utilitatibus an- 
teponant ; cogitentque potius de gravioribus illis 
penis qua juris divini et naturalis transgressoribus 
imminent, cogitent (inquam) se vivere in perpetuo 
mortali peccato quandiu preceptum divinum de 
pastorum residentia violant ; cogitent utroque jure 
non sibi deberi beneflcium nisi propter officium, 
ideoque fructus suos non facere si suum non obierint 
ministerium, quemadmodum a concilio Tridentino 
fuit declaratum Sess, 6, De ref., c. 1). 

VIII. Quibusdam non sufficit beneficium sine ullo 
officio injuste detinere, sed ne quid de fure et latrone 
omittant, non veniunt ad suas parochias nisi in messe 
aut solutione fructuum , quibus quodam repentino 
latrocinio direptis et ablatis, fugiunt et absunt toto 
reliquo anno, etiam nullo relicto vicario. Alii vero 
cireumforaneos et pudendos presbyteros condueunt 
ad ministeria ecclesiastica in sua absentia, vel prae- 
sentía peragenda, vel eisdem locant indignis modis 
sua sacerdotia. Unde infinita et exsecranda oriuntur 
scandala, quibus ut medeamur, statuimus post an- 
lecessores nostros ut nullus a parochianis pro víca- 
rio recipiatur et agnoscatur, nisi saltem semel in 
anno a nobis litteras adjunctionis habuerit, quibus 
nihil indignum egisse toto illo anno comprobetur quo 


tos, sed omnes ecclesiasticos. ut luceat eorum inte- 
gritas ac puritas coram hominibus, ac videant eorum- 

em opera bona et glorificent Patrem, qui in celis est 
(Matth. v, 16), nec pudeat errantes in viam redire 
et in gremium Ecclesi». Imprimis caveant omnes 
ecclesiastici ab illis vitiis propter qua precipue 
irritatur Deus, et nomen ejus blasphematur inter 
gentes (Rom. 11, 24), atque Ecclesia Dei affligitur. 
Sunt autem incontinentia, et violenta avaritia, cum 
pietas seu religio, nihil aliud quzm quzstus existi- 
mari videtur. Propter hzc venit ira Dei in filios 
summi sacerdotis Heli, et in ipsam arcam Domini 
Reg. 1v). Omnes itaque presertim curati ita domi 
vivsnt ut careant non solo incontinentie crimine, 
sed criminis suspicione ; nec mulieres ullas apud se 
retineant, de quibus mala suspicio efferri possit. 
Sint mores eorum sine avaritia, pro quocumque 
officio contenti his quz sibi vel jus ipsum, vel lau- 
dabilís consuetudo constituit, ac ne quidem avidius 
sive inhumanius quod sibi debetur exigant, atque 
in omnibus pauperiorum rationem habeant. Scimus 
contra iis vitiis dementatos et exczmcatos nullum 
momentum habere verba et monitiones, nec a Deo 
electum sacerdotem Heli liberasse animam suam per 
quotidianam filiorum de his vitiis increpationem : 
sed cum ipsis misere periisse, quoniam solo verbo 
et non facto correxerat. Quocirca ut liberemus hac 
in parte animam nostram, denuntiamus omnibus 
diccesis nostre ecclesiasticis viris, nisi a die hujus 
synodi (si aliquas habent mulieres suspectas) a se 
expulerint, et ab incontinentia destiterint, atque a 


sacrarum rerum negotiatione et nundinatione 21 ces- 
sarint, nos adversus deprehensos progressuros usque 
ad privationem beneficiorum, et alias poenas pro eo- 
rum scandalo, obstinatione et contumacia condignas. 
Decanis autem mandamus ut in his exquirendis om- 


ἃ minsterio repellatur. Decanis- autem mandamus C nem diligentiam adhibeant, nec cuiquam indulgeant, 


uta die hujus synodi locationes parochialium Ec- 


clesiarum vicariis vel aliis factas [9 videant, ne 
forie turpes vel illicitas conditiones habeant, ea- 


nec de his criminibus cum quoquam per conniventiam 
transigant, alioqui contra eosdem agemus ut contra 
ministros et fautores aliarum libidinum et rapinarum. 


II. Szcularibus hominibus nec Joannis Baptist 


rumque exemplar ad nos transmitti curent. Si ali- 
cubi vero nullam locationem beneflcii factam, sed  austeritas, uec Christi in vietu popularitas probari 
lantum presbyterum conductum ad functionem vi- potuit. Proinde satius est ecclesiasticos viros fugere 
cari cognoverint , jubemus ab eisdem vicarium — promiscua contubernia szcularium, ac potius hospi- 
idoneum constitui , juxta concilium Tridentinum  talitatem inter se exercere. Quapropter prohibemus 
(Sess. v1, De ref., c. 2), cui fructus beneficii fldeliter  decanis et aliis ne Kalendas, vel alias conventiones, 
committant, de quihus portionem aliquam ipsi assi- cleri in publicis diversoriis vel saecularibus domibus 


pnent, ut animarum curam nullatenus negligatur, et habeant, sed ab ipsis omnia fieri precipimus cum 


eneficia ipsa minime debitis officiis defraudentur, 
nonobstante quacumque oppositione sive appellatione. 


ordine in Ecclesia, sicut ab archidiaconis, et a nobis 
ipsis in procuratione visitationum, ne cuiquam simus 


IX. Audimus, atque etiam in visitatione nostra vel scandalo vel oneri. Desideramus etiam, si fieri 


jam perspeximus, quod in nostra dicecesi plures non 


modo duo, sed tria et quatuor, ac promiscue et 
indifferenter szculares et regulares, beneflcia sz- 


cularia et regularia obtineant. Cui malo, sicut a 
concilio Tridentino (Sessione vit, cap. 5) nobis in- 


jungitur, ut medeamur, mandamus singulis benefl- 


ossit, ecclesiasticos viros in nostra diccesi ad pu- 
blicas tabernas, ne quidem iter agendo, divertere, sed 
sobrie atque ex charitate a suis compresbyteris ex- 
cipi, sine tamen ullo gravamine ; et ubique ebrietatem 
vitare, αι indigna est omni homine, ac multo ma- 
gis Christiano sacerdote, quem de ipsa convictum 


catis suas provisiones et dispensationes nobis infra volumus carceri ad penitentiam in pane et aqua ali- 


proximam synodum exhibere visitandas et approban- 


das. Alias procedemus juxta constitutionem  Gre- 
gorii X, in concilio Lugdunensi contra hunc abusum 


editam et a concilio Tridentino renovatam. 
De vita et honestate curatorum et aliorum 
ecclesiasticorum. 


l. Quamvis fldes et veritas non ex moribus ex- 
pendi debeant, sed contra ex fide mores, attamen 
eorum religio et doctrina facile contemnuntur quo- 
rum vita despicitur. Ex quo adversarii alienarunt 
plures ab Ecclesia catholica οἱ abduxerunt post se 
ex depravata ecclesiasticorum vita, quam pietatis 


εὐ veritatis ulla specie. Quo circa ut qui ex 


quandiu mancipari. 

Iil. Denique quia secundum Scripturas sermo, ve- 
stitus, incessus et vultus annuntiant de homine (Eccli. 
xix, 27); sicut omnis sacerdos ab hominibus segre- 
gatur et assumitur in his qux» sunt ad Deum, ita debet 
eximi et separari ab hominibus, seculo et muado 


servientibus Q2 sive in sermone sive in exteriori quo- 
cunque habitu, et gestu, ut internoscatur servire Deo 
et non mundo. Jtaque ex prescripto concilii Triden- 
tini (sess. 14, De ref., c. 6) et praedecessorum nos- 
trorum, statuta etiam ad verbum repetendo maxime 
de synodo hiemali anni millesimi quingentesimi sep- 


adverso  tuagesimi tertii cautum sit ne quispiam virorum eccle- 


20 sunt confundantur, nihil mali habenles dicere de siasticorum deferat vestes seu indumenta statui eccle- 


247 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


248 


siastico discrepantia, nec pileos, presertim pendente A Latine quam Gallice, a doctis viris et catholicis in sub- 


divino officio ; nec femoralia cirea genua abscissa et 
rugata, nec etiam indusia laciniosa, et sinuosa, seu 
camisias quas dicimus fronciatas, qus viris secula- 
ribus et laicis tantum congruunt et non ecclesiasticis, 
sub gravissimis poenis contra ferentes infligendis ; in- 
jungendo ob id decanis nostris ut ad hoc advertant, 
et quidquid super hujusmodi statuti transgressione 
viderint et cognoverint, ex debito juramenti per eos 
solemniter przstiti nobis diligenter et fideliter refe- 
rant, ut. contra transgressores via juris procedatur, 
ac ut unius poena exemplatis sit metus multorum. Vo- 
lumus insuper omnes sacerdotes, Levitas, et hypo- 
diaconos, detonso superius capite toto, solam circuli 
coronam relinquere, ac barbam prolixam nullatenus 
deferre. 

IV. Quoniam comminationem nostrorum pro»deces- 
sorum nihil profuisse apparet, sed potius malum ín 
dies ingravatum jam in multorum contumaciam et 
conspirationem evasisse, ex prescripto concilii Tri- 
dentini (ibid.) penas augendo contra contumaces, in 
presenti synodo decernimus et declaramus excommu- 
nicationem ipso facto incurrere , sanctorum Patrum 
ac pr::decessorum nostrorum pluries iterato, ac nos- 


tro statuto inobedientes et rebelles; nec prius 23 
fraterna correctione et admonitione indigere publice 
et contra publica statuta scienter et pertinaciter pec- 
cantes, sed publicam mereri coercitionem. Ideoque 
jubemus ecclesiasticos omnes, prazsertim curatos, ita 
seculariter vestitos pro excommunicatis ab omnibus 
vitari, a suis vero parochianis atque ab aliis ingressu 
ecclesi: prohiberi, nec missam eorum, nec aliud sa- 
crum officium audiri. Quod si non obstante tali ex- 
communicatione perstiterint vel sacras functiones 
facere, vel secularem illum habitum gestare, atque 
ecclesiasticam negligere, sicut contra ecclesiasticarum 
censurarum contemptores ad privationem beneflcio- 


rum qu: possederint, atque ad alias peenas canoni- C 


cas procedemus, sxculo reddituri quos szeculo malle 
servire quam Deo vita οἱ vestitus ipse annuntiant, 
nonobstante quacunque oppositione vel appellatione, 
sicut procedere ab eodem sacro concilio Tridentino 
(sess. 22, De ref., cap. 1) jubemur. Atque idem de- 
cernimus de ecclesiasticis quorum in ore turpilo- 
quium et juramenta quotidiana pias aures offendunt, 
et ecclesie probro sunt ac scandalo. Alios vero mo- 
nemus qui sordidius induuntur quam deceat ordinem 
sacerdotalem, ut animi nitorem et munditiem relucere 
faciant etiam in exteriori vita et habitu, ne vitupe- 
retur ac spernatur eorum ministerium et in contume- 
liam Ecclesie recidat. 


De officio curatorum et vicariorum. 


T. Perinde est curatos non residere et in residentia 
otiosos esse. Scriptura desiderat pastores omnes esse 
potentes exhortari populum in doctrina sana, et con- 


sidium curatorum editos ; astu fidei ac salutis populi 
sui ardeant; ita usu veniet ut qui loqui non audebant, 
vel non poterant, magistri in Israel repente flant. 
Nolumus tamen concionandi gratiam nactos asper- 
nari, vel repellere a suis prorsus Ecclesiis alios con- 
cionatores a nobis missos, de quibus postea sermo 
habebitur; sed illos potius excipere sicut angelos 
Dei, ac dextras fraternitatis dare, populoque com- 
mendare, et cum illis de doctrina atque occurrentibus 
difficultatibus conferre. Cui vero per imperitiam, vel 
er sermonis impotentiam docendi populum negatur 
acultas, vicarium sibi asciscat qui hoc munus sup- 
pleat, aut vicinum aliquem curatum seu presbyterum, 
non omnino concionandi ignarum, quandoque invitet ; 
aut curet aliquem de religiosis concionatoribus, quam 


sepissime poterit, in suam parcciam 25 ventitare, ne 
populus, perimperitiam vel negligentiam curati, nesciat 
veram fidem, et ejus loco hzresim alicunde imbibat. 


11. Ante omnia sint solliciti curati ne ullus a maximo 
usque ad minimum ignoret saltem necessaria ad sa- 
lutem, veluti contenta in Symbolo apostolico et Deca- 
logo ; quz ut parvuli, ac rustici atque alii admodum 
rudes ex usu et frequentia audiendi addiscant et me- 
moria teneant, precipimus in quacunque parcecia 
diebus festis ad primam missam, servis et ancillis 
designatam, sive alta sive submissa voce celebretur, 
sicut ad magnam et solemniorem missam, statim in 
utraque post Agnus Dei, diebus vero Dominicis post 

ronaon, ut puer alta, distincta et ab omnibus intel- 
figibili voce Gallica pronuntiet, primum utrumque 
Symbolum apostolicum, Decalogum ipsum, et man- 
data seniorum, seu prxcepta Ecclesiz, sicut habentur 
Gallice in Horis ad usum Ebroicensis dicecesis ; unde 
in tabella describi poterunt, ex qua manibus prehensa 

uer illa recitabit. Scimus in quibusdam dicecesibus 

zc eadem pronuntiari in pronao per presbyterum 
celebrantem ; sed, sicut in aliis quibusdam fit, malui- 
mus per puerum proclamari, quoniam ejus vox omnes 
et precipue pueros magis afficit atque attentiores 
facit, Non sufficit autem fidei articulos et Dei man- 
data populo proponere atque inculcare, nisi provi- 
deatur ut opere compleantur, et de transgressione 
peenitentía agatur, vel poena sumatur. 

lil. Primum itaque curati sint diligentes in agno- 
scendo vultu pecoris sui, sciantque vocare nomina- 
tim, presertim hoc infelici tempore, atque ante 
ipsum in occursum luporum vadant, orent, obsecrent, 


206 increpent singulos parochianos, ut sani sint in 
fide et caveant ab hzresi atque infidelitate. Adhor- 
tentur eosdem ad sanctius vivendum, instantius oran- 
dum, ad faciendos fructus dignos peenitentis in jeju- 
niis, lacrymis, eleemosynis, atque ad frequentius de 
sacramentis communicandum, potissimum de altaris 
sacrificio diebus solemnioribus, ne in poenam prazce- 


tradicentes revincere (Tif. 1, 9); quod multo magisp dentium peccatorum ipsi inducantur in tentationem 


desiderat nostri temporis necessitas, in 24 qua messis 
quidem multa, operarii vero pauci (Matth. 1x, 37 ; Luc. 
X, 2); nec solum dormientibus, sed pervigilantibus 
rectoribus inimici homines angeli Satane palam per 
Ecclesias superseminant zizania. Fere flt etiam ut 
oves libentius vocem proprii pastoris audiant quam 
mercenarii, sicut pastori major solet et debet esse 
cura de pascendis et docendis ovibus quam mérce- 
nario. Considerent itaque curati omnes, ut officii sui, 
ita temporis necessitatem, ac sepe memoria repetant 
dictum Pauli: Ve mihi si non evangelizavero ; neces- 
sitas enim mihi incumbit (I1 Cor. 1x, 16). Si desperant 
de sua ignorantia, vel dicendi exercitatione, sperent 
in Domino qui 4nguas multorum facit disertas ( j^ X, 
21), et evangelizaniibus dat verbum virtute multa (Psal. 
Lxvrt, 12). Cum illa spe ac Dei invocatione attendant 
lectioni ; homilias saltem, et sermones habeant, tam 


et labentur in haeresim ; ut Deus auxilietur, atque 
anima de presentia corporis Christi et gratiarum co- 
pia in veritate confirmetur. In his autem omnibus 
clerus populo przeeat et prxluceat; ut vitam emendet 
in melius, preces publicas et supplicationes adaugeat, 
altarisqüie sacrificium quotidie devotius offerat pro 
lege, frege, principum ac populi afflictionibus, et 
periculosis temporibus in quz devenimus. 

IV. Mandamus igitur toto hoc anno quotidie, vel 
saltem ter in hebdomada cum diebus festis, mane seu 
vespere, per omnes ecclesias nostre diccesis fleri 
extraordinarias preces et processiones, intra vel extra 
easdem ecclesias, in quibus precipue litania decan- 
tetur cum collectis et orationibus, quibus imploretur 
Dei et sanctorum misericordia pro conservatione αἱ 
et Ecclesi$ catholice, pro principum ac populi tran- 
quillitate, cum illa collecta que in die Veneris sanctae 


249 


ACTA VETERA. — APPEND. 


250 


dicitur pro haereticis et schismaticis, vel alia dicatur A in Ecclesia, sicut curati et vicarii subsunt episcopo, 


pro eisdem, ut aliquando quietam et tranquillam vitam 
agamus in omni pietate el integritate (1 Tim. τι, 2). Ad 
privatas illas processiones precipimus curatis resi- 
dentibus et absentium vicariis venire, necnon singulis 
presbyteris in parochia habituatis, atque aliis clericis 


in poenam peccati rebellionis et 27 contumaci:, nisi 
in conscientia justum habuerint impedimentum quod 
in aliud tempus non potuerunt differre. Mandamus 
etiam singulis presbyteris nostre diccesis cujuscun- 
que conditionis et professionis ut, in omni missa sive 
publica sive privata, tales collectas adhibeant sub 
predicta pcena, nisi fiat missa quas nullam admittat 
memoriam. Singulis insuper mensibus, aliquo die 
festo, in omni parochia atque alia ecclesia collegiata 
seu conventuali, mandamus solemnem processionem 
fleri, quam in urbibus et oppidis volumus esse gene- 
ralem, ita ut ante vel post illam cantetur missa de 
sancto Spiritu, aut de altaris Sacramento cum superio- 
ribus collectis, in qua teneantur sub eadem poena 
adesse supra nominati in habitu decenti cum populo. 

V. Cum multa sint nobis instituta a Christo contra 
tentationes diabolí, tum maxime commendatur sacra- 
mentum, quod ob id confirmationis nominatur, in quo 
caro ungitur ut anima ad luctam confortetur, et caro 
Signatur ut de Spiritu sancto anima muniatur, quod 
tanti fecerunt primi Christiani ut sine eo imperfectum 
ad pugnandum et resistendum diabolo existimarint 
Christianum. Satanz vero astutia, sicut alia Christia- 


archidiacono, et decano, ita par est omnes alios 
presbvteros habituatos in parochia, sive aliunde adve- 
nientes subesse curato, vel ejus vicario, ac nisi de 
eorum assensu quidquam audere in Ecclesia in po- 
nam ipso facto suspensionis a divinis, ut caveatur 
schismatis in eadem ecclesia occasio. Videant tamen 
illi ne potestate in suos auxiliarios abutantur sub 
eadem pana, quibus etiam mandamus alterius dic- 
cesis presbyteros non recipere vel admittere ad ullum 
officium divinum peragendum, nisi litteras sui pres- 
byteratus a nobis visas et approbatas cum profession e 
fidei catholice attulerint. 

VIII. Ne idem ordo ecclesi: intervertatur, nolumus 
quidquam novi in ecclesias nobis inconsultis intro- 
duci, sive in ceremoniis, sive in cantu, sive in ima- 
ginibus, sive in officio divino, sive in fraternitatibus, 
aut aliis quibuscunque modis. Nolumus autem, nisi 
maxima inciderit causa et necessitas, plures altas mis- 
sas in eadem ecclesia simul celebrari, vel plures 
chororum cantus permisceri, aut diebus Dominicis 
atque aliis festis, pendente majori missa, alias pri- 
vatas fleri nisi post Agnus Dei, ne preter ordinem 
ecclesi: perturbatum, detur quibusdam morae impa- 
tientibus abeundi, ante publicum sacrum peractum, 
occasio. Qui contra fecerit, pro rebelle, contumaci 
atque etiam schismatico ab omnibus habeatur. 

IX. Quoniam ut qui probati sunt manifesti flant, 
cogimur zizania cum tritico perferre, et meretricem 


norum arma quibus expugnatur et retunditur. ita οἱ hzresim 390 cum legitima Christi sponsa Ecclesia 
hec contemptui ut essent curavit, adeo ut jam non catholica in eodem populo et iisdem zdibus tolerare, 
solum a paucis petatur confirmatio, sed a plurimis curati ac vicarii primum moneant parochianos a 
non putetur esse sacramentum, vel aliquid contra Scriptura omnes hareses tanquam mulieres forni- 
vitia et tentamenta valere. Czterum quoniam /ofus  carias et adulteras veritatis appellari; nec propterea 
mundus in maligno positus (I Joan. v, 19), et diabolus sibi putent esse licitum heresim, vel minime peri- 
solutus est, habens iram magnam, doceant conciona- culosum hzretica conventicula adire et audire, si per 
tores, et curati nusquam fortasse populo magis hoc principum edicta permittuntur. Nec enim si ad evi- 
sacramentum exstitisse necessarium quam nunc sit, (? tandum yajus malum lupanaria jubentur esse libera 


et adhortentur ut episcopo 28 per parochias obam- 
bulanti et visitanti, sicut olim moris erat, pueri et 
puelle praesententur ad confirmationem recipiendam, 
adultos quoque laicos et adultas ut non pudeat 
recipere quod decuit ab infantia recepisse. Verum 
moneant neminem prius ad signandum episcopo offe- 
rendum quam articulos fidei noverit profiteri, et sacra- 
mento confessionisanimam repurgarit,qua Spiritu san- 
cto ad üdei constantiamsit munienda et corroboranda. 

Vi. In administratione sacramentorum curati vel 
vicarii eam saltem exhibeant tam internam quam ex- 


in populis et civitatibus, ob id fuerit honestum vel 
licitum patrifamilias uxorem aut liberos sinere lupa- 
naria visere et frequentare. 

X. Preterea declarent ipso facto excommunicatos 
a conciliis et apostolice sedis Romane pontificibus, 
qui hereticorum conciones audierint, conventiculis 
interfuerint, libros legerint et apud se retinuerint, 
vel fraternitatis et amícitize causa, et non necessita- 
tis, cum eisdem fuerint conversati, ita ut non liceat 
cum ipsis matrimoniis jungere, mercimonia exercere, 
eorum artificio vel arta uti, cum eisdem colloqui, 


ternam sanctitatem et reverentiam quam in ipsorum vel habitare, nisi quantum humana necessitas cogit, 


susceptione debet a laicis requirere, ne judicium et 
condemnationem sibi advocent ex indigna exhibi- 
tione, sicut suscipientes ex indigna participatione. 
Sive cum baptizant, sive cum absolvunt, sive cum 
aliud sacramentum conferunt, justum quidem esset 
ac pium ab ipsis aliqua prefatione in lingua vulgari 
explicari vim et virtutem sacramenti quod ipsis a 


vel certa spes ostenditur eos lucrandi Christo, vel 
ex officio incumbit. 

XI. Ne tamen coarguantur catholici, tanquam reipu- 
blicze et societatis humanze perturbatores ac princi- 
pum legibus inobedientes, moneant curati suos paro- 
chianos ut hereticos nec verbo nec facto offendant, 
patiantur eos libertate legum frui que principibus 


concilio Tridentino mandatur. Si tamen, donec aliter placuerunt, tametsi non possint approbari ; orent as- 
provisum fuerit, ad id przestandum minus sunt idonei, sidue pro ipsis, demoustrent se de eorum perditione 
sallem signorum exteriorum honestate ac dignitate  exanimo dolere, pro eorum conversione omnia paratos 
ostendant res divinas ac sacras ibi contineri, eL vocis esse agere, ut agnoscantur filii Patris sui, qui solem 
ac estu honore et gravitate, easdem a se tractari suwm oriri fücil super bonos et malos (Matlh. v, 45). 
et donari. Vasa igitur, linteamina atque omnia exte- — 3( XII. Si quis de parochianis ab hzresi praeven- 
riora signa sacramentorum munda sint et divinitatem — tus fuerit, eum curatus vel vicarius in spirita enitatis 
quamdam prz se ferentia; ministrantes vero sacra- admoneat, et omnes intercessores adhibeat quos exi- 
mentum cum magna veneratione, attentione ac distín-  stimarit quidquam posse ad lapsum revocandum ; sal- 
Ccüone pronuntient verba et ceremonias operentur. tem doceat ipsum unam esse catholicam Ecclesiam 
Ceterum quoniam in his jam summam negligentiam quam tenemus, extra quam non sit salus; quee vel 
multorum atque etiam contemptum sumus experti, hoc solo signo cognoscitur esse vera Ecclesia, ac 
statuimus delinquentes non in solo sre, sed in cor- Christi legitima sponsa, quod ab omnibus hzreticis 
pore debitas 29 poenas sue negligentie et con- semper oppressa fuerit et afflicta ; semper tamen lau- 
temptus luere per injunctas penitentias. dem obtinuerit, et omnes hzreses, tanquam ancillas, 

VII, Quandoquidem omnia cum ordine fleri oportet de domo Dei et haereditate proscripserit, in qua ipsa 


251 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


259 


sola, tanquam legitima uxor, manserit ; tam certo spe- A nistis non iterum ungendos sub conditione ; Si tu non 


randum ita fore hzreticis nostri temporis quam su- 
perioribus omnibus aliis ita accidit, quantumcunque 
valerent armis, potentia, multitudine errantium, pie- 
tatis specie, doctrina et Scripturarum auctoritate ; 
nihil dici contra Ecclesiam a recentioribus quod ab 
antiquis illis non dictum, nec fieri quod non factum 
fuerit prius. Ponat ob oculos indigna facinora quibus 
introducta est et firmatur nova religio, nec Anti- 
christum plura nec magis exsecranda designaturum, 
cum venerit Christum aperte negare el oppugnare. 

Xil]. Si parochianus admonitiones non audierit, 
sed exierit ab ecclesia retro post Satanam, curatus vel 
vicarius jubeat ab aliis, tanquam hominem hareticum, 
vitari et ipso facto excommunicatum. Non tamen desi- 
nat ovem perditam quarere omnibus quibus poterit 
modis. Quod si vexatio aliqua vel morbus ipsi dederit 
intellectum, non exspectet curatus donec ab ipso vo- 
cetur, sed ultro se offerat, atque etiam cum lacrymis 
invitet ad penitentiam et ad reconciliationem cum 


Christo et Ecclesia; nec de 32 quoquam desperet 
quandiu spirarit. Si sine penitentie sacramento 
ecesserit, vel saltem qussierit, cum potuerit, non 
sepeliatur Christiana sepultura, nec pro ipso oretur. 
XIV. Sin aliquando dederit illi Deus panieutiam 
(II Tim. τι, 36) : quoties ingemuerit et ad Ecclesiam 
redierit,volumus a curato et tota Ecclesia cum gaudio 
excipi, et ad nostrum poenitentiarium pro fidei pro- 
fessione, cognoscenda conversione et accipienda pee- 
nitentia transmitti. Quamvis autem cor contritum et 
humiliatum non gravetur de peccato etiam publice 
satisfacere et gravissima quaque subire, si tamen 
aliquam justam causam allegarit rediens ab heresi 
quominus penitentiarium nostrum adeat, illam nobis 
signiticari statuimus a curato vel vicario, ut ipsi vel al- 
" teri penitentiarii operam demandemus. Prohibemus 
autem ne redeunti hzresis improperetur, sed omnes 
meminerint conditionis sue, ne et ipsi tententur. 
XV. Sicut renatorum in baptismate, et morien- 
tium regestum a curatis vel vicariis confici debet, 
ita mandamus describi nomina deficientium ab Ec- 
clesia, nec in ea communicautium, quasi mortuorum, 
et diem quo ceperint deficere, ac vicissim nomina 
redeuntium ad eamdem Ecclesiam quasi redivivo- 
rum ; et statim ut utrumque contigerit, a curatis 
vel vicariis nobis significari per litteras nostro 
secretario in civitate Ebroicensi dirigendas. 


XVI. Si in hxreticorum conventiculo redeuntes ad 
Ecclesiam vir et uxor matrimonium contraxerint et ce- 
lebrarint, statuimus, cessante omni alio canonico im«- 
pedimento, ipsis in facie Ecclesie benedictionem sa- 
cerdotalem in nuptiali missa a curato vel vicario con- 
ferri, ne saltem dubitari possit an eorum matrimo- 


nium Q3 careat sacramenti ratione et gratia. Nolu- 
mus tamen aliam nuptiarum solemnitatem repeti. 


es baptizatus, ego te baptizo, quoniam ista clausula es- 
set introducta quando juste dubitatur de facto bap- 
tismi, quod nec publice fieret nec sufficientes testes 
haberet, ut quando obstetrix, vel alius in necessitate 
clam baptizat et affirmat se baptizasse, cui soli in facie 
Ecclesi: credi non debet. Idcirco quia tum deficit facti 

robatio, merito przcipitur illa cautio : Si tu non es 

aplizatus, ego te bapitzo. Quoniam vero Calvinistze 
baptizarent in publico cotu, de ipsorum facto non 
posse ambigi idem pontifex statuit, ac male applicari 


illam clausulam baptismati, quod in debita 34 mate- 
ria et forma cum intentione generali publice fieri 
constaret, quod nihil aliud esset quam verum bap- 
tisma iterare, vel in dubium adducere. Quam detni- 
tionem idem Pius pontifex ante quinque vel sex annos 
er breve ac per interuuntium apostolicum dignatus 
uit nobis atque aliis qui tum Lutetize Parisiorum fuu- 
gebamur concionatorum officiosigniflcare, atque inhi- 
bere ne aliter doceremus. Ne igitur permittamus, 
post declarationem sedis apostolice, jam manifestum 
errorem in nostra diccesi inolescere, interdicimus 
omnibus curatis et presbyteris sub pena suspensio- 
nis ipso facto a divinis, et suspicionis de schismate 
atque heresi, ne allatos ad se pueros, jam baptiza- 
tos a Calvinistis audeant iterum tingere sub illa con- 
ditione : sed sine ulla lotione perficiant in ipsis omnes 
alios ritus baptismatis ab illis omissos, quod idem in 
adultis redeuntibus ab heresi agi jubemus, qui bap- 
tismum non in Ecclesia catholica, sed in Calvihista- 
rum vel alia simili secta susceperunt. 


XVIII. Predictum ac. compertum semper fuit hze- 
reses in atheismum et regnum diaboli desinere, qui 
operatur in filios dissidentixv et infldelitatis illicitas 
artes et maleflcas divinationis, sortilegii et magi, 
quibus infelix nostra stas post infinitas hsereses 
passim inflcitur. Circumspiciant itaque curati, si qui 


C vivant in suo grege illusores, ventri suo et nulli re- 


ligioni servientes, nec ad ecclesiam venientes, nec 
heretice pravitatis exercitium facientes. Aut si sint 
de sortilegio ac maleficio suspecti et notati, quorum 
nomina ac statum volumus nobis denuntíari, ut 
quid facto opus sit deliberemus, mandantes confes- 
sariis omnibus ut injungant singulis confltentibus 
post fraternam correctionem revelare extra confes- 


sionem curato 95b vel nobis ipsis si quos noverint 
in occulto illorum criminum contumaces reos, sicut 
etiam adulterii, veneficii, usure, et aliorum quibus 
ira Dei contra totam Ecclesiam provocatur. 


XIX. Postremo curati vel vicarii sui officii esse 
intelligant videre an quisque recte suum faciat offi- 
cium, sive ecclesiasticus sivs secularis sit, et erran- 
tes monere atque increpare, obstinatos vero ad nos 
deferre ; inspiciant si qua sint matrimonia illicita, nec 
extra tempora, nec sine requisitis proclamationibus, 


XVII. Antea inter doctos ac pios viros dubitatum D nisi de expresso mandato nostro et licentia, audeant 


fuit an baptisma a Calvinistis administratum pro vero 
eredi deberet, quoniam non haberent intentionem 
baptizaadi in remissionem peccatorum ; aut si bapti- 
zati parvuli ab ipsis cum reprzsentantur Ecclesiz, ite- 
rum essent aqua perfundendi, saltem sub conditione 
assueta: Si fu non es baptizatus, ego te baplixo. Ante 
decisionem apostolice sedis Romanae, licuit fortasse 
cuique ín suo sensu abundare, verum quoniam post- 
habitam de hac difficultate disputationem et inquisi- 
tionem, felicis recordationis Pius V definivit verum 
esse baptisma quo uterentur Calvinistze, adhibentes 
formam et materiam institutam a Christo cum inten- 
tione generali faciendi quod Christus instituit, licet 
errarent ín particulari illa interpretatione et singulari 
intentione ut alii fere omnes heretici errarunt, vel 
circa intelligentiam forma baptismalis, vel circa ali- 
quem ejus effectum, ob id baptizatos ab ipsis Calvi- 


nuptialem benedictionem dare vel matrimonia jungere 
sub pcenis, arbitrio nostro imponendis. Quoniam 
vero in causa matrimoniali atque aliis materiis dis- 
pensationes apostolic;» ordinariis locorum committi 
solent, atque inde gravia scandala oriuntur, quod ob- 
tinentium preces suppressa plerumque, aut non satis 
comperta probataque veritate nitantur, nihilominus 
suum sortiri effectum sinuntur, statuimus in futurum 
ne curati vel vicarii demandent exsecutioni tales dis- 
pensationes, nisi prius causa per nostrum promotorem 
examinata a nobis ipsis cum nostro officiali fuerit 
comprobata et dispensatio subsignata, ne quid per 
obreptionem committatur. Studeant insuper curati 
divortia et litigia inter suos parochianos componere, 
presertim levibus causis contracta, et contumaces a 
communione sacramentorum arceant, nec notos ex- 
communicatos ecclesiam ingredi sinant, sicut nec 


253 


ACTA VETERA. — APPEND. 


204 


egrolos sine confessione el viatico, si fleri potest, A ac magis per libertatem hareseon et blasphemiarum 


decedere. Quod ne accidat, ut audierint aliquem in- 
firmari, ipsum pro officio sacerdotii visitent,et ad pro- 
videndum anima saluti adhortentur, nec de parochia 


abeant nisi 36 relicto qui vices eorum suppleat. Si- 
cut inobedientes parochiani non merentur sepeliri 
Christiana sepultura, ita curati vel vicarii, si suo hac 
in re defuerint officio, reddant rationem in die justi 
judicii pro 50:8 ovis perditione, et ad publicam poeni- 
tentiam cuu his qui liberos per negligentiam suffo- 
cant sunt redigendi. Interdicimus autem ne fiat con- 
secratio eucharistig in privatis ac profanis cubiculis, 
etiam ad usum zegrotorum, quoniam maluerunt primi 
Christiani in honorem tanti sacramenti ab ecclesia ad 
sgrotum etiam tempore persecutionum deferri, vel 
domi ad repentinos usus servari quam in locis non 
sacris consecrari. Plerique simplices presbyteri, ofli- 
cii sui ac gradus immemores, audent ipsis diebus fes- 
tis atque aliis cum galero et sine superlicio sacris in- 
teresse, ac dedignantur operam suam curato vel vica- 
rio in officiis divinis prestare, maluutque se laicis 
admiscere atque etiam sua privata missa confecta a 
toto reliquo officio abscedere. Ne hoc scandalum ser- 
pat latius, declaramus omnes presbyteros constitui pro 
hominibus iu his qu& sunt ad Deum Hebr. v, 1), ut 
pro populo sacras omnes functiones obeant ; ideoque 
quemlibet addictum esse parochiz quam incolit, ut ei 
inserviat pro populo in omnibus ofliciis qua sunt ad 
Deum, et in eo distingui a populo. Qua de causa quis- 
quis de presbyteris venerit in ecclesiam, et in habitu 
detrectarit cum curato et aliis de presbyterio divina 
oflicia facere, tanquam non presbyterum, suspensum 
esse jubemus a divinis ipso facto, et ad laicam com- 
munionem cum szcularibus redigi, nec non per de- 
canum citari coram Officiali nostro ad neglecti oflicii 
reddendam rationem. 


De officio populi 


irritetur. 

1V. Idcirco preter illa quz per curatos mandavimus 
proponi eL suaderi populo, singuli effundaut corda 
sua coram Domino iu confessione vere fidei, emenda- 
lione vitz, fructibus poenitentizz, mandatorum obser- 
vatione, et veniz: pro publicis ac privatis offensioni- 
bus diurna et nocturna supplicatione. 


V. Optandum quidem esset populum sine intermis- 
sione orare, et omni hora cultui ac sacris officiis va- 
care, sed quoniam creatur ut operetur terram, et 
peccato compellitur ut in sudore vultus sui victum 

urat (Gen. 11), ac labores manuum suarum come- 
at (Psal. cxxvii), non potest nec debet assidue ora- 
tioni ac celestibus actionibus operam dare. Quoniam 
tamen seque qui planta, neque p rigal, esl aliquid, 
sed qui incrementum dat, Deus (I Cor. m, 7) : omni 
die antequam homo exeat ad opus suum, venial 
(si fieri polest) in ecclesiam sacrum auditurus. In 
quo de preteritis Deo gratias agat, et suas ac to- 
tius familie operas ejus benedictioni commendet, 
eumdemque invocet ad evitanda peecata et pericula, 
nec obitviscatur preces facere pro publica tranquil- 
litate fidei catholic: et reipublice. Sin loci distan- 
tia vel alio justo impedimento homini szculari non 
licuerit ad ecclesiam venire, saltem non omittat 
quod sui est oflicii erga Deum prestare, et libe- 
ros, servos atque ancillas, ac denique totam fa- 
miliam doceat et assuefaciat petere a Deo pauem 
suum quotidianum , proüteri Symbolum apostoli- 


cum, 339 et gratiarum actionem pro omnibus bene- 
ficiis, cum peccatorum recognitione et confessione, 
quibus admisceantur precatiuncule pro necessitate 
temporis et Ecclesie pace. Preterea cum Gallorum 
annales recitent difücilioribus temporibus instituisse 
majores nostros, ut ad sonitum campane in ortu so- 
lis, meridie et occasu admoneretur populus, quocun - 


37 1. Populus de suis calamitatibus libenter con- C que in opere esset, singalariter orare ad opem Dei 


queritur et lamentatur. Grave vero ipsi est et odio- 
sum de earum causis, suisque peccatis, ac de reme- 
diis cogitare per vite emendationem, et poenitentiam, 
per divini cultus et coelestium mandatorum accura- 
tiorem observationem, quibus ira Dei mitigetur, et 
misericordia imploretur. Omnes enim fere quasi de- 
sperantes seipsos suis miseriis fiunt deteriores, et 
optimi sibi videntur qui confientur verbis fidem ca- 
tholicam, factis autem negant (Tit. 1, 16). 

Il. Ante omnia singuli in ea moriantur religione 
et Eeclesia, quae consensu, et successione Christia- 
norum populorum ad nos usque pervenit. Ipsam 
vero improbantibus ac suadentibus mutationem re- 
spondeant sine contentione quod respondendum in 
talibus controversiis David, Elias et apostolus Pau- 
lus docuerunt. Cum priori dicant Deo: Si mutatio- 
nem sequor, ecce naltonem filiorum (uorum reprobavi 


implorandam, volumus illum morem per hzreses et 
pietatis in euriammultis locis intermissum renovari et 
retineri, praesertim publica calamitate nes ad id im- 
pellente. Nec istis insisteremus, nisi spectaremus 
plerosque cum familiis a somno ad pastum tanquam 
bruta auimantia ferri, nec ullo sensu pietatis tangi 
vel affici, sed quo magis affligimur, eo magis obmu- 
lescere et stupere. De his precipimus moneri ac 
durius increpari populum a curatis, concionatoribus, 
scholarum magistris ac confessariis. 


VI. Dies festos secandum Scripturas instituit Deus 
in monimentum ac memoriam suorum beneficiorum 
ut ea homo aghosceret et de ipsis gratias ageret (Ju- 
dith xvi; Esther xvi, etc.), atque ut ad Dei imitationem 
quando creavit ccelum et terram et postea quievit, 
ipse homo, post dies laboribus assignatos, aliquem 
sciret quieti et contemplationi divinz bonitatis et 


(Psal. υχχιι, 15) ; cum altero in summa rerum despe- Dgratiarum actioni impendere. lta Sabbatum Jud:is 


ratione ad consolationem concludant : Sufficit mihi, 
Domine, tolle animam meam ; neque enim melior sum 
quam patres mei (III Reg. xix, 4). Cum Paulo vero 
exclament : Si veritas in Ecclesia catholica non est, 
ergo qui dormierunt iu. Christo perierua ? (1. Cor. xv, 
18.) Considerent, quandiu antiqua religio apud omnes 
valuit, quam sanctius et felicius viveretur, et quam 
fides ac charitas, qn: perfectio et finis legis est, in- 
ter homiues sincerius coleretur. Si quando vero audie- 
rint blasphemias, novitates, et contentiones de reli- 


gione, obturantes aures suas longo lougius fugiant . 


quemadmodum lrenzus loquitur de primis Christia» 
nis, si quando inciderent in hereticos. 

38 Ill. Nec vero solam Patrum suorum fidem 
gemulentur, sed pietatem et integritatem, si (inem pu- 
blicze afflictionis sperant a Deo, praesertim cum adhuc 
manus ejus ad percutiendum sit extenta et furor magis 


fuerat impositum, ut septimo die quiescerent ad exem- 
plum Dei et speculandis creationis operibus, et gratiis 
de ipsa agendis incumberent. Nec unicum illud fe- 
stum ipse Deus prescripserat, sed alia multa in re- 
cordationem et considerationem multorum particu- 
larium beneficiorum qua ipsis contulerat, pro quibus 
gratias agerent, Pro Sabbato Judaico dies Dominicas 


successit Christianis 40 in signum et monumentum 
redemptionis nostre, quasi secunde creationis et 
reparationis quam Christus in cruce operatus est, et 
requievit ab opere sux passionis, quod tum con- 
summavit. Verum quemadmodum non solum unicum 
Sabbati festum Judsis imperabatur, sed quoties aliqua 
eximia beneficia Deus per Moysen et alios sanctos 
viros illis elargiebatur, toties festa ad perpetuam 
illorum colendam memoriam et contemplationem de- 
cernebantur; ita populo Christiano non unicum festum 


25b 


diei Dominici fuit relinquendum, sed plura consti- 
tuenda pro singularibus donis per Christum, Virginem 
ejus Matrem, apostolos, atque alios sanctos et sanctas 
receptis, ne simus immemores eorum et ingrati. Ces- 
sare vero oportet Christianum, sicut Judeum, in die 
festo maxime a vitiis et peccatis, quoniam servire 
debet Deo, cui displicet omne peccatum et vitium ; 
sed ultra decet ipsum cessare ab omni opere szcu- 
lari corporeo, servili atque aliis diebus licito et con- 
sueto, quoniam festa a creatione mundi fuerunt in- 
troducta ut animus cum corpore cessaret a scculo, 
et avocaretur a sollicitudinibus et laboribus hujus 
mundi, occuparetur vero ín Dei obsequio, recogro- 
scendis ejus beneflciis et gratiis referendis. Arbitra- 
mur nullo seculo gravius nec frequentius peccari 
contra festorum sanctam et legitimam observationem 
quam in nostro, quandoquidem plures ipsa insumunt 
voluptatibus hujus sseculi sectandis, in tabernis, ga- 
neis, lusibus illicitis, et aliis vanis atque etiam vitio- 
sis actionibus, presertim dum celebrantur sacra of- 
ficia; ex quo non miramur, si nos apprehenderunt 
mala qua per prophetas Deus festorum violatoribus 
comminatur (Num. xv; Ezech. xx, etc.). Nundine 


passim, etiam quavis dissolutiones illis diebus, 4 
negotiationes, mercature, aurigationes et vecturd 
exercentur, et ab aliis diebus, quibus licent, in festa 
differuntur, ut duplex malum et peccatum commit- 
tatur. Curati igitur sive vicarii, concionatores, et 
confessarii sint diligentes in redarguendo populo de 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 
A operibus verz charitatis studeant. Si quid in his atque 
ali 


256 


is fraternitatibus nostre diocesis correctione di- 
gnum occurrerit, de hoc volumus nos a curatís seu 
vicariis certiores fleri. Hoc unum vero omnibus fra- 
ternitatibus ínterdicimus, ne in privatis suis sacris 
aquam vel panem benedici diebus Dominicis faciant, 
ipso facto suspendendo a divinis presbyterum cujus- 
cunque status et professionis, qui se illis per nostram 
diccesim in hoc ministrum prebuerit : ne przetextu 
privatorum sacrorum populus avocetur a missa et 
Officio parochiali, sicut fere fit : cum tamen minime 
liceat omittere vel negligere id quod est praecepti per 
illud quod tantum est devotionis et supererogationis. 

VIII. Quoniam ecclesia domus Dei et orationis esse 
debet, quam deceat sanctitudo, non possumus non 
moveri de populi irreverentia, qui non aliter se gerit 
43 in ea quam in aliquo negotiationis foro. Verum 
cum sciamus adhortationes et monitiones parum 
proficere erga populum, nisi sit qui in presentia in- 


B crepet et assiduitate duritiem ejus frangat, statuimus 


per curatum seu vicarium cum presbyteris, nobilibus 
viris, judicibus, si qui exstiterint, vedituis ecclesie, 
eligi tres: unum de presbyteris, alterum de frater- 
nitate charitatis, si ibi sit, vel de populo, sicut et 
tertium, viros boni testimonii et majores natu, ut 
eorum canitiem ceteri revereantur, qui electionem 
de se factam tenebuntur acceptare in virtute sancta 
obedientie Deo, episcopo, et proprio curato debitz; 
et ecclesi: ostiarii nominabuntur, propter officium 


ingratitudine erga Deum, et mortali peccato quod quod illis imponimus, ut diebus festis observent et 
contra Dei ordinationem in violatione festorum in-  notent qui de presbyteris et parochianis abfuerint 
currunt, ac de vindicta et ultione. Statuimus autem — ab ecclesiw Ofliciis, et inquirant qua de causa defe- 
diebus festis nec emptiones, nec venditiones, nec lo-  cerint, an interea in cauponis, vel lusibus, vel aliis 
cationes, nec auctiones, nec ullas dissolutiones, nec  szcularibus negotiis tempus insumant. Intra eccie- 
quascunque negotiationes, nec carnium et aliarum — siam vero videant quem quisque locum et ordinem 
rerum expositiones, presertim in atriis et ceemeteriis tenere debeat, ne sicut pravi moris et ambitionis est 
templorum fleri; nundinas vero ipsis festis assignatas — quibusdam, aliqui de populo primas cathédras occu. 
in preccedentem vel sequentem diem rejici, et per vi- α Pent propius allare ante presbyteros, post quos decet 
cinas parochias id prius significari. Aurigationes etiam ^ omnes convenienter sedere, pro sua qualitate et 
et vecturas, atque omne opus manuum et jumentorum conditione, atque in hoc standum erit judicio et ar- 
exerceri prohibemus, nisi quando in messe et vinde-  bitrio ostiariorum, ut cessent per Ecclesias ea de re 
mía secundum jura aeris intemperies, vel alio tempore — solitz contentiones et dissidia. Circumspiciant ipsi 
summa et notoría necessitas excusaverint. Ceterum postea quid quisque agat in ecclesia, et quomodo se 


vectationes quz non affectata malitia, sed per extra- 
neos transeuntes in nostra diccesi in festa incidunt, 
saltem inhiberi mandamus, ne in publicum, nisi post 
solemnioris misse absolutionem, prodeant, sicut cau- 
ponas atque alia loca publice corruptelz saltem tem- 
pore divini Officii occludi. Porro omnes festorum sine 
evidente necessitate transgressores et potissimum 
contumaces aut deprehensos in cauponis, in aneis 
aut actionibus illicitis, jubemus coram nostro Ofliciali 
citari, et preter multam, ipsis penitentiam injungi 
pro peccato et scandalo : ac relapsos vel excommuni- 
cari, vel in carcerem retrudi. Obtestamur autem do- 
minos seculares ac judices, ut in hac re obsequium 


gerat a minimo usque ad maximum; si caput aperiat, 
genua cum opus est flectat, Officio divino animum et 
aures adhibeat, si orationi incumbat. Agentes con- 
traria cum aliqua reverentia et modestia objurgent, 
et ad Officium cogant ; non sinant sine cognita causa 
ullos de ecclesia, egredi nisi sacris confectis et abso- 


lutis. 44 Qus omnia ut eommodius prestare va- 
leant, decernimus alternatim unum de tribus stare in 
choro, alterum extra chorum, tertium in fundo et 
extremitate ecclesie, ut intueri queant et contem- 
plari omnes assistentes. Si quis correctione fraterna 
propter inobedientiam indiguerit, illum tres simul 
conveniant accersito secum curato seu vicario. Si 


praestent Deo ac nobis 42 porrigant manus adjutri- Dillos non audierit, jubemus contumacem citari a 


ces, ne, si tot sacrilegia impunita evaserint, iram Dei 
in omnes accersant. 


VII. Fratrias et fraternitates przecipue quas charitati 
in nostra dicecesi deputantur approbamus, et omnia 
fere charitatis opera qua per ipsas exercentur lau- 
damus, ut sunt omnia divina Offlcia et ornamenta 
Ecclesiarum, quorumcunque etiam peste mortuorum 
sepulturas, et exsequias, necnon in pauperes eleemo- 
einas. Verum quoniam audivimus comessationes et 
ebrietates, et alias si non omnino malas, ineptas ta- 
men confederationes et actiones charitatis nomine 
velari, monemus et adhortamur fratres ne quidquam 
deinceps in suis ccetibus indignum hominibus Chri- 
stianis committant, nec tam sxpe, nec tantis sumpti- 
bus conviventur; sed pauperiorum fratrum et publicze 
calamitatis rationem habeant, ac potius multiplicandis 


curato coram nobis vel Offlciali nostro, et de mulcta 
ue fuerit indicta, volumus tertiam partem vel me- 
dietatem ipsis ostiariis applicari, alteram fabric. 
Volumus etiam, ne ipsi osliarii graventur, tale obse- 
quium prestare Deo et Ecclesiz ut diebus festis in 
pronao oretur pro ipsis. Quod si in tali munere obie- 
rint, in pletatis recognitionem et gratitudinem, man- 
damus in ipsorum funere vigilias mortuorum cum 
missa publica celebrari fabrice sumptibus et curati, 
ipsisque quadraginta dierum indulgentias erogamus. 
Confidimus autem eorum senectuti et factz de ipsis 
electioni, nihil contra aliquem, nisi mature et ordine 
charitatis acturos, magis tamen Deo quam hominibus 
placituros. Tandiu vero manere in illo officio volumus 
quandiu electis et electoribus gratum fuerit. 


JX. Oves vocem pastoris audire debent et ipsum 


957 


ACTA VETERA. — APPEND. 


258 


i. Contra, nescio qua Satanz astutia, fit ut po- ἃ 47 limites excedant, sed in hoc seculo flniantur: 


pulus non solum alienos audiat et sequatur libentius 
quam proprios curatos seu vicarios, sed ut ipsis 
mercenarios opponat, sive quos appellant parochia- 
norum vicarios, sive capellanos, sive quoscunque 
ascititios, ita ut unusquisque proprium sibi constituat 
ministrum. Nos attendentes praecipi omnibus ab Apo- 
stolo ut obediant prepositis suis, quibus incumbit 


reddere 45 rationem pro animabus singulorum 
(Hebr. xui); attendentes insuper quotidianam eorum 
sollicitudinem, ut divinis officiis et incertis necessi- 
tatibus omnium satisfaciant ; considerantes denique 
foris pugnas, intus timores (II Cor. vii, 5), assiduas- 
que molestias quibus anguntur pro populo, ita ut 
merito plerosque non solius residenti: in propria 


parochia, sed et vitz tz:edeat ac poeniteat, obtestamur 


dominos seculares, nobiles et quoscunque ne com- 
mittant ut illis exprobetur a Scriptura, quod sint sicut 


populus non obediens sacerdoti (Deut. xvi, 12) : sed p 


potius per observantie, obsequii, beneflcentiz et 
gratificationis alacritatem, ut invitent, atque etiam 
quodammodo cogant proprium pastorem ad manen- 

um cum ipsis, atque peragendum ministerium suum 
ex animo. Quod si curati seu vicarii aliqua in re re- 
prehensibiles putantur, quamvis ab Apostolo monea- 
mur, non facile adversus presbyterum accusationem 
recipere (I Tim. v, xix), nihilominus clamores populi 
patienter audiemus, nec peccata curatorum impunita 
sinemus. Verum nemo eos deferat ex improborum 
opinione sive relatione, nec ex aliqua offensione et 
indignatione, sed potius ex comperta et probata cri- 
minis veritate. Studeant autem ipsi curati potius a 
suis amari et desiderari quam timeri, et sicut officio, 
ita meritis ac bonis operibus prxesse. 

X. Hospitia, administrationes, et leprosarie ex 
edicto regio laicorum regimini in nostra diccesi com- 
mittuntur, ut in pietatis opera expendantur. Compe- 


rimus autem multis in locis nihil de his aut admodum C tur ; ob idque differri jubemus, 


pauca in hujusmodi opera recidere, sed potius ad 
sublevanda publica habitatorum onera atque etiam 
tributa, aut in. quorumdam particularium commoda 
venire, qui se alternatim illarum regimini praeferunt, 


46 ne fideles de acceptis rationes reddant in quibus 
solent omnia referre expensa in lites, reparationes, 
atque alias cavillationes, cum interea cognoscantur in 
suas ulilitates vertisse. Quamvis autem episcopi sit 
videre et cavere de omnibus bonis qua pietati intra 
diccesim deputantur, tamen ne quid ab ipsis recto- 
ribus repetere possimus, afürmant per edictum re- 
gium nihil ad nos pertinere. Nos vero saltem ut illo- 
rum conscientiis consulamus et ne qua pietatis sunt 
et nostri officii obliviscamur, mandamus curatis seu 
vicariis in pronao, inter excommunicatos ipso facto 
a jure, nominare et publicare omnes rectores hospi- 
tiorum, administrationum, leprosariarum, et fabrica- 


rum, tanquam pauperum et ecclesiarum fraudatores D 


et sacrilegos raptores, a quibus de bonis illarum quid- 
quam ali»natur sine auctoritate publica atque ecclesia- 
stica, vel in proprium commodum quacunque ratione 
transfertur, vel collocatur in profanos usus atque alios 
quam in pietatis opera, quibus ex fundatione desti- 
nantur, atque declarare quod eidem excommunica- 
tioni subjaceant omnes eorum participes et conscios, 
tenerique atque eorum heredes ad restitutionem. 
Quod ipsis injungere mandamus eorum confessariis, 
nec nisi cum illa obligatione absolutionem dare. 
De sententia excommunicationis ferenda. 

I. Populus celerrime ac levissime solet ad excom- 
municationis mucronem contra proximum decur- 
rere, sed eamdem latam vicissim consuevit pro ni- 
hilo habere, nec inflictam ab ea plagam sentire, vel 
cogitare. Verum cum omnes pone, qua ab homini- 
nibus inferuntur, tantum corpus occidant, nec mundi 


excommunicatio plerumque in hoc mundo corpus 
atque omnia 4115 possidet homo male perdit, semper 
vero anima vitam ferit, non solum in hoc szculo, 
sed in futuro, nec tantum coram hominibus, sed 
etiam coram Deo. Idcirco longe omnium penarum 
gravissima est, nec nisi pro summis delictis atque 
omnibus remediis tentatis exerenda , ac supra 
quodcunque tormentum vite hujus pertimescenda. 
Gravissimum vero delictum non tam spectari et zsti- 
mari debet ex gravitate et magnitudine rei quam ex 
perversitate malitia atque contumacis. Qua de 
causa, sicut Adam primus homo per excommunica- 
tionem extra paradisum ejectus est propter maximam 
in unius pomi esu, re tenuissima, inobedientiam et 
rebellionem, ita non tam attendi debet factum ipsum 
in excommunicatione justa ferenda quam pravitas 
facientis οἱ contumacia. Attamen si factum leve 
fuerit, nec scandalum publicum, nec aliud magnum 
malum, nec facientis manifestam contumaciam et 
induratam secum traxerit, indignum judicamus ex- 
communicatione. Antequam autem ulli a nostris offl- 
ciariis concedatur, si nominatim adversus aliquem 
petitur, volumus prius de monitionibus et charitatis 
correctione constare. Sin de occultis qua probati 
nequeant postulatur, statuimus a petentibus inquiri 
si aliquos suspectos habeant, et nomina excipi, de 
hisque ad curatum seu vicarium scribi, ut antequam 
excommunicationem publicet, illos accersat, ac pri- 
vatim moneat charitatis correctione. Nisi prefata 
omnia fuerint observata, interdicimus curatis seu 
vicariis ad publicationem procedere. Nolumus autem 
postea excommunicationes perfunctorie et quasi 


plebeium 48 aliquod mandatum ab illis cursim legi, 
et publicari; sed semper cum horrore et intermi- 
natione divini judicii, ac publice in totam paro- 
chiam afflictionis si excommunicatus in illa tolera- 
quam diutissime po- 
terit, excommunicationis fulminationem, exspectando 
reos et. conscios ad poenitentiam. confessionem, et 
cum ipsis offensis reconciliationem. Cum vero ful- 
minationis dies advenerit, mandamus ad terrorem 
conscientiis incutiendum et ad ponendum ob oculos 
excommunicationis effectum, ante locum pronai sta- 
tuit feretrum opertum palla mortuorum cum ardenti- 
bus cereis atque aqua benedicta, et in fine fulmina- 
tionis cereos exstingui, atque aquam benedictam 
effundi ; necnon denuntiari omnibus ut excommuni- 
eatum quicunque sit lugeant verius mortuum quam 
sola corporea morte defunctum, nec magis cum illo 
conversandum quam cum mortuo, quandocunque 
agnitus fuerit. Eo fere ritu primos Christianos usos 
in promulganda excommunicatione ex antiquitatibus 
Christianis apparet, et adhuc in quibusdam Ecclesiis 
observantur quadam vestigia. Porro quisquis con- 
victus fuerit contempsisse excommunicationem quam 
scivit se incurrisse, pro heretico notari debet et 
vitari, atque ab omnibus in jus trahi, ne, quemadmo- 
dum loquitur Apostolus cum de excommunicato 
agit modicum fermentum totam massam οἵ paro- 
chiam corrempat (1 Cor. v, 6), non solum omnes 
excommunícatos efficiendo, sed iram Dei et publi- 
cam calamitatem in omnes provocando. Propterea 
mandamus confessariis omnibus ut examinent non 
solum an confitentes sint sibi conscii alicujus excom- 
municationis, sed etiam conversationis cum cognitis 
excommunicatis, et injungere 49 ut eos extra con- 
fessionem revelent. 
De scholis el. earum magistris. 

Spes et seminarium religionis et Ecclesize catho- 
lic:e ac reipublice in scholis versatur, in quibus 
juventus efformetur ad fidem veram, pietatem et 
doctrinam, ut inde sancti et idonei sacerdotes, judi- 





JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 200 


ces et populi gubernatores propagentur. Quoniam A cationis post illos duos menses incurrendz, ut red- 
que prima cura parentibus, et civitatibus atque — dant bona fideliter, vel saltem de his pasciscantur 
episcopis esse solebat, postrema facta est, aut potius auctoritate nostra. Moneant etiam omnes qui nove- 
nulla, pessum ierunt omnia, et periit lex a sacer- runt ab ullo detineri quod scholz sit proprium, ut 
dote, jurisprudentia a judice, et consilium ac provi- intra prefixum tempus revelent curato vel vicario, 
dentia a populi gubernatore. Pietas vero etreligionis sicut et illos moneant qui sine auctoritate eccle- 
atque hominum consensio in factiones abiit et siudia siastica vendiderunt, aut aliter alienarunt quod pro 
contraria. Idcirco ad omnia ista instauranda et resti« scholis dicatam erat Deo, ut curent illud redhiberi, 
tuenda una via compendiaria videtur, si a teneris vel compensationem substitui. Ne autem desint 
assuescamus homines vivere et institui in eisdem  schole, ubi nulla habetur eorum fundatio, vel ubi 
scholis, quasi in eodem ovili, eodemque lacte religio- ipsa non sufficit rogamus in Domino patronos paro- 
nis et doctrinze imbui, atque idem prorsus sentire et  chiarum, et prioratuum atque capellaniarum, tam 
velle. Miramur in nostra diccesi majorum nostro- ecclesiasticos quam seculares, ut in earum prasen- 
rum diligentiam, cum vix ulla frequentior parochia tatione praferant aptos ad docendum, seu qui jam 
occurrat, cui non adh:zreret olim domus et fundatio huic operi insudarint, aut saltem ut ipsis rescrvent 
scholis deputata ; sed vicissim detestamur nostre aliquam pensionem, quam justam esse de quocunque 
etatis non solam negligentiam sed sacrilegium ; in beneficio pro seminariis, instituend:z» juventutis de- 
qua nobiles atque etiam ecclesiastici viri, vel ipsi claravit concilium "Tridentinum (sess. 23, De ref., 
parochiani, scholarum domos et fundationes usurpa- , c. 18), sieut annexiones quorumcunque 52 benefi- 
runt, vel alienarunt, ita ut jam vix non solum in ? ciorum, ]nsuper quoniam administrationem hospi- 


250 


pagis, sed ipsis oppidis et amplissimis civitatibus 
schola ulla habeatur, vel magister inveniatur. Ubi 
vero adhuc aliquod exstat scholarum vestigium et 
stipendium, sine residentia et docendi officio per- 
mittitur magister fructibus illis frui, seu potius abuti, 
et quidvis aliud agere, spectantibus populis ac ge- 


tiorum, et leprosariarum lex regia s:zcularibus attri- 
buit, ut impendantur redditus ad pietatis opera quz 
ad nostram directionem pertinent, tec ulla potiora 
esse possint quam quibus pietas ipsa cordibus homi- 
num ab ineunte etate imprimitur, Ecclesia ipsa 
totaque respublica zdiflcatur, significamus illorum 


mentibus suos liberos sine 50 disciplina et doctrina locorum administratoribus ut titulos illorum bene- 
corrumpi. Quin etiam. eo ventum est amentie ut ficiorum committant scholarum prwceptoribus cum 
plerique malint domi praeceptorem magna mercede aliqua pensione, vel in scholarum usum de talibus 
conducere, aut suos liberos necdum abecedarios in portionem aliquam ne vereantur collocare. Man- 
famosam universitatem ablegare quam assem unicam damus preterea fraternitatibus , et parochiarum 
ad publice schola instaurationem conferre, imo — fabricis ut iuter illos quibus stipendia distribuunt, 


quam consentire ut de publico wrario vel hospitali 
salarium aliquod constituatur homini docendz ju- 
ventutis capaci. Quae omnia nobis cognita et perspecta 
dolentes recitamus, ut intelligant omnes quam 
justum sit his abusibus providere. Quo circa primum 


semper habeant scholarum rectorem commendatum. 
Denique volumus a curatis seu vicariis sgrotantes 
moneri ne in testamento eumdem magistrum, tan- 
uam totius reipubliez parentem, praetereant. Pu- 
endum est enim hzreticos pro scholis impetrandis 


mandamus omnibus ludi magistris, seu possidentibus (1 bella gerere, atque omnia profundere, ut impietas 


officia, beneficia, pensiones, agros, et quoscunque 
fructus scholarum rectoribus et doctoribus deputa- 
tos, ut intra duos menses ab hac synodo actu resi- 
deant in locis et ::dibus eorum muneri assignatis , 
atque actu doceant, nec aliis negotiis se immisceant, 
nec alia beneficia retineant, cum residentia in scho- 
lis, et assiduo dirigende et erudiendz juventutis 
studio et oflicio incompatibilia. Quod si fuerint ad 
suam functionem inepti, vel maluerint cedere quam 
tali oneri astringi, interdicimus ne resignantes opus, 
conentur opes vel pensionem ullam reservare, quo- 
niam fructus illi exercitio officii, et non titulo sunt 
annexi. Qui vero post dietum tempus in contumacia 
et rebellione perstiterint, declaramus excommuni- 
catos et pro talibus ab omnibus vitandos, ac cum 
retentione futurorum fructuum cogendos ad prater- 
itorum restitutionem, quos suos facere non potue- 
runt quandiu destituerunt ab oflicio, providen- 
dumque alteri de officio, non obstante quacunque 
oppositione vel appellatione, cum de correctione 
publice corruptele agatur. Deinde mandamus omni- 


bus ad quos b] pertinet, preceptores in urbibus, 
oppidis et pagis nostra diocesis constituere, ut intra 
idem tempus de personis idoneis et de justo salario 
cum ipsis babitatoribus provideant, nisi fundatio 
sufficiat, 4128 si quoquomodo alienata exstiterit pro- 
curent suis et habitatorum sumptibus in integrum 
restitui. Si negligentes ad id se przbuerint, volumus 
vel per retentionem fructuum vel per excommunica- 
tionem atque alia canonica remedia in illos agi, vel 
per sui juris in scholas privationem. Ut autem occu- 
pata bona scholarum recuperari queant, indicimus 
omnibus curatis et vicariis ut a die hujus synodi 
singulis Dominicis in pronao per spatium duorum 
mensium moneant omnes qui scienter possident 
aliqua pertinentia ad scholas sub poena excommuni- 


ab eorum liberis imbibatur; et a catholicis pietatis 
scholas nec publico nec privato subsidio juvari, sed 
potius diripi et everti. 

Ill. C:eterum ne scholz ipse serviant religioni et 
reipublice potius dividende quam conciliande, im- 
primis statuimus pro quacunque parochia unicam 
fleri ad tollenda dissidia et schismata, ac sub pena 
excommunicationis vetamus ne quisque clericus vel 
alius audeat injussu ejus qui seholas habet particu- 
larium liberos privatim suscipere erudiendos, sicut 
sub eadem poena parentibus prohibemus domi ma- 
gistrum tenere, nisi cum approbatione et assensu 
publici scholarum rectoris. Sin fuerint plures paro- 
chi& in eadem civitate vel oppido, ubi schol: tamen 


B3 publie: existunt, volumus sub eadem poena 
omnium parochiarum liberos eo convenire saltem 
jam in litteris provectiores, ut qui sciunt legere et 
cantare; liberum vero esse inferiores ad scholam 
publicam vel ad parochialem mittere. Verum ne h:- 
retici in catholicorum scholas írrepint; antequam 
quis creetur ludimagister, sancimus fidei su:e, reli- 
gionis atque etiam vitz et integritatis testimonium 
saltem a curato seu vicario, atque :xedituis parochia 
de qua venit afferre, et se nobis sive penitentiario 
nostro ostendere ad professionem fldei catholic: et 
examen doctrina. 

Ul.Injungendum illi precipimus ante omnia utexem- 
plo et verbo juventutem omni pietate et flde catho- 
lica imbuat, et assuescat Deum timere, colere, prze- 
cepta Decalogi tenere et facere; missam quotidie 
audire, ecclesiasticis officiis;cum reverentia deservire, 
libenter orare, cum septem psalmis preces horarias, 
si fleri potest, memoriter scire, atque alia pietatis 
exercitamenta. Non sinat in pueris vitia adolescere, 
eos nutriat in disciplina et correptione Domini, ad 
omnem egressum et ingressum schol: tam matutinum 


201 


quam vespertinum oratio 
sive canendo (Veni Creator), sive aliud quo Deus, 
Virgo mater, et sancti invocentur pro pace, religione, 
et Ecclesia catholica. In vigilia festorum discant 
Offücium et cantum Ecclesi: a minimo usque ad 
maximum. Diebus festis aliqua hora sfve in Eccle- 
sia sive in schola interrogentur, praesentibus aliis, 
duo vel tres per ordinem de Symbolo apostolorum, 
Decalogo, et aliis contentis in catholicorum cate- 
chismo Latine et Gallice. Fiat etiam ibi a prae- 
ceptore facilis et familiaris ad pietatem exhortatio 


et instructio 54 de festo occurrente. Diebus quoque 
solennioribus, et, quam sepissime [leri poterit, con- 
suefaciat et doceat pueros peccata confiteri, eosque 
qui annos discretionis attigerunt altaris sacramen- 
tum, probata conscientia, sumere. Alliciat et adhor- 
tetur parvulos ipsos ad pietatem et studium potius 
quam compellat, ne prius utrumque oderint quam 
noverint. Quoniam tamen secundum Scripturas, 
parcit virge, odit animam pueri (Prov. xin, 24), non 
Disi coactus ad verbera veniat; sicut autem prece- 
ptorum moderatam saevitiam desideramus, ita pa- 
rentum  puniendam censemus dissolutam indulgen- 
tiam, qui liberis volunt quidvis licere sine disciplina, 
ropter quam si vel liberos a schola avocarint, vel 
udimagistros aliquam contumeliam fecerint, damus 
ipsi per hoc nostrum statutum potestatem illos ci- 
tandi coram nobis vel nostro officiali, ut discant non 
irasci, c«à debuerunt gratias agere. Postremo cura- 
tis et decanis injungimus ut ista omnia curent exse- 
culioni tradi, de omissione nobis rationem reddituri. 


De concionatoribus. 


Duplici honore dignos vere presbyteros scribit 
Apostolus, maxime qui laborent in verbo et doctrina 
( Tim. v, 17) ; quod precipue infelici nostro tempore 
aciendum est quo, circumstrepentibus ubique falsis 
prophetis, rari admodum comperiuntur qui possint 
aut velint evangelizare virtute multa; sed nec, eo- 
dem teste Apostolo, audiendi sunt omnes ad evan- 

elizandum idonei, nisi legitime millantur (Rom. x, 
5), ne mali se intermisceant bonis, sub ovina pelle 
lupos tegant, aut ne quod verbo aut facto asseruerunt, 
facto et vita negent, quod maxime etiam nostro cor- 


ruptissimo 55 seculo cavendum est ; quo etiam in 
errorem et depravationem inducuntur, si fleri po- 
test, ipsi electi. Proinde sancta synodus Tridentina 
recte constituit (sess. b, De ref., c. 2, ne regulares 
concionatores cujuscunque ordinis, nisi a suis su- 
perioribus de vita, moribus et scientia examinali et 
approbati fuerint, ac de eorum licentia etiam in 
ecclesiis suorum ordinum, predicare non possint, 
cum qua licentia personaliter coram episcopis pre- 
sentare, et ab eis benedictionem petere teneantur 
antequam predicare incipiant. Quin etiam eadem san- 
cta synodus (sessione 2, cap. 24) vetat ne ipsi re- 


gulares in ecclesiis suorum ordinum contradicente D 


episcopo predicare presumant. In ecclesiis vero 
qua sugzum ordinum non sunt, ultra licentiam suo- 
rum superiorum, etiam licentiam episcopi habere 
precipit, sine qua in ipsis eeclesiis non suorum or- 
dinum nullo modo pr:wdicare possint, quam gratis 
ab episcopis jubet concedi. Quoniam hujus synodi 
decretis generales regularium, presertim mendi- 
cantium, ordines jurarunt obedientiam, prohibemus 
quibuscunque concionatoribus etiam regularibus , 
ne deinceps presumant conciones habere per paro- 
chias nostre diccesis, nisi de expressa nostra licen- 
tia, nec eos recipiant curati seu vicarii, vel permit- 
tant loqui ad populum, nisi visa aut saltem cognita 
nostra licentia, nec iidem regulares in suis domibus 
intra nostram diccesim existentibus collocent con- 
cionatorem nisi per nos approbatum, sub poena ex- 
communicationis, contumacie et perjurli contra 


ACTA VETERA. — APPEND. 
ublica ab omnibus fiat, A sanctum concilium Tridentinum. Eisdem vero pre- 


qui n 


cipimus ne sine nostra licentia audeant sibi locos 
ullos aut terminos, tanquam quodam jure debitos, 


vindicare, ac si in DG episcopi potestate non sit 
alios quos noverit magis idoneos eo mittere, nec 
ipsis liceat stationem assignatam deserere, vel per- 
mutare sine eadem nostra licentia, alioqui pro de- 
sertione puniendi. Obtestamur autem illos in Domino 
atque alios concionatores ut ita sua studia et vitam 
componant quod diccesi nostre adjumento sint , 
edificationi, et ornamento , nec nos pudeat eos 
mittere, ac tanquam domesticos aliis quibuscunque 
anteponere. In urbibus et oppidis nostre diccesis, 
in quibus conventus habent regulares, graviter con- 
queruntur curati οἱ vicarii nullas diebus Dominicis 
et festivis conciones fieri, ac potius impedimenta, 
dissidia et scandala ab ipsis exhiberi, quam humil- 
lima pro modestia regularitatis subsidia. Expostu- 
lant quoque nobiscum rustici populi et curati se 
totos annos transigere sine ulla concione, nisi forte 
tumultuaria in messe et fructuum collectione. Pro- 
pterea iterum obtestamur regulares in Domino, ne 
sinant uilos dies festos, prassertim in suis domibus, 
sine peculiari sibi concionandi munere elabi, ut pa- 
cem colant cum curatis per tot pontificum decreta 
firmatam, aique intelligant ne quidem confessiones 
audiendi in conventu sine episcopi licentia a con- 
cilio Tridentino (sess. 33, De ref., c. 15) sibi po- 
testatem permitti, et omnia indulta ac privilegia a 
quibuscunque obtenta, per Gregorium XIII, domi- 
num nostrum papam, novissime intra concessa a 
concilio Tridentino et antiquis canonibus redigi, 
quibus sine scelere non possunt reclamare. Horta- 
mur ut lectioni, orationi et exhortationi potius in- 
cumbant quam discordiis inter clerum et populum 
serendis, ac Patrum suorum magis vmulentur reli- 


giosam simplicitatem quam 57 inordinate ambu- 


lent. Quibus stationem dederimus, volumus in ea 
ipsos concionari salrlem semel iu mense toto auno, 
aut alium qui in ipsorum absentia vices suppleat 
nobis presentari, ut ad minus semel in mense verbo 
Dei pascantur omnes nostre parochie. Si defece- 
rint, jubemus a curatis nobis signiflcari, ut de aliis 
provideamus, et eleemosynarum collatipnem impe- 
diri. Ne autem seminantes spiritalia temporalibus 
egeant, mandamus a curatis seu vicariis ad hospi- 
tandum invitari, et cum gaudio ac veneratione ex- 
cipi, nisi apud nobiles aut alios ditiores parochos 
maluerint hospitari ; tantum prohibemus tabernas 
publicas ingredi. In Adventu vero et Quadragesima 
civitas tota, vel parochia, si unica sit, provideat 
ipsis de victu et hospitio, presertim si fieri potest 
apud aliquem de ecclesiasticis, qui a predicatorum 
alimentis non debent esse immunes ne cum aliis 
contribuant, sed potius suo exemplo alios incitare. 
Statuimus prsterea quemque conventum in suis 
terminis omnibus Dominicis anni in pronao com- 
mendari. Declaramus etiam de hospitiorum et le- 
prosariarum fructibus atque aliarum administratio- 
num quie operibus pietatis attribuuntur, juste ac 
merito portionem impartiri mendicantium conven- 
tibus, ac monendos a curatis decedentes ne ipsorum 
in testamentis obliviscantur. Sicut autem in partem 
nostra sollicitudinis atque omnium ecclesiasticorum 
subsidium vocantur, ita :quum est ab omnibus eos 
participes effici beneflciorum, quibus propter offl- 
cium gaudemus. Porro quoniam diesmali sunt, rogamus 
ipsos ut in concionibus sint prudentes, studeantque 
potius nostros exhortari 5B in doctrina sana quam 
contradictiones et haereses revincere, presertim ubi 
populus nulla laborat hzreticorum frequentia. Insec- 
tentur potius vitia ac depravationes morum popula- 
rium, et ad penitentiam atque emendationem magis 


203 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


264 


lacrymas excutiant quam accendant furorem vel ira- A decanatu mihi commisso factum sit aut. factum eril, si 


cundiam ad seditionem. Denique de his omnibus ad 
populum sermonem habeant qua proposuimus in 
curatorum atque ipsius populi officio. 

De provisione et reformatione breviariorum el aliorum 
librorum ecclesiasticorum pro diecesi Ebroicensi. 

Multorum de clero precibus, et querimoniis indu- 
cti, proposuimus Deo, nobis propitio, preces horarias 
pro laicis, breviaria et missalia pro presbyteris, et 
manualia pro nostre diccesis curatis diligentius 
visitare, ac de consilio piorum virorum reformare, 
atque iterum emendatiori et elegantiori impressioni 
mandare, presertim cum eorum omnium jam fere 
ubique in nostra diccesi laboretur penuria. Verum 
quia non ea est impressorum copia vel potentia quz 
olim fuit, et in una impressione numerum librorum 
excudi debet, qui ad multos annos sufficiat, tantum 
negotium expediri nequit sine maximis sumptibus, 
quos impendere nec ipsi impressores volunt nec 
possunt, nec nos ipsi sumus satis potentes. Idcirco 
de prudentum hominum consilio, rationem inivimus 
qua huic oneri aliqua in parte satisflat, ut singuli 
abbates, priores, curati, ac presbyteri cujuscunque 
professionis, οἱ ecclesiarum zeditui conferant nobis- 
cum, singuli pro modo suarum tacultatum et neces- 


sitate b9 librorum illorum, vel plura vel unicum 
aureum, vel minus aureo, et deponant apud depu- 
tatos ab hac synodo ad nobiscum urgendum istud 
Degolium ; quo peracto, de pretio librorum quos 
quisque pro sua necessitate accipiet, tantum diminue- 
tur quantum antea contulerit. Quocirca a decanis de 
hoc nostro statuto moneri jubemus omnes predictos, 
et scripto mandare quantum quisque obtulerit, ut a 
deputatis judicetur an summa pecunizx quanta opus 
est convenire possit. Ne autem collata pecunia depe- 
reat, uni vel pluribus fidelibus qui sint solvendo de 
consensu omnium deputatorum committetur custo- 


dienda. 
De decanis ruralibus. 


Ne autem frustra lex et statutum detur, si nemo 
sit qui observet, vel observari in nostra absentia pro- 
curet, priecipimus decanis ut, tanquam ex alta specula, 
prospiciant in omnes, ac fideliter deferant delin- 
quentes et. contumaces ; in quem finem damus ipsis 
potestatem citandi quoscunque sine alio mandato 
speciali, et prohibemus ne conniveant, vel cum ullo 
pretio interposito transigant sub pcena erga nos per- 
fidie, et perjurii in Deum contra juramentum. Quod 
omnibus synodis volumus ab illis in nostris manibus 
fleri et renovari, cujus hzc est forma ex sanctis cano- 
nibus sumpta. 

Ego N. decanus de N. juro per Deum vivum etl 
lec sancia. Evangelia quod amodo ín antea quidquid 
tiovi, aut audivi, aut postmodum inquisiturus sum quod 
conira voluntatem Dei, aut rectam Christianitatem in 


in diebus meis evenerit, et ad cognitionem GO meam 
pervenerit, aut indicatum mihi fuerit, synodalem causam 
esse οἱ ad ministerium domini mei episcopi pertinere ; 
quod nec propler amorem , mec propler (timorem, 
nec ropter pretium, nec propler parentelam, ullatenus 
celabo predicto domino seo episcopo aut ejus misso, 
cui-hoc inquirere jusserit, aut. ejus officiariis. Sic me 
Deus adjuvet el luec sancta Dei Evangelia. 
PRIVILEGIUM URBAN] PAPAE, QUOD EPISCOPUS ÉBROICEN- 
SIS POSSIT COMPELLERE SUBDITOS 8008 AD ORDINES 
ET RESIDENTIAM. . 


URBANUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili 
fratri episcopo Ebroicensi salutem et apostolicam 
benedictionem. 

Significasti nobis quod nonnulli decani rurales et 
ecclesiarum rectores tux diocesis sacros ordines 
suscipere, et in decanatibus et ecclesiis suis, prout 
eorum cura requirit, personalem residentiam facere 
et pretextu quarumdam indulgentiarum per quas 
eis a sede apostolica dicitur esse concessum, ut non 
teneantur nec compelli valeant ad predicta, necnon 
exercere officia ad quz tenentur decanatuum et eccle- 
siarum earumdem ratione ad mandatum tuum recu - 
sant, propter quod predicti decanatus et ecclesise 
debitis obsequiis defraudantur. Nos igitur tuis sup- 
plicationibus inclinati compellendi eosdem decanos 
et rectores monitione premissa per subtractionem 
proventuum dictorum decanatuum et ecclesiarum, ad 
suscipiendum sacros ordines statutis temporibus, et 
ad residendum in eisdem decanatibus et Ecclesiis 
personaliter et ad exercenda predicta officia ut tenen- 


tur; indulgentiis 61 hujusmodi, et quibuslibet litte- 
ris apostolicis veritati et justitiz: prejudicantibus ne- 
quaquam obstantibus; ac demum si protervitas eorum 
exegerit ipsis in hujusmodi contumacia manentibus 


C per terminum, privandi eos dictis decanatibus et ec- 


clesiis, et conferendi eos, prout ad te spectat, perso- 
nis idoneis, qua in eisdem decanatibus et ecclesiis, 
in ordinibus quos eorum cura requirit, velint et valeant 
Jeservire. Necnon contradictores per censuram ec- 
clesiasticam, 'appellatigne postposita, compescendi, 
illis duntaxat exceptis qui nostris aut fratrum nostro- 
rum immorantur obsequiis. fraternitati tuze plenam et 
liberam concedimusauctoritate presentium facultatem. 

Datum apud urbem Veterem, v Idus Octobris, 
pontificatus nostri anno ri. 

LITTERE GREGORII PAPAE X SUPER EODEM. 


GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, vene- 
rabili fratri episcopo Ebroicensi salutem et apostolo- 
licam benedictionem. 

Insinuasti nobis quod nonnulli decani, etc. (ut supra). 

Datum apud Urbem Veterem, n Kalendas Septem- 
bris, pontificatus nostri anno 1. 





Cérémontes qui s'observent en l'église cathédrale de Rouen en présence de Mgr l'archevéque 
(Ex registro capituli Rotomagensis.) 
Du mardi 6 jour d'avril 1632, le chapitre étant assemblé per juramentum et domos. 


Les articles dressez en la chambre des comptes pour les ceremonies qui sont à observer présence de 
Mr l'archevéque officiant, ou present à l'office, ont été placitez ce jourd'hui 62 en chapitre, et ordonué 
qu'ils seront observez et gardez de point en point, et enregistrez comme il s'ensuit. 


S'il est dimanche, et. que ledit. seigneur soit présent D) baisé le vipillon ou aspersoir, lui présentera afin. de 


à l'aspersion de l'eau bénite, en la place ot il se sied 
lorsqu'il. ποδί pas triple, aprés que celui de Mrs qui 
fera l'office aura fait l'aspersion en la croiz, et en pas- 
saut donné de l'eau. bénile au diacre et soüdiacre sui- 
vani la coftume, il descendra : é(ant devant. ledil. sei- 
gnenr, aprés iui avoir fait une profonde révérence, et 


prendre lui-méme l'eau bénite et en asperger l'officiaM, 
lequel par aprés poursuit l'aspersion suivant la coftume. 
Mais si ledil seigneur était en. la. chaire ou proche de 
l'autel, il semble que l'officiant lui. doit présenter l'eau 
bénite avant que d'en distribuer aux diacre et sofidiacre, 
parce que en ce cas il n'y a aucune messeance, comtne 


. 26 


CHARTA. 


266 


, 


il y auroit si du bas du chovur on retournoit vers l'auel A. — Apres l'Ite missa est ledit seigneur donnera la bene- 


ausdis diacre, et soüdiacre, pour pwis. aprés recom- 
mencer lasnersion à ceur de Mrs qui seront. proche 
dudit seigneur. 

Dés que les ministres el officians, ou autres personnes 
de l'église passeroni pardevant ledit. seigneur, ils le sa- 


diclion pontificale à l'ordinaire. 

Lorsque ledit seigneur fera l'ofice aux vepres, il sor- 
lira de la sacristie revétu de ses habits pontificaur, ac- 
compagné d'un de messieurs les dignitez pour lui servir 
de pré(re assisiant, ayant à ses cótez deux chapelains 


lueroni avec l'honneur el la bienseance requise en sa pour soülever les deux cótéz de sa chappe : ses croiz et 
qualité à leur ordre, observant toüjours une différence — crosse seront portées devant lui par deux autres chape- 
entre celle salutation el l'adoration, ou reverence dàé  lains, et un autre sera reservé pour tenir son mitre en 
as saint sacrement. temps, lesquels tous seront revélus de chappes. 

Lorsque les ministres, el Foffician! sera eniré as Etant entré en sa chaire il fera les priéres accoütu- 


cher, ledit seigneur. montera à l'autel pour la coufes- ' mées, G4, puis il commencera les vépres chantant : Deus, 


sion, apres laquelle il fera la benedicttion de l'encens 
qui lui sera. présenté par le diacre dedans la navette, 
l'enfanà tenant. devant lui l'encensoir ouvert, et ladite 
benediction faite il retournera en sa place. 

Le soüdiacre montant au jubé ou pulpitre pour dire 
T'Epitre, οἱ d'icelui retournant à l'autel, se coulentera 


63 de faire la reverence audit seigneur en passant el 
repassant par devant lui, suivant l'ancien usage de celle 
église, sans lui poser ni le livre des epitres devant lui, 
πὶ lui baiser la main ni l'anneau. 

Lorsque les ministres seront arrivez devant ledit sei- 
gneur, allans au pulpitre ou jubé pour l'évangile, le 5οῦ- 
diacre prendra l'encens de l'enfant qu'il presentera audit 
seigneur pour en [aire la benediction en le metiant en 


in adjutorium, et continuera à dire le chapitre, et l'an- 
lienne de Magnificat lui sera annoncée par le chapier 
usant du mol de monsieur en lui baillanl ladite antienne. 

Durant que l'antienne sera. poursuivie par le cheur, 
le prétre assistant lui presentera la navette avec l'encens, 
el lui baisera la main ou l'anneau, el celle benediction 
faite il partira de sa chaire pour se trouver à l'aulel 
lorsque l'on commencera le Magnificat, pour donner le 
tems aux deux chanoines officians de porter l'encens en 
lg chapelle Notre-Dame. 

Elant arrivé à l'autel le prétre assistant lui presentera 
l'encensoir en lui baisant la main ou son anneau, ce qu'il 
reiterera aussi en reprenant l'encensoir. 

L'encensement de l'autel achevé, il retournera en sa 


l'encensoir, qui lui sera presenté par son aumónier, qui à | chaire, et cependant lesdits deux susdits chanoines encen- 
celle fin l'aura pris des mains de l'enfant, et en aprés le — seront les tombes ou sepullures des rois et l'autel de la 
diacre lui demandera la benediction par une profonde chapelle de Notre-Dame, étant retournez au. cher ils 
inclination pour annoncer t'evangile, laquelle recüé, pre- — encenseront ledil seigneur, et monsieur le doyen si faire se 
sentera. à baiser audit seigneur le crucifiz qui est aulivre — doit, le surplus étant. continué suivant l'usage de celte 
des evangiles, en disant : Adoramus te, Christe, etc. ise. 

L'Evangile annoncé lesdits ministres retourneront à — Aprés que le Magnificat el l'antienne seroni finies avec 
l'autel, ois étant le diacre encensera le prétre, et le soü- la neume, il chantera Dominus vobiscum et l'oraison 
diacre lui presentera à baiser le texte de l'evangile, puis | avec sa clause finale, et repetera à la fin Dominus vobis- 
retournans vers led. seigneur il sera encensé par ledia- cum. Si il y a plusieurs oraisons à cause des memoires 
cre, et le soüdiacre lui presentera le livre ou texte de | ou de la station de l'Inviolata, il repetera derechef Domi- 
l'erangile pour le baiser. En toutes lesquelles actions C nus vobiscum à /a fin de la derniere oraison, et le Deo 
lesdits sninistres ne doivent baiser ni la main, ni l'anneau — gratias étant chanté il donnera la benediction pontificale 


dud. seigneur, pour étre chose non usitée en cette église, 
εἰ que ledid sewuneur n'est en office. 

La benediction de l'eau pour le calice el de l'encens 
pour l'oblat ion sera faite par le prétre qui fait le sacrifice. 


au peupt, soil en sa chaire s'il n'y a point de slation, ou 
en la nef s'il y a station. Fail les jours et an que dessus. 


Signé L. PATRY. 








JOANNIS CHARTA 
Qua prioratus S. Victoris in Caletis evehitur ad abbatias. 


(Anno 1074.) 
(Gall. Christ., Instrum. tom. XI, pag. 15, ex Pommerario, Concil. Rotomag., p. 97.) 


JoawxEs, Dei gratia Rotomagensis episcopus, uni- D jure erat, ecclesi: S. Audoeni assensu Guillelmi tunc 


versis Christi fidelibus salutem, gratiam et benedic- 
ionem. 

Notum sit omnibus, modernis et futuris, quod peti- 
tio Rogerii de Mortuo mari et uxoris ejus Advitze ad 
nos venit, ad dominum Guillelmum regem Anglorum 
elad me, sedentes et tractantes de negotiis eccle- 
siasticis οἱ secularibus cum episcopis in quodam 
concilio congregato in urbe Rotomagensi ut dom- 
num Nicolaum abbatem S. Audoeni Rotomagen- 
Sis, cognatum nostrum, obnoxie convenjremus, 
quatenus pro amore Dei et nostri abbatiam fleri 
dimitteret de quodam prioratu de ecclesia S. 
Victoris in Cauz, in qua habitabant monachi S. Au- 
doeni, quae dicitur ad S. Victorem, et quam eccle- 
siam quidam presbyter nomine Tormor, de cujus 


ParRorL. CXLVIIT. 


ducis Normannorum, et Malgerii archiepiscopi Roto- 
magensis, et Rogerii de Mortuo Mari, in cujus feodo 
erat, pro salute animz δι: dederat in eleemosynam; 
et in ecclesia S. Audoeni monachus effectus fuerat cum 
quodam nutritio suo nomine Gilberto. Et prefatus 
Rogerius concessit ut tantum reditum augeret eccle- 
sig S.Victoris et ecclesi: S. Audoeni, ut honorifice ibi 
Deo monachi servire possent, et eis digne sufficeret, 
et quale dominium habuerat antea ecclesia S. Au- 
doeni in prioratu, tale postea in abbatia eternaliter 
possideret. Cum vero pradictus abbas Nicolaus as- 
sensu capituli sui, et rogatu nostro, et amore Rogerii 
et uxoris sua, hacc concessisset, Radulphum quem- 
dam monachum suum ibi abbatem preeficiens ad supra 
dictum locum constituendum misit, et cum eo de mo- 


9 


- 


2617 


. JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


268 . 


nachis suis S. Audoeni, Fulbertum, Gislebertum Fau- A detrimentum patiatur fraude et dolo, quam anteces- 


vetel, Hubertum Treion et Guillelmum, tali tamen con- 
ditione quod dominium suum S. Audoeno in domo 
S. Victoris nullo modo minueretur, sed ibi poneret 
abbatem alio defuncto, sicut priorem ponere solebat, 
salva dignitate S. Audoeni. Hoc enim constitutum 
est inter nos ratum et firmum esse in perpetuum, 
cujus rel testes sumus ex utraque parte. Si enim in 
disponendo abbate monachi vel laici rebelles ecclesiz 
S. Audoeni fuerint, statuimus et firmiter przecipimus 
Guillelmus rex, et ego Rotomagensis archiepiscopus 
et Rogerus de Mortuo Mari, in quorum presentia hoc 
factum fuit, auctoritate domini papa Gregorii et 
regia potestate, omnibus hzredibus et successoribus 
nostris, ut abbas S. Audoeni accipiat ecclesiam prio- 


sores nostri pro salute animarum suarum fundaverunt. 
Hanc conventionem auctoritate nostra ab abbate Nico- 
lao et Rogero de Mortuo Mari concessam coram rege, 
ratam esse statuimus, et presentis scripti privilegio, 
et sigilli nostri auctoritate confirmavimus, et prohi- 
buimus ego Joannes Rotomagensis archiepiscopus sub 
anathemate, ne quis ulterius clericus vel laicus audeat 
hoc infringere presentibus istis episcopis, et mecum 
excommunicantibus. Gisleberto Ebroicensi episcopo, 
Odone Bajocensi, Hugone Lexoviensi, Roberto Sa- 
giensi, quorum anathemate omnes fractores hujus 
operis confodiantur. Przfatus autem rex Anglorum 
Guillelmus prohibuit sub foris factura xx unciarum 
auri reddendarum duci Normannis, et xx librarum 


ratus sui S. Victoris cum omnibus appenditiis suis B Rotomagensi archiepiscopo, ne ab aliquo infringatur 


tunc ibi inventis, in ecclesiis, in decimis et aliis sub- 
stantiis, et ponat priorem in eeclesia illa sicut antea 
solebat, ne ecclesia S. Audoeni pro liberalitate sua 


testibus praedictis episcopis, et Fulberto arehidiacono 
et Rogero de Mortuo Mari, in quorum pr:zsentia hoc 
factum fuit anno ab Incarnatione Domini 1074. 





CHARTA 


Be jure institutionis, destitutionis, procurationis, correctionis, eic., quod episcopus 
Abrincarum plene retinuit in. monasterium S. Michaelis, abbatem et xu canonicos. 


(Anno 1061.) 


(PErit, Theodori Pornitentiale, II, 604, ex Libro Pontificali Ecclesie Abrincarum.) 


Anno ab Incarnatione Domini 1061, Ranulfus , C vel convicti coram suo archidiacono : excommunicati 


abbas Montis S. Michaelis, vir cautus in regimine tam 
cleri et popull, quam monachalis ordinis, conveni 
Joannem venerabilem Abrincarum pontificem super 
quibusdam gravaminibus, quz flebant a minis epi- 
scopalibus frequentissime super clerum et populum 
Montis. Cogebantur venire Abrincas, ad responden- 
dum de quacunque accusatione contra Christiani- 
tatem, nec excusare poterat eos mare insurgens, Bec 
Britonum insidie, quia preveniri poterant, et ita 
sepe in forifacta et emendationes episcopales inei- 
debant, et sepe juramentis fatigabantur. Propter prz- 
dicta sibi habenda in Monte obtulit abbas episcopo 
de suo competenter per singulos annos unam vestem, 
qua tam nobilem et tam sublimem personam deceret 


ab episcopo ad ejus satisfactionem et absolutionem 
venirent : judicium ferri igniti et aqua ferventis 
Abrincis portaretur, si clerici lapsi in culpam degra- 
dationis forte invenirentur, quia ad episcopum perti- 
net ordinatio, et ad ejus judicium pertineret degra- 
datio; suspensio vero officii pró levioribus culpis in 
abbatis judicium ésset ad correptionem. Talis inter 
episcopum et abbatem de villa Montís facta est con- 
ventio. In monasterio vero S. Michaelis in abbatem, 
et monachos, et xn canonicos totum jus episcopale 
retinuit episcopus. In monasterio habet officium fa- 
cere dedicationis, et quidquid interim offerretur ad 
altare, episcopi est, et quod offertur ad manus capel- 
lanorum suorum, et ipse et omnes qui cum eo vene- 


ewn gratia recipere, et abbatem Montis honorifice D rint, abundanter et honorifice debent procurari; et 


dare ; et tres libras incensi, et tres libras piperis, et 
sex tabulas cerz de rx ponderibus, et tres cereos in 
Purificatione sanct: Marie, unum scilicet albz cere 
unius ponderis, ad manus episcopi, duos alterius 
cere unius ponderis ad decani et thesaurarii'* manus. 
Episcopus vero pesfatus, ut erat animo et genere 
nobilis, petitioni abbatis annuit, et archidiaconum 
suum in Monte eum fecit : ita tamen ut quod bene 
non faceret, vel non posset, episcopus corrlgeret 
Abrincis, et ecclesiastico judicio terminaret : de con- 
Jugiis autem illicitis, si qui legales testes procede- 
rent, apud episcopum audirentur, et per sacramentum 
ipsorum lege dissolveretur, quod contra legem pre- 
sumptum erat; de criminalibus culpis venirent ad 
judicium et sententiam episcopi poenitentes, confessi, 


equi, aqua dulcis, et caetera necessaria debent in 
monasterio inveniri. Eo die debet esse presto vestis 
prafata episcopi, et cera, et piper, et incensum, cerei 
tres ad purificationem S. Mariz, etiamsi episcopus 
defuerit, abbas cum duobus de canonicis bis in anno 
debet esse ad synodum, nisi de licentia episcopi re- 
manserit, et sacerdotes Montis. Quoties etiam gravio- 
res caus emerserint, episcopus mandabit abbati, et 
vocabit eum, et venire debet, nisi inevitabilem et ]e- 
galem excusationem pretenderit. Non communicabit 
abbas excommumicato episcopi scienter, nec excom- 
municabit nominatum aliquem parochianum episcopi 
extra Moutem consistentem, inconsulto episcopo. 
Monachi quinta feria Pentecostes venient Abrincas 
cum capite S. Auberti ad ecclesiam Sancti Andre: in 


260 


CONCILIUM ROTOMAG. 


210 


qua ipse episeopus sedit, eum processione magna tam Δ et canonicas, id est prebendas, eum fuerint vacus, 


clericorum quam laicorum omnium qui domos tenent: 
et denaríatas cere matricis ecclesi: debent, ut sedi 
episcopali, de qua recipiunt consilium animarum, et 
abbas per se, vel per decanum suum, oleum et chri- 
sma, ad erogandum et presbyteris ad Christianitatem 
faciendam. Canonici omnes sub episcopi priore sunt, 


distribuere debet, sicut dignum decreverit. Beatus 
vero Aubertus, cui divo munere Mons ille collatus 
est, eos constituit; et de suo episcopio, ecclesi: 
quam construxit, duas villas, Ilium scilicet et Gene- 
cium, ad usum suum et illorum contulit. 


. 





CONCILIUM ROTOMAGENSE 


In Basilica S. Marie Rotomagi ab Joanne archiepiscopo, cum suis suffraganeis Willelmo 


Anglorum rege Normanniam gubernante, celebratum, anno Christi 1072, Alexandri Π 
pape anno ΧΙ, Philippi I Francorum regis anno xr. 


(LABBE, Concilia, IX, 1925.) 


TITULI CANONUM. 


l. Ut episcopus chrisma et oleum hora competenti, et 
cum duodecim sacerdolibus consecret. 

ll. Quod totum chrisma οἱ oleum ab  archidiaconis 
renovandum sit. 

III. Qua cura distribui a decanis chrisma et oleum debeant. 

JV. Ut qui missam celebrat omnino communicet. 

V. Ut sacerdos jejunus et cum alba ac stola baptizet. 

VI. Ut viaticum et aqua benedicta ultra oclo dies non 
serventur, el consecrale hostie iterum non conse- 
crentur. , 

VIL. Confirmatio jejunis a jejunis et cum igne conferenda. 

VIII. Ut ordines sacri, post diem Sabbati, vel die Do- 
minica mane, jejunis a jejunantibus conferantur. 

IX. Ut Quatuor Temporum exacta sit observatio. 

X. Quod depositione digni sint qui furtim aut indebile 
ad sacros ordines provehuntur. — 

Xl. De iis qui coronas relinquunt. Et ut ordinandi ad 
episcopum feria quinta veniant. 

ΧΙ. Ut monachi vagi vel expulsi, itemque sanctimo- 
uiales, ad sua monasteria redire compellantur. 

Xlll. Ne cure pastorales vendantur et emantur. 

XIV. De riiu nupliarum, ne in occulto fiant aul inter 
consanguineos. Ν 

XV. De clericis uxoralis, υἱ ecclesiis non ministrent, 
nec fructus percipiant, et quales esse debeant archi- 
diaconi uc decani. 

XVI. Ut nullus mortua uxore illam accipiat de qua ante 
fuerat infamatus. 
XVII. Nullus uxore velata superstite aliam ducat. 
XVIII. Ne absenlis viri uxor alteri nubat priusquam de 
viri morte compertum habeat. DEN 
XIX. Ne clerici, in publicum crimen lapsi, sacris ordi- 
nibus facile restituantur. 

XX. Ut episcopus qui ad lapsi depositionem venire non 
potest vicarium mittat. 

IM, Ut ante horam vesperlinam in Quadragesima non 
edatur 


XXII. Ut Sabbati Pasche officium ante horam nonam D 


non inchoetur. . 

XXIII. De sanctorum festivitatibus transferendis. 

XXIV. Ut generale bapiisma nisi Sabbato Pasche el 
Pentecostes non fiat. Parvuli quocunque tempore 
pelierint , baplizentur ; nullus in. Epiphania sine 
infirmitatis necessilate. 

PFUEFATIO. 


Anno ab incarnatione Domini 1072, congregatum 
est concilium in metropolitana Rotomagensis urbis 
sede, in basilica beate eL gloriose Dei geuitricis 
Semper virginis Marie, cui Joannes ejusdem urbis 
archiepiscopus praeerat, et vestigia Patrum secutus 
uilitati ecclesiastice omnimodis consulebat, cum 
Suffraeaneis suis, Odone Dajocensi, Hugone Luxo- 
viensi, Rodberto Sagiensi, Michaele Abrincatensi, et 


Β Gisleberto Ebroicensi. In primis disputatum est de 


flde sancte et individuz Trinitatis, quam secundum 
statuta sanctorum conciliorum , scilicet Niczni , 
Constantinopolitani, primi Ephesini, Cbalcedonensis 
concilii, corroboraverunt, sanxerunt, se toto corde 
credere professi sunt. Post hanc catholica fldei pro- 
fessionem, annexa sunt hzc subscripta catholice 
fldei doctrinz capitula. 


CANONES 


I. Ut episcopus chrisma οἱ oleum hora competenti el 
cum duodecim sacerdotibus consecret. 


In primis statutum est a nobis ut, secundum sta- 
tuta Patrum, chrismatis et olei, baptismatis et un- 
ctionis consecratio, competenti hora, id est post no- 
nam, secundum statuta sanctorum Patrum, fiat. Hoc 
etiam debet episcopus przvidere ut in ipsa consecra- 
tione duodecim sacerdotes, sacerdotalibus vestibus 


C indutos, vel quamplures, secum habeat. 


II. Quod totum chrisma et oleum ab archidiaconis 
renovandum sit. 


ltem in quibusdam provinciis mos detestabilis ino- 
levit quod quidam archidiaconi, pastore carentes, ab 
aliquo episcopo particulas olei et chrismatis aeci- 
piunt, e£ ita oleo suo commiscent ; quod et damnatum 
est. Sed unusquisque archidiaconus chrisma et oleum 
suum totum episcopo a quo consecrabitur, ut pro- 
prio episcopo, pr:esentet. 


Iff. Qua cura distribui α decanis chrisma et oleum 
debeant. 


Item chrismatis et olei distributio a decanis summa 
diligentia et honestate fiat ita ut interim, dum distri- 
buerint, albis sint induti ; et talibus vasculis distri- 
buatur ut nihil inde aliqua negligentia pereat. 

IV. Ut qui missam celebrat omnino communicet. 


Item statutum est ut nullus missam celebret qui non 
communicet. 


V. Ut sacerdos jejunus, el. cum alba ac slola baptizet. 


Item nullus sacerdos baptizet infantem, nisi jejunus 
οἱ indutus alba et stola nisi necessitate. 


VI. Ut vialicum et aqua benedicta ullra octo dies non 
serveniur, οἱ consecrat hostic ilerum non conse- 
crentur. 


Jtem sunt quidam qui viaticum et aquam benedic- 
tam ultra octavum diem reservant ; quod et damna- 
tuin est. Alii vero, non habentes hostías, consecratas 
iterum consecrant ; quod terribiliter interdictum est. 


VH. Confirmatio jejyunis a jejunis εἰ cum igne conferenda. 

ltem, donum sancti Spiritus, ut non detur nisi je- 
junis, et a jejunis ; neque ipsa confirmatio absque igue 
fiat statutum est. 


271 


APPEND. AD JOANNEM ROTOMAGENSEM. 


212 


VIII. Ut ordines sacri post diem Sabbali, vel die Domi- A XV. De clericis uxoratis, ut ecclesiis non ministrent, 


nica mane, jejunis a jejunanlibus conferantur. 

Hoc etiam statutunrest ne in dandis sacris ordini- 
bus apostolice auctoritatis violatores inveniamur. 
Legitur enim in decretis Leonis pap: quod non pas- 
sim diebus omnibus sacri ordines celebrentur ; sed 
post diem Sabbati, in ejus noctis exordio que in 
prima Sabbati lucescit, his qui consecrandi sunt, 
jejunis a jejunantibus sacra benedictio conferatur. 
Quod ejusdem observantie erit, si mane ipso Domi- 
nico die, continuato Sabbati jejunio, celebretur. A 
quo tempore przveedentis noctis initium non recedit 
quo diem resurrectionis, sicu. etiam in Pascha Do- 
mini declarátur pertinere non dubium est. 

IX. Ut Quatuor Temporum exacta sit observatio. 


ltem, Quatuor Temporum observatio competenti ἢ 


tempore secundum divinam institutionem communi 
observantia a nobis servetur, id est, prima hebdomada 
Martii, secunda Junii, tertia Septembris, eadem 
Decembris ob reverentiam Dominice nativitatis. 
Indignum enim valde est ut sanctorum institutio 
aliquibus oecupationibus vel mundiali sollicitudine 
destituatur. 

X. Quod depositione digni sunt, qui furtim aut indebite 

ad sacros ordines provehuntur. 

Item, clerici, qui non electi, nec vocati, aut nes- 
tiente episcopo, sacris ordinibus se intromittunt, 
aliquibus vero episcopus, ut diaconibus, manum im- 
ponit; alii czeteros ordines non habentes, diacones 
aut presbyteri consecrantur; hi digni sunt depositione. 
XI. De his qui coronas relinquunt ; et ut ordinandi ad 

episcopum feria quinta veniant. 

Item, qui coronas benedictas habuerunt et relique- 
runt, usque ad dignam satisfactionem excommuniíi- 
centur. Clerici, qui ordinandi sunt, in quinta teria 
veniant ad episcopum. 


XII. Ut monachi vagi vel expulsi, itemque sanclimo- 
niales, ad monasteria aua redire compellantur. 


Jtem, monachi et sanctimoniales, qui relictis suis 
ecclesiis per orbem vagantur, alii pro nequitiis suis 
a monasteriis expulsi ; quos pastorali auctoritate 
oportet compellere ut ad monasteria sua redeant. Et 
si expulsos abbates recipere noluerint, victum elee- 
mosyna eis tribuant, quas manuum labore acquirant, 
quousque si vitam suam emandaverint videantur. 

XIII. Ne cure pastorales vendantur et emantur. 


]tem, emuntur et venduntur curz pastorales, scili- D 


cet ecclesiz: parochianz, tam a laicis quam a clericis, 
insuper etiam a monachis ; quod ne amplius ,flat 
interdictum est. 
XIV. De ritu nuptiarum, ne in occullo fiant, vel inter 
consanguineos. 

Item, nuptie non in occulto fiant neque post pran- 
dium ; sed sponsus et sponsa jejuni a sacerdote jejuno 
in monasterio benedicantur ; et antequam copulentur, 
progenies utrorumque diligenter inquiratur. Et si 
infra septimam generationem aliqua consanguinitas 
inventa fuerit, et si aliquis eorum dimissus fuerit, 
non conjungantur. Sacerdos qui contra hoc fecerit 
deponatur. 


nec fruclus percipiaui ; el quales esse debeant archi- 
diaconi et decant. 

De sacerdotibus, et Levitis et subdiaconibus qui 
feminas sibi usurpaverunt, concilium  Luxoviense 
observetur, ne ecclesias per se atque per suffraganeos 
regant, nec aliquid de beneficiis habeant. Archidia- 
coni, qui eos regere debent, non permittantur aliquam 
habere nec concubinam, nec subintroductam mulie- 
rem, nec pellicem ; sed caste et juste vivaut, et exem- 
plum castitatis et sanctimonie subditis praebeant. 
Oportet etiam ut tales decani eligantur qui sciant 
subditos redarguere et emendare, quorum vita non 
sit infamis, sed merito praferatur subditis. 

XV]. Ut nullus moriua wuzore illam accipiat de qua 
ante [fuerat infumatus. 

Item, interdictum est ne aliquis, qui vivente sua 
uxore de adulterio calumniatus fuerat, post mortem 
illius unquam de qua calumniatus fuit accipiat. Multa 
enim mala inde evenerunt. Nam plurimi hac de causa 
suas interfecerunt. 


vil. Nullus uxore velata superstite aliam ducal. 


Item, nullus, cujus uxor velata fuerit, ipsa vivente 
unquam aliam accipiat. 
XVIII. Ne absentis viri uzor alteri nubat, priusquam 
de viri morte compertum habeat. 


Item, si uxor viri qui peregre aut alias profectus 
fuerit alii viro nupserit, quousque prioris mortis cer- 


C titudinem habeat, excommunicetur usque ad dignam 


satisfactionem. 


XIX. Ne clerici in publicum crimen lapsi sacris ordini- 
bus facile restituantur. - 

Item, statutum est ne hi qui publice lapsi in crimi- 
nalibus peccatis inveniuntur citissime in sacrís ordi- 
nibus restituantur. Si enim lapsis, ut ait beatus 
Gregorius, ad suum ordinem revertendi licentia con- 
cedatur, vigor canonice procul dubio frangitur disci- 
pline, dum per reversionis spem prav:e actionis desi- 
deria quisque concipere non formidat. Unde hoc 
ratum manere oportet ut in crimine publico lapsus, 
ante peractam poenitentiam in pristino gradu nulla- 
tenus restituatur, nisi summa necessitate, post di- 
gnam quidem longe ponnitentizx satisfactionem. 
XX. Ut episcopus, qui ad lapsi depositionem venire non 

potest, vicarium mittat. 

ltem, si aliquis lapsus dignus depositione repertus 
fuerit, et ad eum deponendum tot coepiscopos quot 
auctoritas postulat, scilicet in sacerdotis sex, in 
diaconi depositione tres ; unusquisque quí adesse non 
poterit, vicarium suum cum sua auctoritate traus- 
mittat. | 
XXI. Ut anle horam vespertinam in Quadragesima non 

edatur. 

]tem, statutum est ut nullus in Quadragesima pran- 
deat, antequam, hora nona peracta, vespertina inci- 
piat. Non enim jejunat qui ante manducat. 


273 


ACTA ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


214 


XXII. Ut Sabbati Pasclue officium ante horam nonam A XXIV. Ut generale baptisma, nisi Sabbato Pasche et 


ton incheltur. 

ltem, statutum est ut in Sabbato Pasche officium 
ante nonam non incipiatur. Ad noctem enim Domi- 
nice resurrectionis respicit, ob cujus reverentiam 
Gloria in excelsis Deo et Alleluia cantatur. Quod etiam 
in Officii initio, cerei scilicet benedictione, monstra- 
tur. Narrat Liber Officialis quod in hoc biduo non fit 
sacramenti celebratio. Vocat autem hoc biduum 
sexiam feriam et Sabbatum, in quo recolitur luctus 
et mosstitia apostolorum. 


XXII. De sanctorum festivitatibus transferendis. 


Item, si alicujus sancti festivitas in ipsa die evene- 
rit, in qua celebrari non possit, non ante, sed infra 
octavum diem celebretur. 


Pentecostes, non fiat. Parvuli, quocunque lempore 
pelierint, baptizentur ; nullus in. Epiphania, sine snfir- 
mitatis necessitate. 

Item, juxta sanctorum Patrum decreta, scilicet 
Innocentii papz: et Leonis, statuimus ne generale 
baptisma nisi Sabbato Pasche et Pentecostes fiat. 
Hoc quidem servato, quod parvulis, quocunque tem- 
pore, quocunque die petierint, regenerationis lavacrum 
non negetur. Vigilia vel die Epiphaniz ut nullus nisi in- 
firmitatis necessitate, baptizetur omnino interdicimus. 


Huic concilio consenserunt Joannes archiepiscopus, 
Rotomagensis, Odo Bajocensium episcopus, Michael 
Abrincatensis episcopus, Gislebertus Ebroicensis epis- 
copus, et quamplures etiam venerabiles abbates, qui- 
bus, eo tempore cenobia Normanniz nobiliter pol- 
lebant, et monachicum rigorem servabant. 





APPENDIX 
MONITUM IN OPUSCULUM SUBSEQUENS 


(Apud Mabill. Analect. vet. edit., pag. 222.) 





Pontificum Rotomagensium acta litteris mandavit anonymus cenobii Sancti Audoeni ejusdem urbis mona- 
chus, ad cujus autographum hzc editio exacta est. Vixit is Gregorio VII pontifice, Joanne archiepiscopo 
Rotomagensi, abbate monasterii Sancti Audoeni Nicelao ; non alius forsan quam Fulbertus ejusdem loci 
cenobita, qui librum De miraculis sancti Audoeni, hactenus ineditum, eidem Nicolao abbati nuncupavit ; 
aut Theodericus, a quo sancti Audoeni Vita metrica Nicolao itidem inscripta est. His actis uberiores notas 
subjicere supersedeo, cum satis illustrata sit Rotomagensium presulum historia, quam noster Franciscus 
Pomeraius Gallico idiomate ante paucos annos erudite et accurate composuit, vsus superiorum Actorum 
lectione, quz ipsius historia: probationis loco esse poterunt. Hic duo tantum observo. Unum, inter Rotoma- 
genses episcopos nullum in his Actis locum tribui Hugoni, Caroli Magni filio, cujus Vitam Baldricus epis- 
copus edidit, eumdem perperam numerans inter archiepiscopos Rotomagenses, ut fusius alias ostendi in 
Seculi lll. Benedictini tomo 1. Alterum est, synodum comprovincialium episcoporum a Maurilio archiepis- 
copo celebratam fuisse, in qua sententia adversus Berengarium ejusque heresim dicta est, anno scilicet 
Dominice Incarnationis 1063, quo instauratz: Rotomagensis ecclesie dedicationem peregit astante Willelmo 
Normannorum duce cum omnibus suffraganeis suis quibuscum concilium de castitate conservanda et ceteris sanc- 


lorum Patr-um institutionibus pastorum incuria negligenter postpositis, viriliter restituendis religiose celebravit, 


inquit Anonymus noster. 





AOTA ARCHIEPISCOPORUM ROTOMAGENSIUM 


Gallie provincie sunt decem et octo; quarum una B cacius indagantes, utrumque posse haud inconvenien" 


existit Lugdunensis , qua vocatur secunda, in qua est 
Dobilis et ampla civitas, qua vocatur Rodomus vel 
Rotomagus, super fluvium Sequanz sita. Hujus civi- 
latis ecclesia in honore beatz et gloriose Dei Geni- 
tricis semper virginis Mari: est consecrata. Ic 
vero est metropolis: sex enim sub se civitates epi- 
Scopales continet, scilicet primam civitatem Bajoca- 
larum; secundam civitatem Abrincatarum; tertiam ci- 
vitatem Evatinorum, quz: dicitur Ebroicas; quartam 
Civitatem, Salanum qus vocatur'Sagium; quintam ci- 
vitatem Lexoviorum, sextam civitatem Constantino- 
rum. 

In prefata civitate Rotomagensi exstitit egregius 
Mallonus in ordine primus. Nonnullos horum positio 


ter stare dijudicent. Decenter, inquam, inquiunt, qui 
Mallonum in sede Rotomageusi fuisse primum asse- 
runt. Nullus enim eum preivit, quantum ad archie- 
piscopatus usumfructum : nec tamen male praedicant, 
qui beatum Nigasium ejusdem sedis archiepiscopum 
fuisse primum comprobant. Quippe jam non paucis 
reor manifestatum esse, hunc Rom a beato papa 
Clemente Rotomagensium urbis antistitem ordinatum 
fuisse nondum jugo pastorali cujuspiam obnoxiz. 
Nec est frivolum, sed firmum et ratum, proul sua 
testatur passio, cum beato sociatum Dionysio, per- 
missione Clementis pape hunc eumdem ad oras Gal- 
licas condescendisse ; et priusquam ad suam, quam 
Roma, sicut diximus, acceperat, sedem posset per- 


verborum perturbat, non satis idonee speculantes, C venire ; martyrium truncato capite, tamen vicinius 


quoniam eorum velle, scilicet beatissimum Nigasium 
yrenominat:z civitatis primum antistitem exstitisse, 
nullatenus hac re pugnatur, si expositione quantulum- 
cumque subtili fulciatur. Attendant igitur tam clerici 
quam monachi ne errent, qualiter scripturas perspi- 


circa ines Northmannicos cum Quirino et Scuviculo 
pertulisse. Quo fit ut de utroque, sed alio et alio 
modo, vera przedicatione predicetur primus, de Niga- 
sio quidem secundum ordinationem ; de Mallono se- 
cundum loci inhabitationem. Ut sic dicatur, Nigasius 


270 


APPEND. AD JOANNEM ROTOMAGENSEM. 


216 


fuit Rotomagensis urbis antistes primus ordinatus : A primo Clotharii regis Francorum, nobiliter cdificata, 


at Mallonus fuit primus in sede locatus. 
Sic is Bon versus poterit consistere versus. 


Exstitit egregius Mallonus in ordine primus, 
Moribus ornatus, clarà quoque stirpe creatus. 
Enituit verbis, prefulsit et actibus almis : 
Dapsilis 1n cunctis, clemens et largus egenis. 
Mentibus infirmos curabat dogmate sacro , . 
Damonés vexatos purgabat numine sacro. 
Pervigil in populo pastor pius ac speculator, 
Pro sibi commissis murum se contulit hosti. 
Compatiens cwgris, collisos consolidavit. 
Mactabat Domino se semper sacra litando , 
Perpetuam pacem deposcens atque salutem. 
Ut charos fratres, servabat dulciter hostes. 
Hic humilis, sobrius, necnon et corde pudicus. 
Sordibus immunis, virtutum lampade fulsit. 
Obiit in Christo x Kalendas Novembris. 


Beato vero Mallono Avidiamus sueceseit, qui sub 
beato papa Silvestro et Constantino imperatore pra- 
fatam rexit Ecclesiam. Is vero prudens et sirenuus 
pastor fuit in populo, qui Arelatensi concilio primo, 
quod eodem tempore quo Nicena synodus habita 
est, congregatum in canonibus invenitur, cum Ma- 
terno Coloniensi episcopo interfuit. Fuit namque 
hic beatus pontifex ingenio probus, moribus, insi- 
gnis, subditorum sibi saluti providus. Huic successit 
Severus, Severo Eusebius, Eusebio Marcellinus, Mar- 
cellino Petrus, Petro Victricius. 


in qua corpus beati Audoeni successoris sui sepul- 
ture traditum est. Hic vero beatus Flavius anno quin- 
gentesímo... Dominice Incarnationis muitis virtutibus 
preditus, divini amoris flagrantia accensus, dapsilis 
pauperibus, Rotomagensem rexit Ecclesiam. 

Huic successit Pretextatus, vir magnae sanctitatis 
et omnibus iniquis odiosus. Hic vero fuit tempore 
Chilperici regis, filii Clotarii, qui vir nimis cru- 
delitatis cum Fredegunde impia uxore sua ingenti 
contra pontificem odio exarsit. Causa vero odii nihil 
aliud fuit nisi quia fratrem uum Sigibertum re- 
gem, qui fraude Chilperici occisus fuit, multum di- 
lexerat, et eamdem dilectionem Childeberto filio ejus 
et matri Brunichildi servabat. Hac de causa iratus 


B Chilpericus sibi calumniam imposuit, scilicet quod 


magnam partem thesauri fratris sui Sigiberti apud 
se reconditam habuerat, quam postquam Childeber- 
tus nepos ejus litem contra eum inierat, ei reddide- 
rat. ideo in tantum persecutus est eum, quod eum 
ab episcopatu destitutum expulit, et in. quamdam 
insulam in Constantinensi pago in mari sitam exsu- 
lavit, et in loco ejus Melantium archidiaconum 
episcopum ordinari fecit. Modus expulsionis su: ta- 
lis fuit. Rex concilium episcopos suos convocare fe- 
cit, cui vir magna auctoritatis et probitatis Gregorius 
archiepiscopus Turonensis interfuit. Hic vero nec 
callida» machinationi, qua episcopus deceptus est, 
nec injuste destitutioni assensum przbuit. Rex vero 
impia calliditate quibusdam episcopis... mandavit ei, 


Fuit vero hic in regali curia nutritus cum beato (ἃ quod si qua sibi objecerat in concilio, recogRosceret, 


Innocentio papa, ut in ejusdem papse epistola de 
castitate conservanda et aliis institutis Christianz 
religionis, eidem Victricio missa,invenitur. Ait enim 
inter csetera: Preterea frequenter quidam ex íra- 
tribus nostris curiales, vel quibuslibet publicis fun- 
ctionibus occupatos, clericos facere contendunt: 
quibus postea major tristitia cum de revocandis 
eis aliquid ad imperatore precipitur, quam gratia 
nascitur. Sit certe in exemplum sollicitudo et tri- 
. Btitia fratrum, quem sepe pertulimus imperatore 
presente, cum pro ipsis prius rogaremus, quod 
ipse nobiscum positus cognovisti. Quibus non solum 
inferiores clerici ex curialibus, verum etiam in sa- 
cerdotium constituti, ingenti molestia ut redderen- 


et inde coram rege prostratus se reum proclamaret, 
omnino ei dimitteret. Qui hortatu impiorum episco- 
porum deceptus, fraudulentis regis mandatis acquie- 
vit. Tunc rex clamare caepit : « Audistis eum crimine 
convictum, nunc super hoc certam sententiam defi- 
nite. » Et ita deposuerunt eum, et in prefatum exsi- 
lium rex retrudere jussit. Mortuo vero rege, omnium 
primatum et coepiscoporum consilio et judicio, no- 
lente Fredegunde regina, ad propriam ecclesiam est 
revocatus, et, deposito Melantio In propriam sedem 
inthronizatus. Melantius vero in familiaritate Frede- 
gundis impiissim: regine permansit, quse beato 
Pretextato semper inimicata et insidiata est in tan- 
tum, ut pretio quorumdam mentes cum przfato Me- 


tur instabat. Erat enim pastor gloriosissimus in per- p lantío corrumperet: ita ut, sicut beatus Gregorius 


sequendis populi criminibus rigidus, viduarum et 
orphanorum pater mitissimus, misericors pauperibus, 
cunctis compatiens infirmis et dolentibus. 

Cui successit Innocentius, Innocentio sanctus Evo- 
dus, Evodo Silvester, Silvestro Malsonus, Malsono 
Germanus, Germano Crescentius, Crescentio vero 
beatus Gildardus, frater beati Medardi, quorum vitam 
magnifico stylo beatus Fortunatus scripsit. Una enim 
die nati fuerunt, una etiam die ordinati, una quoque 
die migraverunt ad Christum. 

Gildardo successit beatus Flavius, cujus pontifl- 
catus tempore constructa est ecclesia in honore beati 
Petri apostoli in suburbio urbis Rotomagensis, anno 


Turonensis in scriptis suis narrat, nocte sancta Pa- 
sche, in loco pontificali, ubi stare consueverat , 
gladiis eum percuterent, et ita interficerent. Qui mox 
ut vulnera sensit, ad altare cucurrit, et illud ample- 
xatus, viatico Dominici corporis et sanguinis se mu- 
niens, animam Deo reddidit. Corpus vero ejus omnes 
principes patrie cum magno ejulatu et lamentatione 
de tanti pastoris patrocinii desolatione condolentes, 
sepulture honoriflez: tradiderunt. Postea vero Me- 
lantius, qui tempore sui exsulatus episcopatum usur- 
paverat, consilio et ingenio prefata regins in eadem 
sede est restitutus. 

Huic successit presul Hildulfus, vir prudens et 


271 


ACTA ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


215 


honestus. Hilduifo beatus Romanus, nobilis ortu et A cessit; Mainardo Guillebertus, qui tempore Caroli 


virtute praeclarus. Beato Romano sanctus Audoenus, 
claris natalibus ortus, et virtutum magnitudine ex- 
celsus. Beato Audoeno successit inclytus Ansbertus 
venerabilis przssul , et sanctis operibus gloriosus. 
Horum vero trium ac beati Gildardi memoríam tan- 
tum tetigimus, quia eorum gesta a probatissimis viris 
luculenter apud nos conscripta habentur. 

Ansberto successit venerabilis Grippo. Gripponi 
Ranilandus, vir venerabilis et honestus. Ranilando 
sanctus Hugo, qui venerabilis vit:e. et magnx hone- 
statis fuit, ut vita ejus testatur. Hugoni Ratbertus, 
vir prudens et strenuus. Ratberto Grimo. Hic nam- 
que vir magne nobilitatis et probitatis exstitit, po- 
pulumque síbi creditum tam bonorum exemplis , 


Magni imperatoris pontificatum decenter et honori- 
fice rexit. Guilleberto Rainowardus, pontifleali ordine 
dignus. Rainowardo Gunbaldus, nobilis prosapia et 
bonorum operum clarus instantia. Gunbaldo succes- 
sit Paulus, presul mitis et prudentissimms. Paulo 
successit Wanilo, antistes Deo devotus, et in cun- 
ctis reverentissimus. Waniloni successit Adalardus, 
nepos Gunbaldi archiepiscopi, qui religiosus in cun- 
ctis operibus fuit. Adalardo Rictulfus, vir nobilis, et 
multis dives przediis, quibus ecclesiam sibi commis- 
sam haereditavit. Fuit autem tempore Caroli regis 
patris Ludovici regis, cujus fuit filius rex Lotharius, 
in quo progenies Caroli Magni a regno funditus exstir- 
patur. Hugo enim dux, qui cognominatus est Magnus, 


quam praedicationibus optime gubernavit, ecclesiam- B regnum sibi usurpavit et rex comsecratus est. Cui 


que sancte Dei Genitricis Mari», cujus sedí prese- 
derat, propriis praediis ac pluribus beneficiis augmen- 
tavit. Fontanas enim super fluvium Itonam sitas cum 
omnibus suis appendiciis dedit. Grimoni successit 
Rainfredus, vir nobili progenie ortus, et litterarum 
studiis imbutus, qui ecclesiam propriis beneficiis 
augmentavit. Dedit enim ei in territorio Vilcassino 
villam quz dicitur Cramisiacum, et quamplurima bene- 
ficia ex nobilibus viris ad opus sux ecclesi:x acquisivit. 

Rainfredo successit beatz:e memoria Remigius. Hic 
fuit filius Caroli, qui major domus regia appellatus 
est, frater Carlomanni, quí relicta parte regni quam 
possidebat, in monte Soracte monachus effectus est, 
ubi ecclesiam in honore S. Silvestri construxit, et 


successit Rotbertus in regimine, fllius ejus, rex Deo 
devotus. Prefatus vero Riculfus chartas ecclesie su- 
pradictum regem fecit regali sanctione corroborare. 
Riculfo successit Joannes, devotus et religiosus an- 
tistes, Joanni Witto, vir honorabilis, et reverentissi- 
mus pastor. 

Wittoni Franco, prudens pontifex et bonus populi 
auxillator. Hujus enim tempore Rollo dux Danorum 
patriam invasit, 408 vocatur Francia, munc vero 
Normannia eorum nomine insignita. Cujus mentis 
feritatem tam divinis eloquiis quam devotis servitiis 
ita dilinivit, ut terram sibi acquisitam cum pace et 
justitia regeret. Postea predicatione prefati pontifi- 
cis legem Christianam suscipiens, ab eodem baptizatus 


inde ad monasterium S. Benedicti in monte Casino (: est, et in fide catholica perseverans bono fine migra- 


transiit. Fuit etiam idem Remigius frater Pippini , 
quem Stephanus papa regem consecravit. Hic vero 
Pippinus precibus Carlomanni monachi, fratris sui, 
mandavit Remigio praefato archiepiscopo, ut ad lo- 
cum qui «dicitur Floriacus pergeret, et corpus Be- 
nedicü , qui ibi requiescebat, legatis Carlomanni 
redderet. Cumque ad locum veniret, et abbatem qui 
tunc temporis monasterium regebat, et Medo dice- 
batur, vocaret, regis edicta edieserens, cum legatis, 
Carlomanni ecclesiam ingressus est. Cumque sepul- 
crum beati viri appropinquassent, repentina c:xcitate 
multati sunt. Proinde terrore valido concussi, ante 
prefatum abbatem fratresque loci illius solotenus 
prosternuntur, misericordiam deprecantes, quatenus 


vit ad Christum. Ffanconi successit Gunhardus, vir 
sapiens et in cunctis providus. Gunhardo successit 
Hugo. Hic vero fuit prosapia clarus, sed ignobilis 
cunctis operibus. Monachus enim apud sanctum Dio- 
nysium erat, quando Willelmus filius Rollonis, dux 
Normannorum, ei episcopatum tradidit; sed postpo- 
sitis sancte? regule institutis, carnis petulanti, se 
omnino contulit. Filios enim quamplures procreavit, 


ecclesiam et res ecclesise destruxit. Todiniacum enim 


qui in dominicatu archiepiscopi erát, cum omnibus 
appendiciis suis fratri suo Radulfo, potentissimo viro, 
filio Hugonis de Calvacamp, dedit, et ita a domini- 
catu archiepiscopatus usque in presens alienavit. 
Huic successit Rotbertus, vir nobilissimus et po- 


pro eis Dominum exorarent ut eis indulgeret: pro- y tentissimus, Richardi primi fllius. Hic vir magne 


mittitque beatus Remigius quod nunquam sancti cor- 
pus inde amplius transferret. Quid plura? illico sunt 
exauditi, et beatus Remigius cum suis sodalibus pris- 
tinam sanitatem recipit. Precatus est autem prefatum 
abbatem ut corporis beati virí reliquias íllis exhiberet, 
ne locus in quo Deo devote servierat, tanto patrocinio 
cassaretur : qui libenter acquievit. Sicque legatis re- 
meantibus ad propria, beatus Remigius rediit ad sua, 
lpse vero quamplura Ecclesie sux acquisivit bene- 
ficia, et de suis propriis largitus est multa. Super gre- 
gem sibi commissum vir nobilissimus pervigil, necnon 
moribus et opere clarus exstitit, et beato fine quievit. 

Beato Remigio Mainardus venerabilis pontifex suc- 


pietatis οἱ honestatis fuit, et in mundialibus divitiis 
adeo landatas a secularibus viris; sed carnis fragili- 
tate superatus, quamplures filios procreavit. Plura 
etiam ecclesie bona fecit. Ecclesiam enim presen- 
tem mito opere et magnitudine zdiftcare ccpit. Ante 
obitum suum, gratia Dei preveniente, vitam suam 
correxit. Feminam enim reliquit, et de hoc cete. 
risque pravis actibus suis poenitentiam egit; eL sic 
bono fine, in quantum humana fragilitas capere po- 
test, quievit. 

Rotberto successit Malgerius nepos ejus : filius 
enim Richardi fratris sui fuit. Qui quia non electione 
meriti, sed carnali parentum amore et adulatorum 


279 


APPEND. AD JOANNEM ROTOMAG. 


280 


suffragio in pueritia sedem adeptus est pontificalem ἃ cceteris sanctorum Patrum institutionibus pastorum 


omni destitutus tutela, potius acquievit carni et san- 
guini quam divinis mandatis. Voluptatem enim per 
omnia sequens, ornamenta ecclesi*€ czteraque bene- 
ficia pueriliter erogavit. Et ideo auctore papa Leone, 
Willelmus dux Normannorum, postea effectus rex 
Anglorum, assistente prafati pape legato, scilicet 
Hermenfrido Sedunensi episcopo, caeterisque com- 
provincialibus episcopis, in Lexoviensi ecclesia ab 
episcopatu eum destituit, deditque postea illi quam- 
dam insulam in Constantiniensi pago in mari sitam, 
in qua pluribus annis, non quidem ut decuit, vixit ; 
postea vero, quo autem divino judicio, ignoratur, in 
mari submersus est. 

Malgerio destituto elegit dux Willelmus quemdam 


incuria negligenter postpositis, viriliter restituendis 
religiose celebravit. Postea perfecta ecclesia, dedi- 
cavit eam , astante Willelmo Normannorum duce, 
anno 1063 Dominiee Incarnationis, regnante Hen- 
rico nobilissimo rege Francorum, astautibus etiam 
comprovincialibus episcopis, scilicet Odone Bajo- 
censi, Joanne Abrincensi, Hugone  Lexoviensi , 
Guillelmo  Ebroacensi, Ivone Sagiensi; Gaufrido 
Constantiniensi, czeterisque venerabilibus abbatibus ; 
presidente etiam sedi apostolice papa Victore 1]. 
Multa etiam bona de Christiane legis et. ecclesia- 
stice religionis restitutione fecit. Jejuniis et oratio- 
nibus et eleemosynis usque ad ultimum diem insi- 
stens, v Idus Augusti animam Deo reddidit. 


monachum, nomine Maurilium, qui nobili prosapia p Defuncto venerabili antistite Maurilio, prafatus 


ex Remensi pago exortus, et in ejusdem civitatis 
ecclesia educatus, inde in Leodicensi Ecclesia omni 
liberalium artium peritia imbutus, Halverstateasis 
ecclesix€ scholasticus effectus est ; qui locus in Saxo- 
nia ditissimus habetur, in quo pluribus annis hono- 
rifice vixit. Postea vero succensus amore coelestis 
patrie, cuncla que mundi sunt fastidiens , monasti- 
cam vitam appetiit : sicque Fiscamnense cenobium 
adiens, monachus ibi effectus est, in quo sancle 
multo tempore vixit, ceterisque exemplum sanetitatis 
exhibuit. Denique igne divini amoris excstuans, acrio- 
rem vitam eligens, licentia ab abbate qui ecclesie 
praeerat accepta, Italiam petiit ; eremique cultor soli- 
tariam vitam ducens, opere manuum vixit. Defuncto 


/ 


Willelmus rex Anglorum Lanfrancum reverentissimum 
abbatem Cadomensis Ecclesiv€ , omnibus liberalibus 
artibus imbutum, sanctis moribus et operibus orna- 
tum, quem postea Cantuariensi Ecclesi: metropoli- 
tanum instituit episcopum et primatem Anglorum, 
Alexandro summo pontifici et venerabili papa misit, 
postulans ejus clementia ut ei assensum praeberet 
quatenus ejus auctoritate Joannem Abrincatins: Ec- 
clesia episcopum metropolitan: Ecclesi: preficeret, 
eique ne aliqua occasione in hoc resisteret, litteris 
apostolicis mandaret. Ipse vero ejus petitioni, quia 
devotam vidit, acquievit. Litteras inde pontifici misit. 
Verba qua littere continent, hzc sunt : 

« ALEXANDER Episcopus servus servorum Dei, 


itaque abbate Florentinensis ecolesie, quz? in honore (Qj JoaNN1 Abrincensium venerabili episcopo salutem et 


beate Marie semper virginis constructa est, elegit 
eum marchio Bonifacius, vir nobilis et potentissimus ; 
et ita licet invitus, bonorum tamen virorum admoni- 
tionibus superatus, abbas ejusdem loci ordinatus est : 
ubi multo tempore subditos pro posse suo sancte et 
regulariter rexit. Sed quia vita justorum est detri- 
mentum pessimorum, monachi, qui tempore praede- 
cessoris sui indisciplinate vixerant, constantiam 
regule Patris Benedicti, qua eos regulariter cons- 
trinxerat, ferre nolentes, sed in omnibus bonis ope- 
ribus sibi resistentes, detrimentum vitze ei machinati 
sunt. Et quia pluribus annis in hoc laborans, nullo 
modo se in eis vidit proficere, saluti proprie prospi- 
ciens, abbatiam deseruit, et ad proprium locum, sci- 


apostolicam benedictionem. 

« Destituta Rotomagensi Ecclesia pastore, etc. » 

Vide in Alezandro II papa ad annum 1073 Patro- 
logie, tom. CXEVI. 

Joannes vero episcopus apostolica legatione re- 
cepta, et omnium comprovincialium episcoporum, 
cunctorumque etiam ejusdem ecclesie canonicorum 
electione communi consensu facta, metropolitanam 
adeptus est sedem. Hic vero fuit progenie nobilis, 
liberalibus imbutus disciplinis. Is alias satis stre- 
nuus, etc. Hanc de Joanne nolitiam integram ex Gal- 
lia Christiana dedimus in. procmio ad Joannem, usque 
ad verba quibus clauditur : « Et honorifice in ipsa ec- 
clesia tumulatur v Idus Septembris. » Pergunt Acta : 


licet Fiscamnum, rediit, in quo sancte usquequo inp Successit huic imo precessit (nam duobus ante 


episcopatu inthronizatus est, vixit. Hic ecclesiam a 
Rotberto archiepiscopo inceptam complevit, et 
astante Willelmo Normannorum duce, postea Anglo- 
rum rege, cum omnibus suffraganeis suis, concilium 
in Rotomagensi ecclesia de castitate conservanda et 


obitum ejus mensibus intronizatus est) Domnus Guil- 
lermus, cenobii Cadomensis abbas, cum apostolica 
auctoritate, tum regio munere, tum denique com- 
muni electione, vir sane et generis nobilitate eluens, 
et morum prarogativa prapollens. 


28] 


NOTITIA HISTORICA ET LITTERARIA. 





ANNO DOMINI MLXXIX 


ARNULFUS 
CLERICUS MEDIOLANENSIS 


NOTITIA IN ARNULFUM 


[Apud PrRTZ, Monumenta Germanie historica, Script. tom. VIII, 
archiepiscoporum Mediolanensium, edente W. 


QE. l, procem. ad Arnulfi Gesta 
attenbach.] 


Arnulfus Mediolanensis rerum quz szeculo x1 ad. a. A mus. A 1077 legationi a populo Mediolanensium ad 


usque 1077 Mediolani acciderunt, scripsit historiam, 
oculatus ipse testis, premissa brevi rerum post 
a. 925 gestarum narratione. De ipso nihil preter 
ea qua ex hoc opere concludere licet, habemus 
compertum. Nomen et genus 1, 8, indicavit, ubi 
de Arnulfo I archiepiscopo (970-974) locutus, haec 
addit : cujus cquivocus existo gestorum scriptor ego 
prasentium, fratris vero illius pronepos verus. Itaque 
cum Mediolanensium ordines ita inter se essent 
distincti ut capitaneorum «sstimatio duplo major 
essel quam vassorum, vassos pari intervallo seque- 
rentur negotiatores, deinde reliqua multitudo (1), 
Arnulfum primo ordini accenseri par est. Nam cum 
decumanorum primicerius de populo natus esset (2), 


papam directe, quo Ecclesie Romane reconcilia- 
rentur, sese interfuisse narrat v, 9. Neque enim 
ipse a causa csaterorum immunis fuerat, clericis 
favens conjugatis, sed tunc de preteritis, inquit , 
satisfaciens, in futuro castigari promisit. Nimirum 
homo verecundus et suo ipse judicio diffisus, res 
autem novas et Herlembaldi furorem aversatus , 
antea cum plurimis sui ordinis viris senserat, quamvis 
non omnia eorum gesta sibi probari fateretur (11); 
postremo autem arctiorem Ecclesie disciplinam ipse 
probavit. Sed cum magni momenti et quam maxime 
memorabiles ei türbz illae viderentur, quibus totus 
Ecclesie Mediolanensis status immutatus est, post 
Attonis electionem a. 1072 factam ad eas litteris 


inter ordinarios regum principum et capitaneorum B consignandas se conyertit, non cupiditale famz, 


filii erant (3) ; archiepiscopos vero qui de ordinariorum 
numero legendi essent (4), nunquam per hzc secula, 
ex quo inter Italie (5) principes primum locum obti- 
Duerunt , ex genere capitaneis inferiore sumptos 
esse, et per se verisimile est, et Widonis monstrat 
electio, cui id ipsum quod de vassorum ordine 
esset (6) , maximas excitavit molestias, Accedit quod 
ipse Armulfus nobilitatem generis non uno loco ma- 
nifesto prodit cum et causz nobilium aperte faveat (7), 
et humiliter natos appellet quos alii tanquam nobiles 
predicant (8), milites scil. minores, de capitaneis 
autem cum moderatione loquatur (9), quorum subli- 
mitatem éx imo loco mirabundus suspicit Andreas 
monachus, qui Arialdi Vitam scripsit. Quod si obser- 


sed ne rerum memoria intercideret, quz civibus 
suis postea foret pretiosa. Ad presens enim sub 
modio recondi opus voluit, suo postea tempore pro- 
mendum, sed fines urbis nuiquam excessurum (12). 
Tamen hoc statim tempore vulgatum fuisse videtur, 
cum tres priores libri, quos solos tunc absolverat, 
per se descripti sint, quanquam Landulfum nullam 
ejus notitiam habuisse apparet. Arnulfus autem 
postea et quartum librum addidit et quintum, licet 
non uno tempore scriptos, cum a priore sententia 
sensim recederet, donec tandem, ut diximus, Roma- 
ne reconciliaretur Ecclesie. Simul initio operis 
praemisit prefatlunculam — si modo ab ipso venit 
— cum nominibus regum et archiepiscoporum, et 


vaveris, multae evanescent difficultates, cum pugnare C in prioribus aliqua mutavit, quz non magni sunt 


inter se videantur zqualium scriptorum assertiones, 
qui tamen, verbis usi diversis, in rebus consentiant. 
— Clericusne an laicus fuerit Arnulfus, certo testi- 
monio non constat (10), sed totum scribendi genus, 
scientia rerum ecclesiasticarum et animus in causis 
clericorum semper occupatus, a laicis tanquam ab 
extraneis aversus, vetant ne pro laico ipsum habea- 

(1 Vide pacem anni 1067, πὶ, 20, commemo- 
ratam 


(2) Land. 1, 35. 

3) Arn. 1, 3. Land. 11, 35. 

(4) Arm. 1, 3. 

(5) Id est regni Langobardorum, quod ejus svi 
scriptores Itali: et regni nominibus appellare consue- 
verunt. Tusciam finibus ejus inclusam fuisse, Pro- 
vana monstravit, Stud. critici, p. 258. 

(6) Ut videtur ; nam jncertum esse non nego; vide 
Àrn. iri, 2 ; Land. ui, 3. 

(77 Quod jam comes Giulini animadvertit, Memorie 
di Milano, ni, 363 


momenti, ejusmodi tamen ut auctoris manum pro- 
dant (13). Substitit ipso illo a. 1077, cum longo 
schismati finis esset impositus : grandzvus ipse cum 
res post a. 1018 gestas videndo se cognovisse dicat. 

Fides Arnulfi editoribus Palatinis satis mala visa 
est, cum hominem hareticum pro mendaci haberent, 
neglecta accuratione inquisitione ; sed jam in Mura- 

(B) i1, 2, 10. 

(9) Ut de Landulfo et Herlembaldo, n, 10, 16. 

(10) Nisi forte verba, 1, 1 fidei, (amen servus catho- 
lice, ita interpretari velis ut clericum ibi se profi- 
teatur. Arnulphus subdiaconus subscripsit sponsioni 
Widonis archiepiscopi a Petro Damiani servatz (v. 
infra 1n, 14) ap. Baronium ad a. 1059, $ 55. Alice 
editiones hoc nomen, quod fortasse ab historico 
nostro subscriptum est, omittunt. 

(11) IJI, 14. 

12) T 


) I, 1. 
(13) 1, 3, 6, 9, 11, 16, 20; αι, 8, 12, 16; III, 2, 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


284 


torii prefatione satis accuráte scripsisse dicitur, Atis ut tunc putabat. Finito autem opere ingenue 


quod quam verum esset, singula perscrutatus Giulini 


expertus est. Neque vero minus judicium ejus lau-. 


dandum videtur, cum simplici modo que audivit 
primo , deinde visa retulerit (14), spretis vulgi 
fabellis, quas cupide Landulfus conquisivit. Exor- 
dium sumpsit a regno Hugonis Italie regis, et quz 
post heec ad sua usque tempora in regno acciderunt, 
Mediolanensia tamen potissimum respiciens, libro 1 
breviter perstrinxit, libris sullís adjutus, sed audita 
tantum, ut ipse ait, utcumque exsufflans (15). Veniam 
igitur libenter tribuemus, si in his quandoque erra- 
vit, cum res scitu dignas solus servaverit et scienter 
a vero declinavisse nusquam argui possit. Auctoruin 
autem idoneorum copia viro tam nobili genere orto 


protestatur se solo veritatis studio ductum scri- 
psisse, neque a doctrina eorum qui venalitatem or- 
dinum sacrorum et incontinentiam sacerdotum im- 
pugnarent dissentire, sed modum quo omnia gesta 
essent improbare. Et cum hoc jam pugnet cum 
nonnullis quz antea protulit, sequenti capite 13 di- 
serte addit se aliter nunc quam prius sentire, atque 
erubescere cum scriptis scribenda conferat: mec 
barbarismos in verbis egisse, sed. aliorum dicta vel 
facta temere judicasse , cum soli Deo cordium reve- 
lentur occulta. Ubi animadvertas, quiso, cum non 
factorum perverse narratorum, sed judicii tantum 
incaute prolati reum se confiteri. Mendacli vero 
notam primo libri v capite iterum respuit. — Post 


deesse non poterat. Cum ita viam sibi munivisset, post B hzc pauca addit de Thedaldi electione et de Hein- 


a. 1018 ea quz ipse videndo cognovit, ex abundanti, 
ut ait, eructare studuit. Adhibuit autem ad scribendum 
acta synodi Romans a. 1027 (16), constitutiones a 
legatis Romanis Mediolani factas (17), οἱ epistolas 
pontificum (18) ; litteras vero parti advers:? Roma 
directas commemorat quidem 11, 17; iv, 9, sed 
inspexisse non videtur. Omnia vero qus ex his 
servata suni fidem ejus confirmant, et cum a Lan- 
dulfo, ejusdem partis scriptore, sepissime recedat, 
ubique fere in rerum gestarum narratione consentit 
cum Andrea Abbate postea Vallis Umbrosz, Arialdi 
disclpulo et fautore fervidissimo, et cum Boni- 
zone (19) parti pontifici prorsus addicto. Quod 
profecto summum est bon:e ejus fidel documentum, 


rici IV cum Gregorio dissensione, jam aperte pro- 
fessus Romanam nunquam erravisse Ecclesiam (27). 
donec peracta Mediolanensium cum papa reconci- 
liatione opus clauditur. 

Scribendi genere usus est simplici et satis puro, 
etsi curules quadrivii rotas nunquam se conscen- 
disse fatetur. Sallustium tamen legisse videtur (28). 
Orosium m 2, citat, iv, 11, tomum Etymologia- 


rum. JEquales verborum sonos in fine sententiarum 


repetitos, quod temporis illius hominibus pulchrum 
esse videbatur, sepe apud eum invenimus. In tem- 
porum descriptione parum cure posuit. Brevitati ita 
studuit, ut plurima qu: scire velimus reticuerit, 
cum prolixiores Landulfl narrationes et obscure 


cum nusquam díssimulaverit sibi Arialdi et reliquo- C sínt et flde parum dignz. Ytaque factum est ut ii qui 


rum motus vehementer displicere ; ita tamen cautus 
et moderatus, ut vel de Landulfo judicium ferre 
recusaret (20) et clericos ex parte in culpa fuisse 
concederet (21). Neque enim meliori cleri disciplinz 
repugnabat, ne Romano quidem pontifici se volebat 
opponere, sed res tumultarie gestas, laicorum de 
Clericis judicia, et subjugationem Ecclesix Mediola- 
nensis abominatur (22). Pacem autem per legatos 
Romanos a. 10607, compositam laudat mi, 21. Hzc 
igitur scripsit cum adhuc turbz ille durarent (23,, 
vivente Herlembaldo (94) et Alexandro I (25) , 
nondum consecrato Gotofredo (26), id est ante ver 
anni 1073. Deinceps silentium servare sibi propo- 
suerat, sed cum turbe modum viderentur excedere, 


postea de rebus Mediolanensium scripserunt, dum 
penuriam rerum nobis traditarum supplere cupe- 
rent, a Landulfo et Gualvaneo de la Flamma, ho- 
mine omnium mendacissimo, in errores abduci se 
paterentur, quod vel comiti Giulini nonnunquam 
accidit, qui plurima egregie illustravit. Post hunc 
vir doctissimus Fumagalli aliqua accuratius tracta- 
vit; de iis vero quz ad reipublic:e Mediolanensis 
statum pertinent, novissime multa disputata sunt a 
viris cll. H. Leo (29) qui non raro et Flamm: com- 
mentis et suis ipsius opinionibus nimium tribuisse 
videtur, et A. de Bethmann-Hollweg (30) qui Arnul- 
fum praecipue secutus cautius egit. 

De codicibus manuscriptis hzc nobis transmisit 


tamen calamum resumpsit, ne memoria rerum peri- D C. L. Bethmann, qui in itinere Italico eos in usum 


ret. Addidit igitur librum 1v, quo narrationem ad 
Herlembaldi mortem (1075) deduxit, finem schisma- 


(14) Ipse 1, 1, pollicetur verbis prolatam commu- 
nibus simplicem — gestorum narrationem , que nostri 
reges nosírique gessere ponlifices , nosiri quoque con- 
cives in urbe Mediolnno vel extra, compatriote vero 
nosfri in regho Ilalico, qwe ipse vidi vel quemadmo- 
- duft a videntibus vel paulo ulterius audivi. 

Q5) P " Semel 1, 3, privilegia Ecclesiz citat. 


e ΠΙ, 14, 21. 

(18) IIl, 19, 20, 29. 

(19) Libro ad amicum, quem Okfele edidit ibter 
SS. Rerum Boicarum, t. Il. 

(20) ΠῚ, 16. 


editionis nov: convertit. 
J) Schonbornianus, Pommersfelde servatus, n. 2802, 
mbr. qu., szec. xir in Italia scriptus, continet Arnul- 
(21) Il, 14. 
(22) IIl, 12, 13, 16, 17. 
23 8. 


28) V. 9. 
(29) Entwicklung der Verfassung der Lomb. Stzedte. 
Hamb. 1824, 8. 
(30) Ureprung der Lombardischen Stxutefreiheit. 
Bonn, 1846, 8, 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. — LIB. I. 


fum manu cohtinua exaratum, tum alia manu Ottonem A binis. Continet Landulfum et post hunc Arnulfum ; 


Morenam. Neque libri neque capita distinguuntur, 
neque capitum indices leguntur; at ubi in reliquis 
capita incipiunt, hic codex plerumque majori littera 
posita novam lineam incipit. Textus egregius, quem 
ubivis fere secuti sumus. 

92) Estensis, a cl. Muratorio in usum vocatus, 
seculo xim, certe mon antiquior, cujus specimen 
dedit Mur. SS. IV, p. 5. Inscriptiones capitum quas 
ex hoc codice Mur. recepit, cum in reliquis codici- 
bus desint et a librario addite esse videantur, qua- 
les etiam in cod. 1 passim in margine ascripte re- 
periuntur , initio quidem inter varias lectiones 
adnotavimus , postea prorsus abjecimus. Codicem 
quo Muratorius in editione sua adornanda potissi- 


assuti sunt quaterniones 4 manus plane alius, Lan- 
dulfum juniorem et passionem S. Arialdi continen- 
tes. Hic est ille quem Socii Palatini M. vocant, sed 
parum accurate contulerunt. Membrana ex parte 
rescripta est; quz deleta sunt, characterem diplo- 
matum s. xir exhibent omnia; ex quibus legendum 
est : Datum ut supra. Libros habet tres, rubro pre- 
scriptos ; capitum distinctio nulla, sed signa eorum 
rubra sepissime textui contimuo interposuit scriba, 
prout ipsi placuit. Codex quem descripsit, hic illic 
correctus erat, ita ut melior vox esset superposita 
cum verbo vel, quod non intelligens scriba vocem 
utramque in textum recepit. Textus multo minus 
bonus quam reliquorum. Ad marginem manus s. xvi 


mum usus est, iterum conferre superflunm videbatur. B sepius quadam adnotavit, chronologica maxime. 


[3] Sitonianus, cujus apographum beneficio Joan. 
nis de Sitonis Leibnitius nactus est ; aliud exemplar 
ex eodem codice Muratorius a. 1699 apud Camillum 
Sitonum, Joannis patrem, transcripsit, quod postea 
ope cod. Estensis emendavit. Tertius et quartus liber 
ibi in unum contracti sunt ; capitum inscriptiones 
nulle. Nos quz: apud Leibnitium pariter ac Mura- 
torium leguntur 3signavimus, qua L. solus habet 33. 

[4] Archinteus ex quo duos ultimos libros descrip- 
serunt 5*. B2*. cf. ad ii: (in. Eodem, deficiente Pa- 
piensi, J. P. Puricellus usus est (31). Quatuor libris 
distinctus fuisse videtur, ita ut m1 et iv unum efficiant, 
v quartus vocetur. Proxime accedit ad textum Mu- 
ratorianum, itaque ad 2. 3. Capitum distinctio nulla. 


[9] Metropolitane eccl. Mediolanensis, Landulfum, C 


Arnulfum, catalogum archiepiscoporum , a Murat. 
IV, 141, editum, continens (32), habuit tantum tres 
priores libros, sed propter verborum cum prioribus 
similitudinem his est adnumerandus, et initio habet 
prologum et catalogos. Hic a Sociis Palatinis adhi- 
bitus est, sed nunc frustra a Bethmanno quzsitus. 

9*) Cod. sereniss. ducis Lille Mediolanensis, a. 
1703 exaratus, chart. folio, manu continua, continet 
Arnulfum, Landulfum seniorem et juniorem, tum 
alia quzedam manu alia alligata. Arnulphi tres prio- 
res libros ex 5 descripsit, rv et v ex 4. 

Hi igitur codices, excepto 5, totum opus comple- 
ctuntur, et initio premittunt prologum cum nominibus 
regum et archiepiscoporum ; qua desunt codicibus 


B 1*) Ambros. n. 128, chart. qu., s. xvri ex., Lau- 
dulfum continet et post hunc Arnulfum, quem ex- 
scripsit ex B1 ; nullius ergo momenti. 

[B 2.] Papiensis, ex quo J. P. Puricellus aliqua 
protulit in Món. Basil. Ambresianze (34), plura in li- 
bro de SS. Arialdo et Herlembaldo. Ex hoc fluxit. 

B 2") Ambrosianus 157, ch. fol., antea. 1675 Petri 
"Pauli Boschz manu exscriptus ex ms. quodam « quod 
accepi a d. Matheo Valerio Carthusie Papiensis 
priore. Sed illud tantum tres priores libros contine- 
bat... quartum librum nactus sum in alio exemplari 
quod... suppeditavit comes Octavius Archintus. » 
Ad litteram fere cum B 1 convenit, sed aliquoties 
habet quz illi desunt, ita ut ex ipso B 1 nequeat esse 
descriptus. Capita in Papiensi non distincta fuisse 
Boscha dicit. 

Arnulfi opus diu in bibliothecis delituit, Mediola- 
nensibus tantum scriptoribus notum, ut Gualvaneo 
de la Flamma qui s. xiv ex Arnulfo « apud S. Naza- 
rium » in Manipulum Florum — nam alia ejus opera 
inedita servantur — nonnulla transcripsit, sed tanta 
usus licentia, ut ad verba Arnulfi cognoscenda nul- 
lius sit utilitatis; s. xv ex. Tristanus Calchas eum 
inter auctores suos commemoravit, sed tamen cum 
reliquis Flammam sequi maluit. Innotuit etiam au- 
ctori Vite Mathildis qui (in Leibnitii SS. AR. Brunsv. 
I, 094) c. 5, 4, exscripsit ex libro « qui dicitur Copia 
Landulphi de S. Paulo, » cum quo Arnulfi Historia 
s:pius descripta esse videtur. Postea J. P. Puricellus 


quos B. vocamus, tres tantum libros priores continen- D s. xvii. Arnulfo multum usus est (35), sed integra 


tibus, verbisque ita nonnunquam a czteris receden- 
tibus, ut priorem operis editionem facile agnoscas. 
BE) Cod. Francisci Castelli s. Mediol. ecclesie or- 


dinarii 1574, deinde A. D. archipresbytero Mediol. 


Octaviano Forrerio, post capituli Mediolanensis, de- 
nique a. 1822, relatus inter Ambrosianos n. 89, mbr. 
qu., S. xiv manu continua exaratus, (33) columnis 


(31) Mon. Basil. Ambr., p. 461. 

(32) Eodem omnia charactere scripta, itaque a. 
1176 posterior ; v. Murat. Anecdota 1, 237. Scriptu- 
ram οἱ characterum formam hujus cod. et cod. B. 
l. unam pene et eamdem esse, p. 238. dicil. Quz re- 
petit SS. IV, p. 51. Σ 


ejus Historia primum prodiit a. 1711 inter Leibnitii 
Scriptores Rerum Brunsvicensium, tomo III, ex apo- 
grapho Sitoniano (36). Ejusdem cod. exemplar emen- 
datum ex Estensi Muretorius transmisit sociis Pala- 
tinis, qui, additis lectionibus quibusdam codicum 
metropolit. 5 et B 1, et commentario non spernendo, 
etsi nunc non multa inde repetere potuerimus, illud 
ediderunt in coll. Scriptorum RB. 118]. t. 1V, a. 1723. 
Tertia jam nostra prodit editio, ad fidem cod. 1 
(9) Cf. Murat. SS. iV. 
) V. ᾿ 303. 
35) Codd. 4, B 1 (V. Mon. Ambr. p. 417. De SS. 
martyribus p. 10) et B 2. 
(36) Repetita in t. IV Thes. Burmanniani 1772. 


287 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


288 


correcta (37) per V. D. Bethmannum, qui cod. 8 1A libro J. P. Puricelli de SS. martyribus Arialdo Alciato 


varias lectiones addidit omnes, sola scribendi diver- 
sitate praetermissa, cod. 5* eas qua alicujus videren- 
tur esse momenti. Librorum tamen distinctione quam 
auctor ipse indicat, retenta, capita quz? in 1 majo- 
ribus litteris distincta sunt, numeris insignivit, qui a 
priorum editorum divisionibus non ita recedunt, ut 
diversi numeri addendi fuerint. Quse explicatione 
egebant, consultis doctorum virorum libris breviter 
enodare conatus sum, precipue vero Bonizonis et 
Andreze Vallumbrosani locos ad nostri narrationem 
illustrandam et fidem ejus confirmandam idoneos in- 
dicavi, et quz illi aliter narrant notavi. Andree au- 
tem Vita Arialdi cum ita in rebus Ecclesiv€ Mediol- 
nensis et ipsius Arialdi gestis versetur, ut in hanc 


et Herlembaldo Cotta Mediolanensibus. Med. 1657, 

fol. Vita Arialdi inde desumpta iterum edita est in 

Actis SS. Junii V, p. 281-303. Ea quam Puricellus ad- 

didit passio B. Arialdi martyris, per anonymum (38) 

conscripta, ex Andrea et Landulfo tota est desumpta, 

et tempore multum posteriore scripta esse videtur. 
Datum Berolini v1 Id. Jun. 1846. 


W. WATTENBACH. 


(37) Cujus scribendi rationem per omnia sequimur, 
etsi Italorum s. xiu morem sequitur : nam Arnulfus 
quomodo verba scripserit nescimus. Diphthongum 
tamen pro simplice vocali e restituimus. 

) Quem pro Landulfo a S. Paulo habuit Puri- 
cellus, nullis idoneis argumentis nisus, ut jam Giulini 


collectionem recipi non debeat, inde quzcunque ad B animadvertit IV, 18. Recentiorum tamen nonnulli in- 


rerum cognitionem utilia videbantur, exscripsi ex 


caute illum sunt secuti. 





ARNULFI 
GESTA ARCHIEPISCOPORUM MEDIOLANENSIUM 


EDIDERUNT L. C. BETHMANN ET W. WATTENBACH. 


INCIPIT 
LIBER GESTORUM RECENTIUM AB ARNULFO ' COMPOSITUS 


In hoc libro continentur gesta quorumdam Ytalie C Walpertus sedit annos 18. ΄ 


regum ac Mediolanensium antistitum, a tempore 

Ugonis regis et Arderici presulis usque ad tempus 

scriptoris, et si qua sunt preter hac alia illis inserta 

temporibus, prout occurrerunt memorie scriptoris 

ejusdem. Quz qui scire desiderat, legat per singula ; 

procul dubio? inveniet, unde pascat animum, non 

cibis lautioribus et copiosis, sed sanis ac digestibili- 

bus. Regum vero ac pontificum nomina scripta sunt 

ante oculos subjacenti in pagina *. 

Ugo rex Burgundio. 

Lotarius fllius ejus. 

Berengarius Longobardus. 

Otto primus Teutonicus. 

Otto secundus primi fllins. 

Otto tercius secundi fllius. 

Ardoinus Langobardus. 

Heiuricus Teutonicus. 

Huonon* similiter. 

Heinricus filius ut pater. 

Heinricus ejus fllius. 

Ardericus sedit annos 22, menses 2. 

Manasses et Adelmannus simul 5 fuerunt annos*, non 
in cathedra, sed in arcu et faretra. 


Arnulfus sedit annos 3, menses 4. 

Gotofredus sedit annos 5, menses 1, dies 24. 
Landulfus sedit annos 18, menses 3.. 
Arnulfus sedit annos 19, menses 9, dies 6. 
Aeribertus sedit annos 26, menses 8, dies 19. 
Vido sedit annos 27*. 

]. Multorum varios affectus, multaque varia" de- 
lectant studia, nec omnibus omnia, nec singulis sem- 
per singula satisfaciunt. Nimirum dispares mores, 
ac non idem omnium? animus ad non eadem sepe 
distrahitur?*, nature unius multiplici condictione, de 
quibus in commune disserere, vel singillatim? dis- 
cernere, non est presentis negotii, sed nec humanz 
potentie. Valet ille solus, qui diversa largitur cari- 


Dsmata bonus. Unde sic ait Apostolus : Divisiones gra- 


liarum sunt, idem autem Deus, qui operatur omnia in 
omnibus, dividens singulis prout vull (I Cor. xn, 6). 
Item alibi : Unusquisque proprium habet donum ex Deo, 
alius quidem sic, alius vero sic (Ibid. vn, T). Verbi 
gratia litteralis scientia munus multis modis datur 
Deo distribuente mortalibus!!. Spiritales misteria 
interpretantur, spiritalibus spiritalia comparantes. 
Εἰ ad hiec quis ydoneus? Utique non ego, qui non 


VARLE LECTIONES. 


' Arnulpho 1. Incipit liber istoriarum Arnulfi de gestis urbis Mediolani incipiens anno Cristi 
DCCCCXXIHILB 1. Incipit liber qui dicitur copia historiarum Arnulphi. Incipit de gestis urbis Mediola- 
nensis et Papiensis anno Christi DCCCCXXIII. B 1*. Sequentia usque ad Multorum varios, ef cet. desunt B. 


* e£ p. 3. 5 * nomina sunt hec videlicet 5*. 
infra. Manasse et Aldelmanui s. q. f. anni 1. M. e. 
rege, Atto a papa, Thebaldus a rege addii δ΄. 
B. - "sigilaum Bl. [ἧ[ {| deest B. 


À. 8. an. V. in arcu non cath. 5*. 
? multa variaque B. 


* ita codd. * annis 38 hic et 
* Gothofredus a 


? detrahitur 


onuncia : Chuonon. 


* omnium idem B. 


289 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. — LIB. I. 


290 


aliter quam venerando credere iota unum, aut unum À presentia, ab illis ad ea quz: sunt in manibus, gesto- 


ex hiis apicem prassumo discutere. Animales vero fo- 
rensia !* multifarie perscrutantur, carnalibus carnalia 
conferentes. Inter quos velut densas ac frondosas te- 
nebrosi nemoris arbores verecundissime latitans, fidei 
tamen sersus catholicae, videri erubesco; scientia ut- 
pote nüdus, paucis admodum litteris'?, velut tenuis- 
simis aranez filis leviter superindutus. Preeterea cum 
jam in '* dicto presentis s&vi nemore tam diversa 
novarum cotidie rerum erumpant folia, miror tot ac 
tam disertos vel uni eorum non insufflare scriptores. 
Nullis enim retro temporibus talis ac tanta scri- 
bendi fuit occasio doctis pariter et '* indoctis. Haec 
animo revolvens, non michimetipse confido, quem 
exilis ingenii adeo paupertas angustat, ut difficilis 


rum decurrat oratio ; ita tamen, ut relicta vetustate 
ex recenti memoria sumatur exordium. 

3. ** Anno a nativitate Christi 925 regnavit in Ita- 
lia ex Burgundionibus Ugo, qui ut tucius 35 ageret in 
regno, eggregiam inter eateras urbem Mediolanum 
sibi vendicare previdit. Priscam namque noverat 
loci consuetudinem, ut decedente metropolitano qui- 
libel unus ex majoris ecclesiz prxcipuis cardinali- 
bus, quos vocant ordinarios **, succedere debeat; 
quod a Romanis presulibus, ab ipsis quoque impe- 
ratoribus concessum, sub auctoritate quidem cano- 
num, testantur cedule in secretario recondite (40). 
Hujus ** rei gratia juniorem filium (41) in eadem ec- 
clesia tonsurari decrevit (an. 936). Set quia in pue- 


michi videatur Aristotelici laberinthi ingressus, labo- Drili ztate ad episcopandum minime videbatur ydo- 


riosus valde Tuliani palacii accessus. Fateor me nuin- 
quam conscendisse curules quadrivii rotas. Nichil a 
me igitur, carissime quisquis es, przeter quod polli- 
ceor exigas, videlicet verbis prolatam communibus 
simplicem gestorum narrationem, qua nostri reges 
nostrique gessere pontifices, nostri quoque concives 
in urbe Mediolano vel extra, compatriote vero nos- 
tri in regno Italico, quz ipse vidi vel quemadmodum ἃ 
videntibus aut paulo ulterius audivi, prout etiam de 
thesauris prodeunt memori:z, cum nichil sit, quod a 
me ultra sperare debeas. Si forte recitantis culpa 
claudicat animus in auditis, saliet profecto confiden- 
cius in visis, nullius indigens testimonio. Quod si in 
praesentiarum scientes t:»det lectionis hujusce "", non 


neus, Árdericum ** grandaevum senem interim sub- 
rogavit antistitem *', sperans eum subito casurum. 
Quoniam vero sepenumero cogitantem fallit opinio, 
prolixius vixit sacerdos annis 22 (42) οἱ mensibus 
2 !* in seculo. Quod ubi persensit, necem ilico me- 
ditatur ocultam. Statuto autem generali Papiz collo- 
quio cunctorum regni principum, palatini lixz ju- 
bente ex industria cesare cum  Mediolanensibus 
litigabant, ut accepta occasione trucidaretur senex 


"ilie. Quibus rixantibus gravis pugna committitur, qua 


feruntur interfecti Mediolanenses nonaginta viri pru- 
dentes. Sed propicia divinitate liberatus evasit an- 
tistes. Cumque diutius non posset latere dolus 33, vehe- 
menter erubuit criminis tanti reus, veritus etiam 


invideant saltem posteris ac scire fortasse volentibus, G beatum Ambrosium, cujus fuerat ille vicarius. 


presertium cum solis illis ista '^ providerim. Nisi 
enim prisca veterum gesta stilus commendaret utcum- 
que, nulla prorsus praeteritorum nobis '? superesset 
memoria.«Recondatur ** ergo interim sub modio nos- 
trum hoc qualecumque negotium, tempore proferen- 
dum suo. Cujus privatum ac singulare volumen suz 
limina civitatis rogo nullatenus excedat; quod si 
videtur hoc parum, extendatur ad arcum usque 
Romanum *! (30). 

2. Legitimus narrationis ordo a superioribus ad 
inferiora descendit; set quia ex preteritis pendent 


4. * Factum est autem, ut conventione digna sa- 
Lisfactionis concederet ecclesi? pro nonaginta inter- 
fectis abbatiam *' Nonantulz (43), quz propter nona- 
ginta sui Juris curtes sic vocata perhibetur (44). 
Insuper et capellam auream cum eruce, qua super 
altare in hyemalis ecclesia (45) sunt collocata ** tu- 
gurio (46). De reliquo cum nimis insolenter ageret, 
ignorans sibi dictum : Principem (e fecerunt; moli 
eriolli, set esto in ülis quasi wnus ex ipsis (Eccli. 
xxxu, 1), intolerabilis factus est universis. Prz- 
electo itaque filio ejus ab omnibus Lothario admo- 


VARLE LECTIONES. 


15}. a. B 1. !* in jam B. 
!5 deest B. 


1: forensie B 1]. 
B 1. hujuscemodi B. 25. 
cordantur B. 
librum. Jdem dedit Muratorius ex Ὁ. 


tocius B.  ** cardinarios B 1. 


18 scriptoribus Mur. 
? ifa ὃ. 5*. vobis 1. B 1. 
» posthec B 1. rubro scriptum habet : 
? Muralorio primum, ex 2. ubi 
Hugo ex Burgundionibus. *? Regnavit condam iu Ytalia cum Lothario filio nagjone Burgun 

cujus B. Hic secundum caput incip. Mur. ex 2. ubi tululus : Hic tonsuravit 


" ac Mur. — !' hujuscemodi 
* sup. materia vel memoria. Re- 

e nunc primum lector cognoscere 
c litulus prefigitur : In rimis regnat 
jo Ugo. q. ut 


Narratio : Inci 


filium,et occidere tentavit archiepiscopum. ** Adderum 1 S*. '" antistem vel antistitem B 1. 2*. ** a. XXII 
et m.lI desunt B. ?* dolis B 1. at non B 2*. *" Caput tertium Mur. et 2. cum titulo : Satisfactio ejus, et pri- 


vatio regni electo Lothario. 


*! deest B 1. sed non B 2* 


*: collocati B 1. collocata: Β 2*. 


NOTAE. 
(39) De hocareu, quemRadevicus accuratedescrip- D (44) Videsis in Manip. Florum c. 130, quo pacto 


sit, disseruit Fumagalli, Antich. Long. Milan 1,200 sq. 
(40 Schedule iste in przsens desiderantur. Par. 
Sed. cf. Joannis VIII ep. 221. 
'41) Tedbaldum, V. Liudpr. iv, 13. 
(12) Imo 12; sedeumdem errorem jam supra admisit. 
(43! Hanc si accepit. non diu tenuit, nam mox ep. 
Mutinensi data est. V. Liudpr. V, 17; Tiraboschi 
Nonant. I, p. 92. 


Gualv. de la Flamma tractaverit que Arnulfo ipse 
accepta refert. 

(49) S. Marie, ubi post primam Octobris Domini- 
cam ordinarii officiis fungebantur, Dominica pa- 
schali in S. Tecle ecclesiam migrantes; v. Giulini 
Mem. di Milano III, 423. 
me Fornice supra altari erecto, v. Giulini 1], 


29] 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


202 


dum leniore, eommunt * consensu regnt totius * A ret universa Litulfus, quidam familiares Berengarii 


compulsus est ipse remeare Burgundiam («n. 946), de 
cxtero minime regnaturus. 

5. Per idem tempus (an. 948) oborta est Mediolani 
perniciosa seditio. Arderico autem archiepiscopo ad 
superna vocato, eruperunt duo adversarii, Ambro- 
sian dignitatis ambitione succensi, Manasses vide- 
licet Arelatensis episcopus, et Adelmannus ** presbiter 
Mediolanensis ?', revera immemores apostolici ora- 
cui : Nen efficiamur inanis glorie cupidi, invicem 
provocanies, invicem invidentes (Gal. v, 20). Cumque 
diu contenderent, ille ex datione regis, scilicet Bur- 
gundie, hic ex factione plebis et de Mediolanio *5, 
quinquennio contra se invicem pertinaeiter altercati 
sunt, factis partibus ex alterutro. Quorum execrabili 


milites, fidem debitam simulantes, promissa securi- 
tate, foras eductum hostium manibus tradiderunt. 
Revera inimici hominis domestici ejus (Matth. x, 
36). Intuitus autem eum Litulfus ait: Consule tibi 
rez, et humiliare magno Ottoni augusto. Si non fece- 
ris, ipsum te ledis. Cumque humiliter responderet, 
rursus inflt : Absit a fide mea, ut vincam perfidia, qui 
viribus superare contendo. Cave rez amodo ab hujus- 
modi pseudomilitibus. Sic fatus absolvit eum, dein- 
ceps strenue cuncta ministrans. O pia hostilitas et 
hostilis pietas ! Postea vero pius ille * perfidia Lon- 
gobardorum fertur veneno necatus (an. 957, Sept. 6). 

7. Otto autem licet privatus fllio, conjugis tamen 
auguste Adeleide fretus consilio, Walperti quoque 


jurgio jacturam przgrandem sustinuit ecclesia, prze- B aliorumque regni principum, in manu forti et bra- 


cipue in thesauris et cymiliis omnibus, quibus in- 
eomparabiliter afffuebat. Inter hos fluctus natabat 
caute Walpertus, eontrahens suo lateri quasi undas 
consili, usque adeo ut utrisque sponte vel invito *? 
cedentibus, sedem teneret ipse solus (47). Deinde "Ὁ 
mortuo Lotario (am. 950, Nov. 22) regnavit Beren- 
- garius Largobardus ipse, quem Walpertus tunc ar- 
ehiepiscopus suspectum habebat, conscius ipse sibi. 
Cujus iram procavens, ne regiis prxveniretur insi- 
diis — legerat enim : 7Indignatio regis nuncius mortis 
(Pros. xvi, 14) — fugam paravit. Ottonem Teuto- 
Bicorum δ᾽ adiit regem (an. 960), suffragium (48) 
postulans, moxque illi regnum se instante pollicetur 
Italieum. Qua erectus rex Otto fiducia, adscita sibi. 


chio extento venit Italiam " (an. 961), primus ex 
Teutonibus imperator dictus Italicus ; cumque illi ** 
subjecta flerent omnia, Berengarium ipsum arce 
quadam robusta (50) munitum diuturna vallans obsi- 
dione subegit (an. 964), flliis circumquaque disper- 
sis Widone Adelberto et Conone. Illum vero cum 
filiabus et conjuge captum secum devexit in Sue- 
viam (51), ubi non multo post in amaritudine " anim: 
diem clausit extremum (an. 966). 

8. Eodem tempore obeunte Walperto, cathedram 
suscepit Arnulfus (an. 970, Nov. 6), vere declinans 
a malo et faciens bonum ; cujus dquivocus existo 
gestorum scriptor ego presentium, fratris vero illius 
pronepos verus *. Hujus in episcopatu vita fuit 


conjuge Adeleida Italiz quondam regina, uxore vide- C'triennis, facta * nunc pro certo meliori dignitate 


licet Lotharit, illico meditatur regnum subripere 
Berengario. 

6. Premissis igitur pro Walperto legatis pacem 
implorat. Quam cum non impetraret, direxit Litul- 
fum cum exercitu (49), suum ex conjuge altera * 
fidum. Oderant autem compatriote regem Berenga- 
rium prepter nimiamr uxoris tenaciam, qux Willa 
dicebatur, et suam ex parte szviciam. Ideoque desti- 
tutus a suis, properanti hosti minime valuit con- 


gredi ; sed ingressus quod dicitur Insula sancti Julii . 


municipium '5, resedit invalidus. Cum vero explora- 


perhennis (an. 974, Apr. 16). Cui successit Gotefre- 
dus, primo quidem a clero reprobatus et populo, eo 
quod sacerdotalem vel leviticum nondum ascenderat 
gradum, subdiaconus tantum; extrema vero pace 
receptus regiz fidelitatis gratia, contra filios Beren- 
garii dimicavit. Quorum Widone interfecto (92), 
Conone pactione quieto (53), Adelbertus ceteris aui- 
mosior diebus vit:e omnibus "* factus est in diversa 
profugus. 

9. Deinde Ottone mortuo an. 973), regnavit pro eo 
ejus " ejusdem nominis filius, acer in armis, sagax 


VARLE LECTIONES. 


9 deest B. — ** tociens B 1. af non B 2*. 
manni, ac presulatus Walperti. — ** Aldemanus B. 
detur alia. — " Mediolano 38, B. — ** invite B. 
regnat, et Walpertus fugit ad Ottonem regem. 
inexpugnabile m. B. ubt desunt 4. d. i. s. l. 
Ytaliam v. B. " cuicum B. " 


9? Hoibus A. at non B 2*. — " suus B. Mur. 


85 caput quartum Mur. 2, tilulo : Contentio Manasse et Adel- 


V e. e. A. p. M. in margine 1. supplevit, manu ut vi- 


* novum caput incipiunt Mur. 2, cui titulus: Berengarius 
4 tetonicorum 1. 
^ Litulfus addunt B. Mur. 
] amaritudinem B 1. at non B. 2* 
Nota qued iste autor vocatus est Arnulfus pronepos fratris illius archiepiscopi Arnulfi. ** 


*" 3, 0.3.  " sed ingressus quodam 
* p. forti m. et b. extenso 
9 in margine B 1. rubricator scripsit : 


factus 3. B. 


NOTE. 
(47) Rosmini in Hist. Mediol. I, 87, documentum D (40) Varias expeditiones noster etiam hic confun- 


attulit quo probare sibi videtur, Manassen a. 059, m. 
Martio, adhuc pro archiepiscopo se gessisse. Sed ex 
verbis que dedit id tantum apparet, Erebertum pre- 
sbyterum ante a. 959 aliquando Manasses missum 
fuisse. Cf. Liudpr. Hist. Ott, I. Giulini II, 292. 

(48) 1d est auxilium. Hoc autem accidit ante alte- 
ram Ottonis expeditionem ; prior facta est antequam 
Walpertus archiepiscopus fuit. . 


dit, neque in sequentibus fidem mereri videtur. 
δι, Monte S. Leonis. 
1) Imo Babenbergam. 
(s Jam a. 965. Ann. Einsidl. 
(53) Hic marchiam Epored. retinuisse videtur ibi- 
que d. 30 Sept. 987 infirmatus, predia quzdam con- 
tulit S. Eusebio Vercell. cum Ychilda conjuge fi- 


lia Ardoini marchionis. Provana, Studi critici, p. 331. 


293 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. —- LIB. 1. 


294 


ingenio ; qui Grace mulieris adeptus contubernium, À partibus agmine, conflixit eisdem cum civibus in 


industria sapientis Adeleidae matris Romanum feli- 
citer solidavit imperium. Exiens vero a Germania 
5, Rome presedit, Apuliam Calabriamque " posse- 
dit, multaque gessit insignia, imperatoria majestate 
condigna. Hujus tempore transfretantes Saraceni 
mare conati sunt Calabres fines invadere; quibus ex 
adverso congressus est imperator et ipse (am. 982), 
parvo licet * suorum suffuitus collegio. Quoniam vere 
paucorum ad plures impar solet esse congressio, cum 
pugnasset multum deflcit " ad ultimum. Quid plura? 
pugnando captus '* ad classes usque protrahitur ; 
occupaverant enim hostes vicina maris littora. Sen- 
tiens vero se vellet nollet " transvehendum "5, simu- 
latis precibus postulabat, ut saltem unicam eibi con- 


campo Carbonaria (56); ubi facta est plurima czedes 
utrinque ; a quo bello segre divertit hac etiam vice. 
In civitate autem quidam ** vernula audita domini sui 
nece accurrens, patrem przsulis lecto jacentem cultro 
transflxit. Post hzc et alia multa, inspirante Deo et in- 
terveniente consultu sapientum partis utriusque, nova 
pax vetera dissolvit odia. Archiepiscopus enim memor 
pastoralis diligentise, populus vero recordatus ovilis "' 
obedientie, donantes przterita, feederati sunt pace 
perpetua. Preterea sentiens se praesul dispersis facul- 
tatibus offendisse ecclesiam, ut clerum leniret ac ** po- 
pulum, sancti martyris Celsi fundavit monasterium, 
multisque ditavit opibus. Ubi cempleto dierum nume- 
ro, moriens suo quievit in tumulo (an. 008, Mart. 23). 


jugem cum exiguo famularum obsequio simul cum B Cui alter successit Arnulfus ; de quo dicetur posterius. 


eo exulare permitterent, delaturam secum immensa 
auri et argenti pondera promittens. Cumque foret 
permissum * viros adolescentes muliebriter supe- 
rindutos, subtus autem accinctos mucronibus, cau- 
tissime venire mandavit. Ubi vero ingressi sunt na- 
vem, illico irruentes in hostes, evaginatis ensibus 


indifferenter quosque trucidant. Interim saltu percito 


prosiliens imperator in pelagus, natando evasit ad 
littus liber et lxtus. Unde terrefacti transierunt 
hostes ad propria *. De catero disponens zquoreas 
undas potestative cum omni transmeare ** Italia, per 
universum regnum dilatat militandi preceptum. Sed 
Deo aliter providente, rebus excessit humanis (an. 
9823, Dec. 7), juxta illud : Cor hominis disponit viam 


1l. Interim regnante Ottone Ill, cum matre Graeca, 
quidam Grzcus (57), Grecs domin capellanus, fac- 
tus est Placentinus episcopus. De quo dietum est quod 
Romani decus imperii astute in Grecos transferre 
temptasset. Siquidem consultu et ope quorumdam ci- 
vium Romanorum, przeipue Crescentii cujusdam pre 
divitis, apostolicam sedem jam violenter invaserat, 
dejecto eo quí tunc insederat venerabili papa ** (58). 
Quo audito palam, relicta Suevia venit Otto festinus 
Italiam (an. 997). 

12. Nec mora, consilio habito cum optimatibus re- 
gni, Romanum arripuit iter cum legionibus Latinorum 
ac Teutonicorum, terrefaciens cuncta in circuitu loca. - 
Ad cujus introitum (as. 998) Roma concutitur uni- 


suam ; Domini aulem est dirigere gressus ejus (Prov. (ὦ versa. Grecus ipse misericordiam clamat ; Crescentius 


Xv1, 9). Cui in Alemaniw partibus superfuit puer 
sui nominis filius, rex mortuo (54) patre creatus. 

IO. Jam enim successerat Gotefredo Landulphus 
archiepiscopus, qui propter nimiam patris ac fra- 
trum insolentiam, gravem populi perpessus est invi- 
dentiam. Instabant enim ** pre solito, civitatis abuti 
dominio. Unde cíves indignati, una sese conjurati * 
strinxerunt. Inde eivilis seditio ac partium est facta 
divisio. Quibus assidue rixantibus, grande commis- 
sum est in urbe certamen. Videns autem se prze- 
gravari undique presul, nec posse sufficere, disces- 
sit ab urbe cum fratribus, relicto patre (S5), qui 
fuerat jam senes et viribus imbecillis *. Quamobrem 
ecelesice facultates et multa clerieorum distribuit 


vero rebellionem parat, Tiberina sancti Angeli muni- 
tus in arce 75. Hunc imperator undique obsidione cir- 
cumdat, omnibus belli machinis cottidie oppugnans, 
donec pacto utcumque composito, illius se tradidit 
potestati. Qui statim in prato Neroniano jussus est 
decolari. Stephania autem uxor ejus traditur adulte- 
randa Teutonibus. Pseudopapa vero Grecus effossis 
oculis, abscisis naso et auribus, dorso asinz retrover- 
sus manu tenens caudam, totam distrabitur per hur- 
bem. Sic Roma ante mobilis"! regis quievit in oculis; 

13. Tempore preterito) Ὁ decreverat imperator 
materna gentis sociari conjugio. Hujus eausa cons- 
cilii prefatus Arnulfus venerabilis archiepiscopus, 
regia jussione premohitus, mare transiens Constanti- 


militibus beneficia. Iterum autem collecto ex diversis D nopolim proficiscitur. Qui ab ipso admirabili monar - 
VARLE LECTIONES. 


" E. v. a G, desunt B. 5} Calabriam 3. 
prosper belli successit eventus. Q. p. victuset c. B. 
Quo concesso B 1l.  * U. t. t. ἢ a. p. desunt B. 
5 ubi: p, solito. — * conjuratione B. Mur. 
ad 1, 


Datalis Domini addit B. — " p. m. in T. s. A. a. B. 


δ], p. s. fultus B. 


** transire B. puncta ejus loco posuit B. 2*. 
* imbellis. 
* papa Benedicto, qui captus a dicto Crescentio in castro sancti Angeli strangullatus est nocte 


" congressio, non i 

exulari 1. 
9 deest 
* civilis B. *' ita 3. δ". B. 


55 defecit 3, 
9 transvendum 1. 


9 v. Sj n. v. B l. 
* quadam Mur. 


." nobilis, B. 15 T. autem p. B. 


NOTE. 


(54) Vivente, m. Junio. 
ἮΝ Quem Landulfus u, 17, Bonizonem appellat, 


archiep. ipse in testamento Ambrosium Scil. hoc ei 
nomen fuit, illud cognomen, quod exemplis proba- 
384. Cf. p. 443, et li, 76. 
Dominicus, qui εἰ Bonizo, p. 77. Nazsaro detto Boni- 


vit Giulini Mem. di Mil. II, 


zone, p. 166. Andrea o Bonizone. 

(56) Carbonate prope Seprium, sec. Puricellum ; v. 
Giulini II, 393. 

(57) Joannes Philagathus. 

(68) Gregorio V, quem primo cum Bened. VI, per 
Crescentium majorem interfecto, confudit. 


295 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


206 


cha magna susceptus honorificentia, satis episcopali- A 1015) labore confectus et morbo, privatus regno, solo 


ter conversatus est in urbe regia, ita carus ut quicquid 
poposcerat 15 facile impetraret. Composito tamdem 
propter quod venerat negotio, ab eodem Basileo de- 
center absolutus reversionem accelerat. 

14. Interea imperator primo juventutis in flore 
defungitur Otto (an. 1002, Jan. 23,, in quo omnis 
"^^ est Ottonum " consumpta propago. Tunc Ardoi- 
nus'* quidam nobilis Ypporegie marchio a Lango- 
bardis Papie eligitur (Feb.) et vocatus cesar ab 
omnibus regnum perambulat universum, regio jure 
cuncta pertractans. Cognito autem jam dicti presulis 
reditu, occurit ei in itinere obvius, securitate quanta 
valuit sibi illum applicare procurans. 

15. Eodem tempore Heinricus " creatus est rex 


contentus est * monasterio nomine fF'ructería (62 ; 
ibique depositis regalibus super altare, sumptoque 
habitu paupere **, suo dormivit in tempore (63). 

l7. lis in diebus primus in Apuliam Normauno- 
rum fuit eventus *, principum terrz consultu voca- 
tus, cum Graeci eam innumeris gravarent oppressioni- 
bus. Quibus subactis et &equore sulcato fugatis, consi- 
derantes Normanni Apulorum inertiam, regionis 
quoque in omnibus opulentiam, etsi pauci, invadunt 
ex parte provinciam. Remissis igitur legatis in patriam 
ad hoc ortantibus czteros**, crescente paulatim nu- 
mero, totam repleverunt Apuliam, jure quasi proprio 
deinde possidentes, atrociores facti Grecis, Sarace- 
nis, ferociores ; imo dejectis prioribus, surrexerunt 


Alamannim (Jun. 29), inter hos de sceptro Italico in- p principes ipsi. 


gens oritur contentio. In medio principes regni frau- 
dolenter incedentes, Ardoino palam militabant , 
Heinrico latenter favebant, avaricie lucra sectan- 
tes, sicut "* dictum est ad Jerusalem per prophetam : 
Principes (ui infideles, socii furum, omnes diligunt 
munera, secuniur reiribuliones (1826. 1, 23). Quorum 
conscilio Heinricus direxit in Italiam suam cum exer- 
citu ducem (59,. Cui occurrens viriliter Ardoinus, 
facta congressione in campo Fabrice (60), quamplu- 
res stravit, ceteros extra flnes regni fugavit. 

16. Tempore non longo post (an. 1004) cum valida 
Teutonicorum militia proveravit Heinricus a Gernma- 
nia, ipso Italie castrametatus in limine (Apr.). Ex 
adverso Ardoinus fidens viribus nec minus armis 


18, (4n. 1022). Heiuricus vero quid de reliquo ges- 
serit, quomodo Trojam nobilem Apuliz civitatem ob- 
sederit, qualiter marchiones Italie quatuor, Ugonem, 
Azonem, Adelbertum et Obizonem, captione una con- 
strinxerit (64), recitare non expedit, dum in fortitu- 
dine ejus omnis terra contremuit, usque adeo ut si qui 
repperti fuerint Ardoini favisse partibus, aut fugerent 
aut deditionem facerent. E quibus Astensi episcopus 
(65) propria relicta sede Mediolani usque ad obitum 
latuit. Dederatenim imperator, vivente ipso et abjecto, 
episcopatum cuidam Olderico (06) fratri Mainfredi 
marchionis eximii. Quod factum archipresul Arnulfus 
vehementer exorrens,, consecrationem qua sibi com- 
petebat, omnimodo vetuit. Oldericus ** autem ille sua 


instructus, non tantum defendere quantum super C fretus ac fratris potentia, Romam proficiscens, subrep- 


eum paratus insurgere, occurrit illi Verong Ὁ. Sed 
deceptus perfidia principum, majori militum parte 
destituitur. Cumque cessisset invitus, regnum Hein - 
ricus ingreditur, rex statim electus (Mai. 15), suoque 
post tempore (61) Romanus imperator effectus. Ve- 
niens vero Papiam, cum non ad votum sibi obtem- 
perasset, uno totam concremavit incendio. Unde 
omnis inhorruit Italia, simile pertimescens. Ab hinc 
illius exinanita confidentia, hujus praevaluit ubique 
potentía. Verumtamen resumptis *' interim *' viri- 
bus Ardoifius juxta posse ultionem exercet in perfl- 
dos. Siquídem postea Vercellensium urbem cepit, 
Novariam obsedit, Cumas invasit, multaque alia de- 
molitus est loca sibi contraria. Ad ultimum (an. 


tione quadam consecrari se *' fecit a Romano pontifice 
(67) [au. 1008]. Quod ubi innotuit Arnulfo, justa satis 
accenditur iracundia, non tantum regia institutione, 


. quantum Romana, quod deterius videbatur, indigna- 


tus consecratione. 

19. Veniens igitur * in conventu Mediolanensis ec- 
clesie, anathematis jaculo consecrati transfixit auda- 
ciam. Deinde collecto undique exercitu copioso, cum 
suffraganeis simul episcopis civitatem aggressus As- 
tensem, clausis in urbe marchione cum episcopo, den- 
sissima obsidione valavit. Nec a populatione belloque 
destitit, donec pace composita illius satisfactum est 
voluntati. Hzc autem fuit pacis conditio, quod venien- 
tes Mediolanum, tertio ab urbe miliario nudis ince- 


VARLE LECTIONES. 


oj s τίσει, Mon. Ambr. p. 305. "omnium B. 7 Ο. e. 3  ?* arduinus B. const. 


7 posceret B 2. 
ic 3. -7* o. i. V. desunt B. ubi sequeniia ita: Sed instante E p. magna suorum 
^ deest B 


" henricus B. const. 


parte destitutus, et sic cedente eo, r. H. i. *'reassumptis 3. *' interdum 1. auper D. 
^ adventus 5*. Mur. — *" ad h. 0. c. desunt B. ** Odelrieus 1. Odelricus B. *"' se c. 3. 9* ergo δ δ΄. 
NOTE. 
(59) Ottonem d. Carentanorum. D (64) Temporum ordinem A. in his non servavit, 


siquidem eos non diversos esse volunt ab illis quos 
Thietm. vir, 1, viu, 1, commemorat, filios Oberti Il, 
march. Mediolanensis, Astensium progenitoris; v. 
Studi critici p. 211 ; cf. Thietm. v. 16. Adalboldi V. Terrancum, Contessa Adelaide II, 62; Murat. Ant. 
Henr. 15-17, et de monte Ungarico Provana p. 208. Est. I, p. 137. Scheidii Orig. Guelf. I, p. 179. 

is 1014, Feb. 14. (6) Petrus ; cf. Terraneo I. 1., cap. 5. 


(60) Esisle sui Colli Euganei non lungi dalla Brenta 
una villa, attualmente chiamata Fabbrica, posseduta 
dalla famiglia de' conti Durini di Milano. Provana, 


62) S. Benigno di Fruttuaria. 66) Rectius Adeirico. 
63) 14 Dec. secundum  Necrol. Divionense, V. (67) Quod a. 1008 factum esse probavit Giulini 
Provana, p. 305. Mem. di Mil. ΠΙ, 62. 


297 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. — LIB. Il. 


298 


dendo vestigiis, episcopus codicem, marchio canemA 90. De reliquo Arnulfus sacerdotaliter * suam rege- 


»ajulans, ante fores ecclesi: beati Ambrosii reatus 
proprios devotissimesunt confessi. Przeterea episcopus 
virgam et annulum suscepti pontificatus supra sancti 
confessoris altare deposuit, qu: postea largiente epis- 
copo * pie resumpsit. Frater vero illius Mainfredus 
marchio donavit ecclesizt auri talenta quamplurima ; 
unde producta ést crux illa pulcherrima, qu: usque 
hodie pre:cipuis tantum geritur in diebus. Deinde nu- 
dis sicut venerant pedibus per medium civitatis ad ec- 
clesiam majorem sanct: Theotocos usque deveniunt, ab 
archiepiscopo et clero cunetoque recepti in pace populo. 


bat ecclesiam, clerum fovens ac populum, suisqué 
plane vacans negotiis. Hujus beatitudinem plura eccle- 
siis tradita commendant beneficia. Illius tempore *! 
sancti confessoris Monz revelatz sunt reliquiz, in 
ecclesia sancti Vitalis justa Sanctum Naborem **. Hic 
etiam fundavit cenobium sancti Victoris martyris in 
magno honore et'copia frugum, in quo requiescit 
in pace sepultus. In cujus laude reddenda quoniam 
dies non sufficit hodierna, przsens claudatur pagina, 
cum sit altera deinceps aperienda. 


INCIPIT LIBER SECUNDUS * 


l. Superiori volumine audita tantum utcumqueBculmen imperii apostolica foret consecratione subli- 


exsufflare temptavimus : nunc autem ea quae ipsi 
videndo cognovimus, ex habundanti eructare stu- 
deamus. Ccelitus igitur vocato dive emorix Arnnul- 
fo (an. 1018, Febr. 25), consultu majorum civitatis 
ac dono imperatorize potestatis intronizatur Heri- 
bertus (68). Qui ex quo prelatus est, suis et aliorum 
vacavit negotiis, pluribus intentus, grandia expertus, 
que quidem narranda, non judicanda suscepimus. 
Cujus in diebus Heinrici consummatur imperium 
(an. 1024), prole nulla superstite. Tunc Papienses 
in ultionem incenss urbis regium quod apud ipsos 
erat destruxere palatium. Factum est autem, ut simul 
convenientes in commuue, tractarent de consti- 
tuendo rege primates. Diversis itaque in diversa 
trahentibus, non omnium ídem fuerat animus. 

2. Interque talia fluctuante Italia, suorum com- 
parum ** declinans Heribertus consortium, invitis illis 
ac repugnantibus adiit Germaniam solus ipse regem 
electurus Theutonicum. Cumque Teutones sibi Chuon- 
radum * eligerent, eumdem ipsum laudavit (09), om- 
niumque in occulis coronavit (an. 1025), accipiens 
ἃ eo preter dona quamplurima Laudensem episco- 
patum, ut sicut consecraverat, similiter investiret 
episcopum. Rediens vero securus in omnibus, totam 
suis legationibus evertit Italiam, alios re alios spe 
benivolos faciens, donec suum electum fere omnes 
laudavere suscipiendum. Tali fultus remigio veniens 
Chuonradus Italiam (an. 1026), ab eo ut moris est 
coronatur in regno ; deinde Romam duce commigrat 


mandus, Heribertus Ravennas archiepiscopus teme- 
rarie dexteram regis invasit ac tenuit, faciens quod 
Mediolanensi jure competebat antistiti ". Quod cum om- 
nium displiceret in occulis, commonebant eum prz- 
sules ceteri, quatenus a non suo desisteret. Nichilo- 
minus ille pertinaciter tenebat. Heribertus ** vero 
Mediolanensis antistes, ne in die festo tumultus fleret 
in populo, sapienter multum popularem declinavit 
tumultum, cunctos suos adversari volentes ab omni 
contradictione cohercens. 

4. Rex igitur tumultuantium strepitu attonitus, 
cognita tandem rei veritate, gradum flgens taliter 
est contionatus : « Certum est quidem, reverendi 
patres, quia sicut privilegium est apostolice sedis 
consecratio imperialis, ita Ambrosianz sedis privi- 
legium est electio et consecratio regalis. Unde ratum 
videtur, ut manus qua benedicit et prius coronam 
imponit regni, si presens affuerit, representet regem 
ad imperium promovendum sancto Petro et ejus vica- 
rio ; quatenus Ambrosiano testimonio jure possit im- 
perare, qui Ámbrosiana consecratione dicit et cepit 
regnare. » Cumque hzc regis omnibus placeret sen- 
tentia, dexteram Ravennati auferens, Ambrosianum 
jubet accersiri pontificem. Qui predicta vitandi tu- 
multus causa, venire distulit. 

9. Igitur consulente domno apostolico et universis 
episcopis, dexteram dedit Arderico Vercellensi epi- 
scopo illius suffraganeo, ut pater in filio, magister 
videretur in discipulo. Qui in "Ὁ imperiali consecra- 


eodem. In cujus adventu (an. 1027) factus est ** ingens D tione vicem Mediolanensis archiepiscopi pleniter 


Romz conventus diversarum undique gentium, epis- 
coporum quoque ac secularium principum, pr:esi- 
dente domno papa Johanne. 

3. Imminente itaque paschali solempnitate (Mart. 
26), cum rex Chuonradus in basilica apostolorum ad 


tenuit '**. Post dies aliquot indicta est synodus Ro- 
m: auctoritate apostolica (Apr. 6), in qua constitu- 
tum est, ut in omnibus negotiis pontificalibus Ra- 
vennas nullo modo in ::ternum se Mediolanensi prz- 
ferat antistiti; et si forte presumpserit, canonica 


VARLE LECTIONES. 


* archiepiscopo B. — ** sacerdocialiter B. 1. 


prior ille recedit. 


^ comparium 3. 5* B. 
ricus B 1. at non B 2*. 


deest B. 


?1i, in t. B. 
huic libro 2 B. 1. superscribunt : Incipit liber secundus istoriarum Arnulfl. Alter sermo venit, 

*5 conradum 98. 5*, B. 
! tenuit plene D. 


93 in e. s. V. i. S. N. desuaM B. 9 
quum jam 
e » hen. 


*8 deest B. 57 an . tisti 


NOTE. 


(08) Aribertus... fil. b. m. Gariardi, qui fuit de 
loco  Aulimiano οἱ vixit lege Langobardorum : ita 
labulz: ejus nomine confectze incipiunt. Matris nomen 
erat Berlinda; v. Puricelli Mon. Ambr., p. 371, De 


PATROL. CXLVII. 


Antimiano, jam Intimiano, v. Giul. III, 385. Ipse a. 
1007 subdiaconus eccl. Mediol. erat; ib., p. 56. 

(69) Constantiz ei in Pentecoste; occurrit; Wippo, 
Vita Conradi. 


10 


299 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


300 


legi "5, subjaceat. Insuper placuit omnibus, super !?* 4 Ravennates terga dederunt, magna ex parte vul nerati 


hac reconscribi thomum in sempiternum testimonium; 
de quo pauca de pluribus ista decerpsimus (70). 

6. Dum hzc agerentur, Mediolanenses cum Ra- 
vennatibus altercabantur ad invicem. Igitur crescente 
jurgio, congressi snnt adversum sese 5 mutuo. Set 
prevalente impetu et fortitudine Mediolanensium, 


quos persecuti sunt adversarii usque ad hospitia, 
sarcinas et omnem diripientes suppellectilem. Ipse 
etiam Ravennas Heribertus vix aufugit !'*, de manibus 
insequentium ereptus. Etenim postea illa omnis quie- 
vit controversia. Imperator vero '' a Romanis rediens 
partibus, commoratus est in Italia, donec subegit si 


VARLE LECTIONES. : 


161, s. i. p. 0. S. ἢ. re desunt !. 
deest ereptus. —.'* Conradus addit B. 


102 in 3. 5*. B 2*. 
NOTAE. 


!9 deest B2*. c. a. sunt m. Bl. '" efugit B. ubi 


(70) Hic tomus conservatus videtur in iis quae hic B lorum cireumdatus compressione, ac tumultuantibus 


subjicimus ex « Novo Beroldo » rev. capituli metro- 
politani Mediolanensis, intra a. 1266-1269, exarato ; 
ubi ita leguntur : « Commemoratio superbie Raven- 
natis archiepiscopi, quomodo se Mediolanensi archi- 
' episcopo Rome superbe preferre presumpsit, et qua- 

liter inde victus subcubuit et confusus abiit, ad glo- 
riam et laudem Dei, superbos humiliantis et humiles 
exaltantis, » Anno 1027 post divinitus assumptam 
mortalitatem, in tertio anno domni Johannis pape 
universalis, factus est ingens conventus Rome diver- 
sarum gentium plurimorum episcoporum ac secula- 
rium principum, clericorum quoque et laicorum, 
Italie, Gallie et Germanie, 7. Kal. Martii (/. Apr.), in 
sancto die pasce, indictione 10». Cum rex Chunradus 
anno regni ejus 39 ad culmen imperii in basilica apos- 
tolorum apostolica consecratione esset sublimandus, 
humani generis inimicus, zizaniorum sator, tanti con- 
ventus gaudiis et jocunditatibus invidens fraudolenter 


et circumstrepentibus diversis rationibus non pleniter 
aput se totus, jam in templo (jam inlo cod.) aposto- 
lico invitus et tanquam nescius ductus gressum flxit, 
et mentis et corporis viribus resumptis, ita coram 
omnibus dixit : « Certum quidem et manifestum est, 
reverendi patres, quia sicut privilegium est aposto- 
lice sedis consecratio imperialis, ita et Ambrosiane 
sedis privilegium est electio et consecratio regalis. 
Unde ratum videtur, ut manus ejus qui benedicit, un- 
uit et prius coronam regni imponit, si presens ad- 
uerit, ut regem representet sancto Petro et ejus 


vicario sublimandum ad culmen imperii, et ut tante . 


consecrationi verus testis non desit, Ambrosiano tes- 
timonio jure possit imperare, qui Ambrosiana conse- 
cratione prius didicit et cepit regnare. » Cumque 
hec regis sententia omnibus placeret, dexteram Ra- 
vennati tulit, et suis venerabilibus nuntiis, archiepis- 
copo videlicet et episcopis, domnum Heribertum 


et nimis cum discrimine, sicut suum est, menti Heri- C archiepiscopum Mediolanensem accersivit, et ad fores 


berti Ravennatis archiepiscopi sese ingressit et vene- 
num sui livoris super eum sparsit ; quo eum fastus 
superbie coegit, ut zelo humilitatis et justicie spreto, 
preferre se presumeret Mediolanensi archiepiscopo. 
Et quia insolenter superior videri voluit, turpiter in- 
ferior apparuit. Omnibus s. ecclesie fidelibus notissi- 
mum est, quod Ambroisiana sedes post apostolicam 
primatum tenuit, tenet et tenebit, et s. Ambrosii 
vicarius inomnibusnegotiisab apostolico estsecundus. 
Et vere quia sicut Petrus primo Romam docuit, ita 
Barnabasejus coapostolus Mediolanii primo catholicam 
instituit fidem, et multo tempore ibi prefuit, et succes- 
Sorem suum unum et priorem ex discipulis Domini 
Anatelonem ordinavit. Hoc apostolico jure, sicut 
Romana sedes est prima, ita et Mediolanensis cen- 
senda 65! secunda. Set ut ad antiqui hostis sationem 
redeamus, supradictus Ravennas ab eodem impulsus, 
cum rex Chunradus ad imperialem consecrationem 
esset ducendus, domno apostolico et populo in medio 
ecclesie expectante, ut moris est, nefario et temerario 
ausu regis dextram ínvasit ac inconsulte, immo et 
violenter tenuit; quod Mediolanensi archiepiscopo 
regibus ad imperium promovendis semper facere per- 


ecclesie redeundo ei occurrere paratus fuit, ut pleniter 
ibi fieret quod deberet, et s. Ambrosius per suum 


vicarium sui honoris primatum teneret. Set innumera 


opulorum compressione impediente, idem domnus 

ediol. archiep. ire nequivit, et sapienter, immo pa- 
tienter, quod factum fuerat... Cujus admirabilem 
pacientiam et s. tolerantiam omnes unanimiter lau- 
daverunt, et pari voto et communi consensu consu- 
lentes regi persuaserunt, ut ad efficacem observa- 
tionem honoris s. Ambrosii et stabile fundamentum 
sui imperii, quod ibi jure debuit facere Heribertus 
Mediol. archiepiscopus, hoc faceret Hardericus Ver- 
cellensis episcopus et ejus suffraganeus. Et satis jus- 
tum et competens visum est, ut vicarius s. Eusebii 
ibi vicem teneret vicarii s. Ambrosii, ut in discipulo 
magister audiretur et in filio pater honoraretur. Quo- 
rum conscilium regi Chunrado placuit et adquievit, 
Arderico Vercellensi dexteram dedit, qui imperiali 


consecratione vicem Mediolanensis archiepiscopi ple- 


niter tenuit, et quod Ravennas temere invadere voluit, 
turpiter perdidit. Unde Mediolanensis ostensa patientia 
laudatur, Ravennas vero effrenata insollentia infamis 
censetur. Facta imperiali consecratione in unum om- 


tinuit. Cumque ejus temeritas omnibus coepiscopis nes convenere ; cumque super hae re in longum pro- 
super modum displiceret, eundem increpantibus et traherent sermonem, auctoritate apostolica synodo 
commonentibus, ut ab hoc cessaret, spreta omnium indicta 8. Id. Apr. in qua constitutum et confirmatum 
sententia, precipiti effrenatione invasuit ejus demen- est primo a domno apostolico, deinde consentien- 
tia. Domnus vero Heribertus s. Mediolanensis eccle- tibus omnibus venerabilibus patribus ad eandem sy- 
sie venerabilis (ifa conjicio; venit codex) archiepis- nodum congregatis, ut in omnibus negotiis pontiflca- 
copus vir strenuus et modestus, immo et pacientis- libus Ravennas nullo modo in eternum se Mediola- 
simus, ne forte in populo fieret tumultus, adversus nensi archiepiscopo preferat; et si forte presumpserit, 
ejus diram insaniam opposuit sanctam temperantiam, canonice legi subjaceat, sicut merito debet, qui pa- 
a tante seditionis turbine humiliter declinavit, et co- — cem ecclesie scindere non formidat. Ab omnibus dic- 
episcopos et omnes suos, hanc temeritatem condemp- tum est fiat/ Et ne ulterius in s. ecclesia hujusmodi 
nantes et illi temerarlo in faciem resistere volentes, appareat divortium, placuit omnibus hoc scriptum 
blanda persuasione admonuit, ut scandalum ejus humi- fleri in testimonium. Acta et promulgata sunt hec 
liando vitarent, ne in tanta plebe impetuosa sedicio apud urbem Romam, presidente ibi d. Johanne pon- 
cresceret, ne diabolus tocius erroris auctor bonum  tiflce summo universali papa, domno vero Chuonrado 
cis raperet de proposito episcoporum, quod mori- imperante, anno imperii ejus 1* feliciter. 
us decet inesse laicorum. Rex igitur nimia popu- BrrBM. 


301 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. — LIB. Il. 


302 


quos habuit adversarios, patrocinante in ommBibus Α menti irruptione terram ingredientes, ad casarem 


Heriberto ; et siluit terra in conspectu ejus (I Mach. 1, 3). 

7. Coutigit autem tunc temporis, Laudensem mori 
pontificem, cumque !* archiepiscopus sua investi- 
tura, quemadmodum ab imperatore susceperat, alium 
subrogare decerneret, indignati Laudenses insolitam 
sui episcopatus constitutionem audacter despiciunt. 
Quorum parvipendens Heribertus audaciam, elegit 
Ambrosium de suorum numero cardinalium sacer- 
dotem satis ydoneum. Cui primo tradens virgam et 
anulum, deinde ut moris fuerat consecravit episco- 
pum. Quo peracto, cuncta Laudensium violenter ag- 
greditur opida. Quibus subactis potestative, tamdem 
pervenit ad urbem, suum secum deducens ponliflcem. 
Quam undique obsidione circumdans, perseveranter 


usque perveniunt "3, Cumque nequirent Burgundiones 
resistere, dedicionem accelerant, perpetua subjec- 
tionis condictione Chuonrado substrati. Et factum est, 
ut in magna gloria reverterentur omnes ad propria. 

9. Per idem tempus mense Junio in die sanctorum 
Petri et Pauli (An. 1033, Jun. 29) fervente meridie 
eclypsis solis apparuit, tribus horis mundo inducens 
tenebras. Tempore post alio visa est noctu ''? luna 
colore fuscata sanguineo. 

10. Multis igitur prosperatis !!* successibus praesul 
Heribertus immoderate paululum dominabatur om- 
nium, suum considerans, non aliorum animum (70). 
Unde factum est, ut quidam urbis milites, vulgo val- 
vassores nominati, clanculo ''* illius insidiarentur 


opugnat. Cumque cives viderent se frustra "57 resistere, B operibus, adversus ipsum assidue conspirantes. Com- 


proposita pacis '' conventione, demum in commune 
deliberant suscipiendum episcopum. Ante portam 
namque civitatis facta sunt palam juramenta promis- 
$2 fidelitatis; et sic jam díctus receptus est episco- 
pus, omnibus postea carus, doctrina scilicet et ope- 
ratione praeclarus. Ab iilo etenim tempore inter Me- 
diolanenses atque Laudenses implacabile viguit odium, 
unde postea per multa annorum curricula pradas 
et incendia c:xedesque alternant innumeras. Mediola- 
nenses quidem, multitudine divitiis ac brachii vir- 
tute contisi, frequenter illos belio aggrediuntur, ob- 
sidione circum sepiunt, agros et vineas ac suburbana 
cuncta demolientes. Laudenses vero exigui numero, 
sed truces animo, opibus angusti, viribus honusti, 
nunc suo nunc alieno se dampno defendunt. Quz si 
scriberentur per singula, plura fierent inde volumina. 
-8. Hiis denique diebus mortuo Burgundionum rege 
71) [4π5. 1032, Sept. 6], proponit Chuonradus 
Burgundiam invadere (72). Ad quam invadendam 
Longobardorum jubet properare militiam. Ipse vero 
ex contigua sibi parte obstrusos !'? irrumpens adi- 
tus, municipia queque preoccupat (An. 1034). E 
vicino autem Itali? cum optimatibus ceteris clecti 1.5 
duces incedunt scilicet presul Heribertus (73) et 
egregius marchio Bonifatius, duo lumina regni, 
explorantes accessus illos, quos reddunt meabiles 
precísa saxa inexpugnabilis opidi Bardi (74). Per 
hos ducentes Langobardorum exercitum, Jovii 1} 
montis (75) ardua juga transcendunt ; sicque vebe- 


perta autem occasione cujusdam potentis beneflcio 
privati, subito proruunt in apertam rebellandi !'* 
audaciam, plures jam facti. Quod ubi innotuit pra- 
suli, parat multis “1 consciliis obsistere illorum "15 
insidiis. Ubi vero nil proficit, virtute superare con- 
tendit. Ac primo quidem bello victi atque pugnando 
vehementer attriti, exeuntes ab urbe discedunt me- 
rentes, Quibus mox subveniunt Marciani acSeprienses 
(77, pluresque regni commilitones, simul mori 
simulque parati vivere, precipue Laudenses, recentis 
injuri& memores. 

11. (An. 1035) Archiepiscopus autem collecto un- 
decumque potuit agmine, non tamen absque suis 
fidelibus, nititur insequi et universos opprimere. 
Cumque reniti presumerent, conveniunt in campo 
qui dicebatur Malus (78), ab evo ; recteque !!* malus, 
quoniam humano fuerat cruore rigandus. Ibi com- 
misso campestri certamine, facta est strages magna 
interfectorum partis utriusque. Inter quos dum ince- 
deret medius, jam dictus Astensis conflgitur episcopus 
(79), pars denique maxima belli. Cujus interitus cer- 
taminis factus est. terminus '**, Hic amisso tanto fra- 
tre confusus, illi autem occiso tanto hoste securi, 
recedentes 13 a pugna diverterunt ad propria. 

12. (4n. 1036.) Igitur imminente tanto discrimine, 
providit archiepiscopus vocare suum a Germania 
czesarem, sperans illum futurum aunailiatorem. Ve- 
niens autem Veronam imperator (Dec. 1037), indeque 
Mediolanum, honorabiliter die primo suscipitur ; in 


VARLE LECTIONES. 


" Cum B. 15 viderunt se frustra Bl. 
presul enim ἢ. B. 11: Jovi B 1. Jovis B 2* 
"5 latenter B. 
'"* et recte Mur. 
mox f. e. t. B. 


15 deest B. 
15 Conradum addit B. 
!'* prorumpunt in a. rebelli B 1. 2*. (hic rebelles) 1. ) | 
53* Inter quos jam d. Oldericus À. episcopus tello confossus occubuit cujus i. 
' discedentes B. ubi deest a pugna. 


5? cB. velut d. i 
!!^ prosperatus 3. 
118 eorum 0. i. Mur. 
belli 


19 contingua s. p. obtrusos B. 
18 nocte B 1. 
!" prius D. 


NOTE. 


01) Rodulfo ΠΙ. 

.(72) Sc. altera vice. Sed Arnulfus utramque expe- 
ditionem confudit, quod jam Socii Palatini animad- 
verterunt. 

. (13) Postquam domi testamentum condidit, m. Mar- 

tio 1034; v. Giulini IIT, 246. 

dei Bard castellum ad Doriam Balteam, viam 
e 


ndens regiam ab Aosta Eporediam ducentem. 
Berusx. 


D ὯΝ Mons major S. Bernardi. PAL. 


6) Qui omne regnum Italicum ad suum disponebat 
auium. Heinr. III in carta a. 1047, ap Murat. Ant. 
VI, 218. 

(T1) Milites scil. comitatuum Mediolanensi a septen- 
trione vicinorum, Sepriensis et Martisamnensis. 

(78) Prope Mottam, qui est inter Mediolanum et 
Laudem locus. SicoN. 

(79) 1035 Herim. Aug. 


303 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


304 


crastinum tumultuante ac vociferante in eum populo, Á lecto agmine ad castra commigrant. Urbani quoque 


graviter offenditur. Audierant enim, regem Laudensi 
jure defraudasse Heribertum. Quod augustus '** dissi- 
mulans, Papiam adiit. Ubi cum generale statuisset 
colloquium, concinnato dolo cepit ac tenuit archie- 
piscopum, Aquilegensi tradens patriarchze (80) custo- 
diendum. Ecce Mediolanensis attonita inhorruit civi- 
tas, proprio viduata pastore dolens ac gemens a 
puero usque ad senem. O quz Domino preces, quante 
- funduntur et lacrim: ! Cumque proclamarent assidue 
clerus populus !* atque miles, facta est de absolu- 
tione conventio, datis obsidibus augusto. Quibus 
receptis, nichilominus tenuit, tractans perpetuo 
dampnare illum exilio. Quin etiam tres alios una die 
(81) comprendit episcopos, Vercellensem (82), Placen- 


relictis campis propria tecta requirunt. 

14. Igitur recedens ab urbe czsar, jubet cuncta in 
circuitu prope longeque vastari loca. Cumque flam- 
mis universa consumeret, crebris fulminum ictibus "5: 
et grandinea tempestate correptus, a cepto desistens 
recessit merens. Quin etiam Bertaldus, regius a 
secretis, cujus cuncta fiebant consilio, insanz mox 
mentis efficitur. (Cap. 14.) De quo cum rex leniri 
debuerat, magis intumuit, in tantum ut tleribertum 
adjudicaret propria dignitate privandum. Stabilita 
igitur deliberatione, presulatum tradidit Ambrosio 
Mediolanensis ecclesiz: cardinali presbitero suoque 
capellano, etsi videntibus non tamen volentibus epis- 
copis. Quo Heribertus audito, de rege similiter tra- 


tinum (83) et Cremonensem (84). Archiepiscopus vero B etat 133 honore privando. Secreta igitur legatione 


post menses duos fugam arripuit (85), cui venienti 
tota occurrit civitas ita ylaris, ut servus domino, 
mulier non cederet '** viro pre gaudio cursitantes. 
Ecce vespertinus urbis fletus subito conversus est in 
matutinam lz:titiam (Psal. xxix, 6). 

13. Videns autem se Chuonradus delusum, suum 
et rei publice palam Heribertum denunciat inimicum. 
Igitur exiit edictum a caesare augusto, ut cuncta sud 
potestatis regna ad 35 Mediolanum concurrerent im- 
pugnandum. Factum est autem ut omnis Italia, uni- 
versa Germania, convenirent simul ab angulo usque 
ad angulum. Ac primo quidem impetu quoddam 
firmum aggreditur municipium nomine !* Landria- 
num (860). Quod oppugnans !'' in modico demolitur. 


suggerit Oddoni potenti Franchorum comiti (87), ut 
se favente arripiat regnum Italiz. Qui !** nil moratus, 
utpote regnandi avidus, primo quidem aliquas Ala- 
mannie partes violenter invadit. Hunc impugnans 
viriliter dux Gotefredus, vehementi facta congressione 
in momento prostravit (Nov. 15), ejusque !'* capud 
avulsum humeris fertur augusto in Italiam direxisse. 
De cetero imperator annuam Mediolani vastationem 
universos regni primates jurare preecipiens, obsti- 
nato animo repatriavit in Sueviam, «ger pedibus et 
cunctis debilis artubus. 

15. Interea Pseudoambrosius palam gerens virgam 
et anulum, ut lupus in abdito clam insidiabatur om- 
nibus modis Heriberto, multis multa cottidie jurando 


Inde '** applicuit Mediolanum (Mai.), tertio ab urbe C pollicitus clericis atque laicis, in urbe et extra fac- 


miliario fixis tentoriis castra metatus. Mediolanenses 
autem prompti resistere, quaeque proxima civitatis 
muniunt loca. E quibus electi juvenes armis compti, 


bellis edocti, volantes equis, proludunt telis, czesa- - 


rianis !? insultando militibus, et gyrantes castra 
clipeo minantur, et asta proximos quosque czdentes. 
Cumque per dies aliquot hec exercerent proludia '*9, 
factum est in die sancto dominice ascensionis 
(Mai. 19), ezsariani omnes suo cum casare castris 
erumpunt, Teutones in dextro, Itali in sinistro bella 
cientes. Civibus vero occurrentibus ex adverso, ingra- 
vatum est undique bellum, diversis in diversa pugnan- 
tibus. In prima fronte nobilis quidam Theutonicus 
Statura procerus, et Wido Italicus marchio signifer 


tione concepta, Ubi autem fidelium dignitas perfido- 
rum sensit insidias, deprehensos in crimine puniunt 
in personis et propriis facultatibus ; et sic preeva- 
lente Heriberti potentia, evanuit omnis illa fraudo- 
lenta presumptio. 

16. Per idem tempus (an. 1039) factum est, ut 
cuncti principes regni simul undique convenirent ad 
devastandos, sicut regi promiserant, Mediolanensium 
fines. Previdens !! autem archiepiscopus futuram 
oppressionem, jubet ilico convenire ad urbem omnes 
Ambrosiane parochie incolas armis instructos, a 
rustico usque ad militem, ab inope usque ad divitem, 
ut in tanta cohorte patríam tueretur ab hoste. Signum 
autem quod dimicaturos debebat suos '* precedere, 


regius, inter media tela conflxi sunt. Quibus caden- D tale constitui£. Procera trabs instar mati navis robusto 


tibus multisque aliis in proprio cruore jacentibus, 
paulatim belli tepescit amor. Demum czsariani col- 


confixa plaustro erigitur in sublime, aureum restans 
in cacumine pomum cum pendentibus duobus, veli 


VARLE LECTIONES. 


12. conradus B. 333. c. ac p. B. 


*" ita Mur. crederet 1. 35, 5*. Loco Archiepiscopus vero — cursitantes 


luec habet B. Preterea beatus Ambrosius ecclesi: sue precibus exoratus, promeruit a Domino suum libe- 


rare vicarium, ignorantibus cunctis et ipso cesare, 
ans B. !* unde vel inde B. [533 cesarinis 1. 
. αἱ non B. δ". !* cujusque 1. 


135 deest B 1. 
180 preludia 3. 
5 providens B 1. αἱ ton B 2". !* s. d. 3. 


116 nomen B 1. ad non Β. 25. 


!" impu- 
333 tractavil B. 


181 jactibus B. * quo B. 


ΝΟΤΕ. 


80) Popponi. 
81) Sed aliquanto postea, cum Heriberto con- 


juncti legatos ad Odonem direxissent, teste Ann. Sax. 
a 


(82) Ardericum. 
(83) Petrum, ut videtur. 


ἐπ Hubaldum, 
85) V. quz de ea ipse narrat in docum. a 1040, 
cui Ardericus ep. Vercell. subscripsit. Campi Piae. 
J, p. $07 ; Ugh. IV, 103. 
(86) A Laude non multum abest ad occidentem. 
(87) Campanensi, ᾿ 


306 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. LIB. II. 


306 


candidissimi '' limbis 'ó; ad medium veneranda A prodigia. Cumque civitas tali penderet in dubio, 


crux depicta Salvatoris ymagine extensis late brachiis 
superspectabat circumfusa agmina, ut qualiscumque 
foret belli eventus, hoc signo confortarentur in- 
specto (88). Essetque gravis !!* inter urbem regnum- 
que conflictus, nisi novus de morte caesaris rumor 
concuteret animos hostium, adeo ut solutis 19 castris 
certatim resurgerent ita cumfuse, ut colliderentur ad 
invicem. Inter quos Parmensis corruens signifer tur- 
piter occubuit. 

17. Defuncto autem Chuonrado (an. 1039. Jun. 4) 
Heinricus adolescens ejus fllius, rex vivente patre 
creatus, augustus ab omnibus appellatur ; vir rei 
publice gerenda satis ydoneus, qui paterni animi 
non imitatus affec